گاردین: حملات نظامی به تأسیسات آب در ایران می‌تواند جنایت جنگی باشد

روزنامه گاردین بریتانیا روز جمعه ۲۲ خرداد / ۱۲ ژوئن در گزارشی نوشته است که کارشناسان نظامی و حقوقی پس از بررسی گزارش‌های رسانه‌ای و شواهد تصویری مربوط به حمله ۱۰ ژوئن (۲۰ خرداد) به منطقه «بمانی» ــ بخش کوچکی در فاصله حدوداً ۳ کیلومتری تنگه هرمز ــ اعلام کردند که حملات نظامی به دو تأسیسات ذخیره‌سازی آب در جنوب ایران ممکن است مصداق «جنایت جنگی» باشد.

هنوز مشخص نیست که آیا این حملات به عمد مخازن آب منطقه را هدف قرار داده‌اند یا این‌که یک مخزن حیاتی برای حدود ۲۰ هزار ساکن محلی به اشتباه نابود شده است. با این حال، برایان فینوکن، وکیل سابق وزارت امور خارجه آمریکا، می‌گوید در صورتی که این مخازن هدف عمدی بوده باشند، یک پرسش حقوقی بسیار حیاتی مطرح می‌شود: «یک هدف یا نظامی است یا غیرنظامی؛ حمله به اولی قانونی و حمله به دومی جنایت جنگی است.»

صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران روز چهارشنبه اعلام کرد که این حملات توسط ارتش آمریکا انجام شده است، هرچند روزنامه گاردین مستقلاً قادر به تایید این ادعا نیست.

تیم هاوکینز، سخنگوی فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) ــ نهاد فرماندهی عملیات‌های نظامی ایالات متحده در خاورمیانه ــ در بیانیه‌ای گفت: «ما از این گزارش‌ها آگاهیم و در حال بررسی موضوع هستیم.»

این حملات به منطقه بمانی ممکن است بخشی از یک تلاش تشدیدیافته برای وادار کردن ایران به پذیرش توافقی با شروط آمریکا باشد؛ اقدامی که آتش‌بس شکننده برقرار شده از ماه آوریل را نقض کرده و به تهدیدهای آمریکا مبنی بر تصرف زیرساخت‌های ایران و کنترل صنعت نفت آن دامن می‌زند.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا پیش از این هشدار داده بود که ایران بهای به تعویق انداختن مذاکرات را «پرداخت خواهد کرد» و روز چهارشنبه نیز با لحنی متبخترانه گفت: «ما دیروز ضربه سختی به آن‌ها زدیم و امروز هم ضربه سخت دیگری خواهیم زد.»

روز پنج‌شنبه گزارش‌های متناقضی درباره دستیابی آمریکا، ایران و چند کشور حوزه خلیج فارس به توافقی برای پایان دادن به این درگیری منتشر شد. ترامپ اعلام کرد که حملات برنامه‌ریزی‌شده بعدی را لغو می‌کند، چرا که به‌گفته او، توافقی اولیه روی بیشتر محورهای اصلی حاصل شده است. این در حالی است که ترامپ پیش از این نیز ده‌ها بار ادعا کرده بود به توافقی برای پایان جنگ نزدیک شده و رهبری ایران با آن موافقت کرده است، در حالی که در واقعیت چنین نبود.

تخریب مخازن آب بمانی مدت کوتاهی پس از آن رخ داد که سنتکام در پیامی در شبکه اجتماعی اکس، از حملات جنگنده‌های نیروی هوایی و دریایی آمریکا به «پدافند هوایی، ایستگاه‌های کنترل زمینی و سایت‌های راداری نظارتی ایران در نزدیکی تنگه هرمز» خبر داده بود. کاخ سفید از اظهار نظر درباره حملات به بمانی خودداری کرد و تمامی پرسش‌های مربوط به این عملیات را به سنتکام ارجاع داد.

بحران در اوج گرمای تابستان

حمله به زیرساخت‌های آب ایران در بحبوحه گرمای طاقت‌فرسای تابستان و خشکسالی بی‌سابقه صورت گرفته و اختلالات بیشتر در این زمینه می‌تواند برای مردم فاجعه‌بار باشد.

قانون‌گذاران آمریکایی نیز از استمرار توسل ترامپ به زور در قبال ایران ابراز نگرانی کرده و به خطرات ناشی از هرگونه عملیات گسترده‌تر که زیرساخت‌های حیاتی آب را هدف قرار دهد، اشاره کرده‌اند.

تیم کین، سناتور ایالت ویرجینیا، اظهار داشت: «ایران در حال حاضر یکی از بحرانی‌ترین کشورهای جهان از نظر منابع آبی است و ما در گرم‌ترین فصل سال هستیم؛ یعنی زمانی که آسیب به دسترسی غیرنظامیان به آب، شدیدترین پیامدها را در پی خواهد داشت. چه این اقدام یک اشتباه در هدف‌گیری بوده باشد و چه هدفی عمدی، موضوع کوچکی نیست.»

یک خبرگزاری نیمه‌رسمی در ایران تصاویری از مخازن آب منهدم‌شده و همچنین بقایای مهمات منتشر کرده است. ترور بال، تکنیسین سابق ارتش آمریکا، این قطعات را به‌عنوان بقایای بمب «جی‌بی‌یو۳۹» (GBU39) شناسایی کرد؛ مهمات هدایت‌شونده و دقیقِ ساخت آمریکا که اغلب به متحدان این کشور در خاورمیانه، از جمله اسرائیل و امارات متحده عربی، فروخته می‌شود.

بال موقعیت تأسیسات آسیب‌دیده آب بمانی را «دورافتاده» توصیف کرد و افزود: «بسیار بعید است که دو ساختمان به‌طور مستقیم مورد اصابت قرار بگیرند، مگر آن‌که دقیقاً همان‌ها هدف بوده باشند.»

تحلیلگران نظامی و کارشناسان مسائل ایران می‌گویند حمله به بمانی، نخستین حمله گزارش‌شده علنی به زیرساخت‌های آب در ایران است. پیش از این در سال جاری، ایالات متحده یک مدرسه دخترانه را در میناب هدف قرار داد که منجر به کشته شدن ده‌ها دانش‌آموز ۷ تا ۱۲ ساله شد. ارتش آمریکا هنوز درباره نقش خود در آن حمله به مدرسه ابتدایی اظهار نظری نکرده است.

اقدامی بی‌سابقه در تاریخ نظامی آمریکا

شمار زیادی از مقام‌های سابق آمریکایی با تجربه بالا در زمینه هدف‌گیری‌های نظامی می‌گویند اگر آمریکا تعمداً تأسیسات آبی را هدف قرار داده باشد، این اقدام در تاریخ نظامی کشور بی‌سابقه است.

وس برایانت، که به ارتش آمریکا در زمینه توسل به زور در عراق و سوریه مشاوره می‌داد، گفت: «در هیچ‌یک از عملیاتی که من در آن‌ها حضور داشته‌ام، حمله به زیرساخت‌های آب هرگز گزینه‌ای روی میز نبوده است. پیش از دوران دوم ریاست جمهوری ترامپ، قطعاً می‌گفتم که ما زیرساخت‌های آب را هدف قرار نمی‌دهیم و این یک اشتباه در شناسایی بوده است؛ اما اکنون مطمئن نیستم.»

برایان فینوکن نیز که در زمینه مسائل مربوط به توسل به زور به دولت‌های دموکرات و جمهوری‌خواه در بیش از شش کشور مشاوره داده است، با این نظر موافق است. او گفت: «هرگز به یاد ندارم ارتش آمریکا چنین حمله عمدی را به زیرساخت‌های آب انجام داده باشد. البته هنوز برای من روشن نیست که آیا در این‌جا نیز چنین اتفاقی رخ داده است یا خیر.»

فینوکن توضیح داد ارتش آمریکا پیش از انجام هرگونه عملیات عمدی، باید مشروعیت قانونی حمله احتمالی را بر اساس دو معیار کلیدی ارزیابی کند: نخست، فرماندهان باید تعیین کنند که آیا هدف یک هدف نظامی قانونی است یا خیر. دوم، ارتش باید برآورد کند که آسیب احتمالی واردشده به غیرنظامیان در مقایسه با دستاورد نظامی مورد انتظار، بیش از حد و نامتناسب نباشد.

فینوکن افزود: «بررسی معیار نخست مبنی بر قانونی بودن هدف نظامی، بسیار حیاتی است؛ زیرا اگر هدف نظامیِ مشروعی در کار نباشد، شما به یک ملک یا مکان غیرنظامی حمله کرده‌اید و حمله به اهداف غیرنظامی نیز جنایت جنگی محسوب می‌شود.»

تبعات سیاسی و سایه هوش مصنوعی

کنگره آمریکا در تاریخ ۳ ژوئن (۱۴ خرداد) به محدود کردن اقدامات نظامی آمریکا در ایران رأی داد و توانست موافقت چهار نماینده جمهوری‌خواه را برای تصویب یک قطعنامه بی‌سابقه جهت مهار اختیارات ترامپ در ادامه این درگیری جلب کند. سناتور کین اعلام کرد که در پاسخ به حملات اخیر به ایران، قصد دارد قطعنامه اختیارات جنگی را به سنا ارائه کند و خواستار پاسخگویی پنتاگون خواهد شد.

کین تأکید کرد که اگر مشخص شود حمله به تأسیسات آب بمانی عمدی بوده است، این موضوع «قطعاً» حمایت جمهوری‌خواهان از این جنگ را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

او گفت: «تنها چیزی که رئیس‌جمهور به آن اهمیت می‌دهد، محبوبیت خودش است. پیوندِ خشم شهروندان آمریکایی از قیمت بنزین و ریزش آرای جمهوری‌خواهانی که پیش از این حامی او بودند... شاید مانع توانایی او برای جنگ‌افروزی نشود، اما محاسبه‌های او را برای تغییر مسیر، تحت تأثیر قرار خواهد داد.»

اگرچه هنوز ابعاد دقیق چگونگی وقوع حمله به بمانی روشن نیست، سناتور کین نسبت به استفاده از هوش مصنوعی در انتخاب اهداف نظامی آمریکا ابراز نگرانی کرد و گفت: «هوش مصنوعی بدون نظارت مناسب انسانی، می‌تواند شما را مرتکب اشتباهی فاحش و هولناک کند. ما به‌شدت نگران نقشی هستیم که هوش مصنوعی ممکن است در حمله به میناب ایفا کرده باشد و همین پرسش‌ها را درباره حمله به تأسیسات آب نیز مطرح خواهیم کرد.»