«چانه‌زنی بر سر پول‌های بلوکه‌شده» ایران و «تهدید خارک» از سوی ترامپ

در شرایطی که درگیری‌های جدید نظامی میان ایران و آمریکا وارد دومین روز متوالی خود شده است، رویترز روز پنج‌شنبه ۲۱ خرداد / ۱۱ ژوئن از نشانه‌های تازه‌ در مسیر دستیابی به یک توافق موقت میان دو کشور خبر داد؛ توافقی که هدف اصلی آن توقف درگیری‌ها، کاهش تنش در خلیج فارس و ایجاد چارچوبی سیاسی برای ادامه مذاکرات در ماه‌های آینده عنوان شده است.

این خبرگزاری به‌نقل از منابع ایرانی، آمریکایی و اروپایی، نوشته است تهران و واشنگتن طی روزهای اخیر به‌رغم تشدید تقابل‌های نظامی، همچنان از طریق کانال‌های ارتباطی غیرمستقیم درباره جزئیات یک یادداشت تفاهم در تماس بوده‌اند. این منابع می‌گویند دو طرف بر سر کلیات یک توافق سیاسی به تفاهم رسیده‌اند، اما مهم‌ترین اختلاف باقی‌مانده به سرنوشت ده‌ها میلیارد دلار از درآمدهای نفتی ایران بازمی‌گردد که طی سال‌های گذشته در بانک‌های خارجی مسدود شده است.

بر اساس این گزارش، ایران خواهان دسترسی فوری به بخشی از این منابع، بین ۶ تا ۱۲ میلیارد دلار، است تا بتواند بخشی از فشارهای اقتصادی ناشی از جنگ و تحریم را جبران کند. در مقابل، آمریکا با انتقال مستقیم این پول‌ها به ایران مخالفت کرده و پیشنهاد داده است منابع مالی به‌صورت مرحله‌ای و صرفاً برای مصارف بشردوستانه آزاد شوند.

یک مقام ایرانی به رویترز گفته است مذاکرات اکنون بر سر دو موضوع متمرکز است: میزان دارایی‌هایی که در مرحله نخست آزاد خواهد شد و همچنین ارائه تضمین‌هایی برای پرداخت بخش باقی‌مانده منابع ایران در یک بازه زمانی مشخص. به‌گفته یک مقام اروپایی، مذاکرات وارد مرحله‌ای شده که جزئیات فنی و مالی، بیش از مسائل سیاسی، تعیین‌کننده نتیجه نهایی خواهند بود.

منابع آگاه می‌گویند چارچوب توافق موقت مورد بحث، بر کاهش محدودیت‌های اعمال‌شده در تنگه هرمز و بازگشایی تدریجی مسیرهای کشتیرانی متمرکز است. در مقابل، آمریکا نیز متعهد خواهد شد محاصره دریایی بنادر ایران را متوقف کند. با این حال، موضوعات حساس‌تر از جمله ظرفیت غنی‌سازی هسته‌ای ایران و سرنوشت ذخایر اورانیوم با غنای بالا، به مذاکرات بعدی موکول خواهد شد.

این تحرکات دیپلماتیک در حالی ادامه دارد که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا هم‌زمان تلاش کرده است فشار نظامی بر تهران را افزایش دهد. او در پستی در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» اعلام کرد که واشنگتن ممکن است در آینده نزدیک جزیره خارک را تحت کنترل خود درآورد؛ جزیره‌ای که ستون فقرات صادرات نفت ایران محسوب می‌شود و حدود ۹۰ درصد صادرات نفت خام کشور از طریق آن انجام می‌گیرد.

ترامپ در اظهارات خود همچنین مدعی شد آمریکا در صورت لزوم «کنترل کامل بازارهای نفت و گاز ایران» را در اختیار خواهد گرفت؛ درست مانند کاری که با ونزوئلا کرد. این تهدید پس از موج جدید حملات هوایی آمریکا به اهدافی در نزدیکی تنگه هرمز مطرح شد؛ حملاتی که به‌گفته مقامات آمریکایی با هدف تضعیف توان نظامی ایران در این منطقه راهبردی انجام شده است.

در مقابل، ایران نیز حملاتی را علیه اهداف نظامی آمریکا در بحرین، کویت و اردن انجام داده و هشدار داده است کشورهایی که اجازه استفاده از خاک خود برای عملیات نظامی علیه ایران را بدهند، در حکم طرف متجاوز تلقی خواهند شد. این تحولات نگرانی‌ها درباره فروپاشی آتش‌بس شکننده موجود و بازگشت منطقه به یک درگیری گسترده‌تر را افزایش داده است.

با این حال، برخی منابع ایرانی معتقدند تحولات میدانی لزوماً به معنای دور شدن از توافق نیست. یکی از این منابع به رویترز گفته است که جنگ از منظر نظامی به یک بن‌بست رسیده و هیچ‌یک از دو طرف نتوانسته‌اند اهداف راهبردی خود را محقق کنند. به‌گفته او، آمریکا نتوانسته از طریق حملات نظامی ایران را وادار به پذیرش شروط خود کند و تهران نیز موفق نشده هزینه‌های درگیری را برای واشنگتن به سطحی برساند که آمریکا از مواضعش عقب‌نشینی کند.

این منبع افزوده است که در چنین شرایطی، ادامه تبادل پیام‌ها و پیشرفت در مذاکرات می‌تواند نشانه‌ای از تلاش دو طرف برای تبدیل تقابل نظامی به یک توافق سیاسی باشد؛ هرچند همچنان خطر بازگشت به جنگی گسترده‌تر وجود دارد.

یکی از عوامل مهم در رفتار ترامپ، نگرانی او از مقایسه هرگونه توافق جدید با توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ (برجام) است. رئیس‌جمهور آمریکا بارها از برجام انتقاد کرده و تأکید کرده است که هر توافق احتمالی با ایران باید امتیازهای بیشتری برای واشنگتن به‌همراه داشته باشد. از این رو، دولت آمریکا تلاش می‌کند ضمن حفظ فشارهای نظامی و اقتصادی، از ارائه امتیازهای مالی گسترده‌ای که یادآور برجام باشد، خودداری کند.

در سوی دیگر، ایران نیز تحت فشارهای اقتصادی ناشی از جنگ، تحریم‌ها و اختلال در صادرات انرژی قرار دارد. منابع ایرانی می‌گویند تهران بیش از آن‌که به دنبال یک توافق جامع و بلندمدت باشد، در پی دستیابی به یک چارچوب موقت است که بتواند از طریق آزادسازی بخشی از منابع مالی مسدودشده و کاهش فشارهای نظامی، فضای تنفسی جدیدی برای اقتصاد کشور ایجاد کند.

در حالی که ناوها، جنگنده‌ها و موشک‌ها همچنان در منطقه فعال هستند، سرنوشت تنش میان تهران و واشنگتن بیش از هر چیز به نتیجه مذاکرات پشت‌پرده درباره پول‌های بلوکه‌شده ایران گره خورده است؛ مذاکراتی که می‌تواند یا به نخستین گام برای خروج از بحران منجر شود یا با شکست خود، منطقه را وارد مرحله‌ای تازه از رویارویی نظامی کند.