بازداشت زنان در هرات و موج تازه اعتراض‌ها

در روزهای اخیر در هرات، طالبان شماری از زنان را به بهانه رعایت‌ نکردن حجاب بازداشت کرد. در میان این زنان، حتی کارمندان بخش سلامت و بهداشت هم بودند؛ زنانی که برای کار و خدمات‌رسانی در بخش‌های مختلف بهداشتی فعالیت داشتند، اما با برخورد تحقیرآمیز و امنیتی روبه‌رو شدند. برخی از آنها مجبور شدند تعهد بدهند که مطابق خواست طالبان پوشش داشته باشند و خانواده‌هایشان نیز درگیر این روند شدند. به باور فعالان مدنی افغانستان، این برخورد طالبان فقط بر مساله لباس زنان تمرکز ندارد بلکه نشانه‌ی مرحله تازه‌ای از کنترل طالبان بر بدن، کار، رفت‌وآمد و کرامت زنان است.

طالبان می‌خواهد زن را نه به‌عنوان شهروند، بلکه به‌عنوان موجودی تحت نظارت و فرمان‌بردار تعریف کند. در این میان، واکنش مردم هرات مهم بود: شهروندان، از جمله مردان، در اعتراض به این بازداشت‌ها اعتراض کردند. این نشان می‌دهد که مساله زنان، فقط مساله زنان نیست؛ مساله وجدان جمعی، کرامت انسانی و آینده افغانستان است.

سور اسرافیل، فعال پناهجویی ساکن آلمان در گفت‌وگو با رادیوزمانه تاکید دارد که این واکنش اعتراضی و مقاومت مردم در هرات شاید در کوتاه‌مدت طالبان را عقب ننشاند، چون طالبان ابزار سرکوب دارد؛ اما از نظر اجتماعی بسیار مهم است. هر اعتراض، هر صدا و هر ایستادگی، ترس را می‌شکند و مشروعیت اخلاقی طالبان را ضعیف‌تر می‌کند.

گفت‌وگو با سور اسرافیل، فعال پناهجویی را بشنوید:

زهرا باقری شاد ـ پیش از هر چیز برای ما توضیح دهید که در روزهای اخیر در هرات چه اتفاقی افتاد و چه فشارهای تازه‌ای از سوی طالبان بر زنان وارد شده است؟

سور اسرافیل ـ این روزها در داخل و خارج افغانستان شاهد سلسله‌ای از اعتراضات هستیم که در واکنش به بازداشت زنان در شهرک جبرئیل هرات شکل گرفته است؛ منطقه‌ای که بیشتر ساکنان آن هزاره و شیعه هستند.

طالبان شماری از زنان را به بهانه «بدحجابی» یا «بدپوششی» بازداشت کردند. این بازداشت‌ها باعث شد این بار زنان و مردان سکوت نکنند و اعتراضات خیابانی خود را آغاز کنند.

متأسفانه این اعتراضات که به شکلی کاملاً مسالمت‌آمیز آغاز شده بود، با خشونت طالبان روبه‌رو شد. طالبان به معترضان حمله کردند؛ چه زن و چه مرد، چه پیر و چه جوان. شماری را بازداشت کردند و بسیاری نیز مجبور شدند خیابان‌ها را ترک کنند.

برای حمایت از زنان و مردان شجاعی که با وجود همه خشونت‌های طالبان به خیابان آمدند، دیاسپورای افغانستان نیز در حال سازمان‌دهی تجمعات و اعتراضات حمایتی است. در هفته‌های آینده در شهرها و کشورهای مختلف برنامه‌های اعتراضی برگزار خواهد شد.

متأسفانه در سال‌های گذشته، دولت‌های غربی نیز با سیاست‌های خود به نوعی به جسورتر شدن طالبان کمک کرده‌اند. امروز می‌بینیم که محدودیت‌ها و قوانین سخت‌گیرانه‌تری بر زنان تحمیل می‌شود. مسئله فقط محرومیت دختران از آموزش نیست؛ امروز حتی حق حضور زنان در خیابان‌ها و اماکن عمومی نیز هدف قرار گرفته است.

با توجه به روند سرکوب زنان از سوی طالبان، از طرف دیگر شاهد مقاومت زنان و بخشی از جامعه افغانستان نیز هستیم. این مقاومت‌ها را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا می‌توانند طالبان را وادار به عقب‌نشینی کنند؟

هرچند ممکن است این اعتراضات در حال حاضر شکننده و محدود به نظر برسند، اما همین حرکت‌ها جرقه‌هایی هستند که می‌توانند به شهرهای دیگر نیز گسترش پیدا کنند.

در دیاسپورای افغانستان نیز مردم بیکار ننشسته‌اند. جامعه مهاجر افغانستان هیچ‌گاه منفعل نبوده است. امیدوارم با حرکت‌های آگاهانه و هدفمند بتوانیم گام‌های بزرگ‌تر و مؤثرتری برداریم؛ از جمله مقابله با لابی‌گری‌هایی که در برخی کشورها برای عادی‌سازی و مشروعیت‌بخشی به طالبان انجام می‌شود.

ما باور داریم که طالبان اصلاح‌پذیر نیست. به همین دلیل تلاش می‌کنیم از هر راه مدنی و سیاسی ممکن برای پایان دادن به سلطه این گروه بر افغانستان استفاده کنیم. این مسیر طولانی خواهد بود، اما بدون مشارکت مردم داخل افغانستان و همراهی دیاسپورا امکان‌پذیر نیست.

نقش جامعه جهانی و شهروندان دیگر کشورها را در این روند چگونه می‌بینید؟

مخاطب ما فقط دولت‌های غربی نیستند. ما روی سخنمان با مردم سراسر جهان است؛ با کسانی که به آزادی، برابری و کرامت انسانی باور دارند.

در هفته‌های اخیر شاهد بودیم افرادی که هیچ پیوند قومی یا زبانی با افغانستان ندارند، در مقابل سفارت افغانستان در برلین و دیگر شهرها تجمع کردند تا همبستگی خود را با زنان افغانستان نشان دهند. این همبستگی برای ما بسیار ارزشمند است.

ما به کسانی امید داریم که فارغ از ملیت و مذهب، از حقوق بشر دفاع می‌کنند. اگر صدای مردم داخل افغانستان، صدای دیاسپورا و صدای آزادی‌خواهان جهان به هم متصل شود، کار طالبان بسیار دشوارتر خواهد شد.

برخی معتقدند مشکل فقط طالبان نیست و بخشی از نخبگان و رهبران سیاسی افغانستان نیز در وضعیت کنونی مسئولیت دارند. نظر شما چیست؟

بله، نباید فراموش کنیم که تنها طالبان مسئول وضعیت امروز افغانستان نیستند. بخشی از رهبران سیاسی افغانستان که در بیست سال گذشته در قدرت بودند نیز مسئولیت دارند.

افرادی که در مقام وزیر، وکیل، رئیس‌جمهور یا مقام‌های بلندپایه فعالیت می‌کردند، در بسیاری موارد نتوانستند اعتماد مردم را حفظ کنند. برخی از آنان در مذاکرات مختلف با طالبان و قدرت‌های خارجی حضور داشتند، اما امروز سکوت اختیار کرده‌اند.

من باور دارم اگر رهبری سیاسی مسئولیت‌پذیر و مورد اعتماد مردم وجود داشت، وضعیت می‌توانست متفاوت باشد. مردم افغانستان امروز نه‌تنها آزادی‌های خود را از دست داده‌اند، بلکه با ناامیدی عمیقی نیز روبه‌رو هستند.

این ناامیدی را بیشتر در کجا می‌بینید؟

امروز جوانان افغانستان چشم‌انداز روشنی برای آینده نمی‌بینند. نه فقط زنان، بلکه مردان جوان نیز با بحران امید مواجه‌اند.

یک جوان بیست یا بیست‌وپنج ساله نمی‌داند آینده‌اش چه خواهد شد. نمی‌داند آیا می‌تواند شغل پیدا کند، خانواده تشکیل دهد یا زندگی باثباتی داشته باشد. بسیاری از جوانان حتی نسبت به فردای خود اطمینان ندارند.

به همین دلیل معتقدم باید جرقه‌های اعتراض از داخل افغانستان شکل بگیرد و همزمان از سوی دیاسپورا و همه کسانی که به عدالت و برابری باور دارند حمایت شود. تنها در این صورت است که می‌توان امید به تغییر را زنده نگه داشت.

* این مصاحبه را زهرا باقری شاد انجام داده است.