از «بله یعنی بله» در اروپا تا «تمکین» در ایران: شکاف ساختاری در تعریف رضایت جنسی
قطعنامه اخیر پارلمان اروپا با الزام کشورهای عضو به تعریف تجاوز جنسی بر اساس «فقدان رضایت آگاهانه، آزادانه و قابل بازگشت» (مدل معروف «بله یعنی بله») و رد صریح عواملی مانند سکوت، مقاومت نکردن یا روابط قبلی به عنوان رضایت، تحولی بنیادین در حقوق کیفری-جنسی اروپا به شمار میرود. زهرا باقریشاد، روزنامهنگار و فعال حقوق زنان، در گفتوگو با رادیو زمانه تشریح میکند که در نظام حقوقی ایران، نه تنها خبری از این مدل پیشرفته نیست، بلکه الزام قانونی «تمکین» در روابط زناشویی، اساساً امکان طرح هرگونه رضایت آگاهانه را نفی میکند و حتی مدل ابتدایی «نه یعنی نه» نیز در فرهنگ عمومی جا نیفتاده است. او این شکاف ساختاری را یکی از عمیقترین موانع پیش روی جنبش زنان ایران برای به رسمیت شناختن خودمختاری بدنی میداند.
حسین نوشآذر
از «بله یعنی بله» در اروپا تا «تمکین» در ایران: شکاف ساختاری در تعریف رضایت جنسی. عکس: زمانه با استفاده از امکانات هوش مصنوعی
پارلمان اروپا با تصویب قطعنامهای با ۴۴۷ رأی موافق در برابر ۱۶۰ رأی مخالف، از کشورهای عضو خواسته است تا تعریف تجاوز را بر اساس «نبود رضایت آگاهانه، آزادانه و قابل بازگشت» تنظیم کنند. بر اساس این مصوبه، عواملی مانند سکوت، مقاومت نکردن، نگفتن «نه»، روابط قبلی یا رابطه عاطفی موجود هرگز نباید به عنوان رضایت تلقی شوند. پارلمان از کشورهایی که هنوز از تعاریف مبتنی بر زور یا خشونت استفاده میکنند خواسته قوانین خود را با کنوانسیون استانبول (که اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۳ آن را تصویب کرده) هماهنگ کنند.
نمایندگان پارلمان تأکید میکنند که رضایت باید در بافت موقعیتهایی مانند خشونت، تهدید، سوءاستفاده از قدرت، ترس، بیهوشی، مسمومیت، خواب، بیماری، ناتوانی یا آسیبپذیری ارزیابی شود. همچنین واکنشهای ناشی از تروما (مانند انجماد یا تمارض) باید در قوانین و رویههای قضایی لحاظ گردد. این مصوبه خواستار رویکردی قربانیمحور و میانبخشی شامل دسترسی فوری به مراقبت پزشکی، خدمات سلامت جنسی و باروری، سقط قانونی و ایمن، مشاوره روانی، کمک حقوقی و مراکز بحران ۲۴ ساعته است.
پارلمان اروپا خواستار آموزش اجباری و تخصصی برای تمام حرفهمندانی که با قربانیان تجاوز در تماس هستند (نظیر پلیس، قضات، وکلا و کادر درمان) شده است. همچنین از کمیسیون اروپا خواسته شده تا سال ۲۰۲۶ دستورالعملهایی برای آموزش جامع جنسی و روابطی در سراسر اتحادیه ارائه دهد و کمپینهای آگاهیبخشی در مورد رضایت، استقلال بدنی و مقابله با افسانههای تجاوز و محتوای آنلاین علیه جنسیت راهاندازی کند. گزارشگران پارلمان تأکید کردهاند که با توجه به تغییر قوانین در کشورهایی مانند فرانسه، فنلاند و هلند، «اکنون زمان ارائه تعریف مشترک اروپایی از تجاوز بر اساس نبود رضایتِ آزادانه و قابل بازگشت فرا رسیده است.» با زهرا باقریشاد، روزنامهنگار و فعال حقوق زنان گفتوگو کردهایم:
زهرا باقریشاد، روزنامهنگار و فعال حقوق زنان، مصوبه اخیر پارلمان اروپا درباره تعریف تجاوز جنسی مبتنی بر «فقدان رضایت آگاهانه، آزادانه و قابل بازگشت» را گامی بسیار مهم و پیشرفته در حوزه حقوق زنان ارزیابی میکند.
او توضیح میدهد که این مدل که با عنوان «بله یعنی بله» شناخته میشود، نخستین بار در سال ۲۰۱۸ در سوئد مطرح شد و اکنون کشورهایی مانند اسپانیا، فنلاند، دانمارک، بلژیک و سوئد آن را به قانون تبدیل کردهاند.
به گفته او، این رویکرد بر خلاف مدل سنتی «نه یعنی نه» تأکید دارد که در آن فرد ممکن است به دلیل شوک، ترس یا ناتوانی نتواند عدم رضایت خود را ابراز کند؛ در حالی که در مدل جدید، رضایت باید به صورت روشن و فعال اعلام شود.
چالشهای ساختاری ایران در برابر رویکرد رضایتمحور
باقریشاد با اشاره به وضعیت ایران تأکید میکند که در این کشور با تبعیض جنسیتی ساختاری (و نه موردی) مواجهایم که در تمام لایههای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جاری است.
او مطرح کردن مفهوم رضایت آگاهانه و قابل بازگشت در رابطه جنسی در ایران را یکی از دشوارترین گامها میداند.
به گفته او، نظام حقوقی ایران با الزام قانونی «تمکین» زنان در روابط زناشویی، اساساً امکان هرگونه رضایت آگاهانه را نفی میکند. افزون بر این، فرهنگ عمومی و روابط غیررسمی نیز جایی برای طرح مفهوم رضایت فعال باقی نمیگذارد و حتی مدل ابتدایی «نه یعنی نه» در ایران جا نیفتاده است. باقریشاد میگوید:
مسئله تمکین در نظام حقوقی ایران مطرح است، یعنی زن در رابطه جنسی باید تمکین کند. خب اصلاً این چیز امکان هرگونه رضایت آگاهانه را نفی میکند. مدل «نه یعنی نه» هنوز جا نیفتاده، چه برسد به رضایت «بله یعنی بله»
باقری شاد بر این باور است که تغییر در این حوزه مستلزم تحولاتی عمیق و لایهلایه در سطوح مختلف فرهنگی، اجتماعی و قانونی است.
او با اشاره به تجربه مبارزات فمینیستی در ایتالیا برای جرمانگاری قتلهای ناموسی، بر لزوم آگاهیبخشی گسترده در رسانهها، مدارس، دانشگاهها و گروههای مدنی تأکید میکند. به گفته او، زنان باید از حقوق خود آگاه شوند و مردان نیز مسئولیت خود را در قبال کاهش خشونتهای جنسی-جنسیتی بپذیرند. باقریشاد پیشنهاد میدهد که در شرایط فعلی ایران، به جای مطالبه مستقیم قانون «رضایت آگاهانه»، ابتدا باید بر افزایش مجازاتها و بازدارندگی قانونی در قبال آزارهای جنسی متمرکز شد:
شاید نشود در ابتدا مطالبه قانونی رضایت آگاهانه در رابطه جنسی را در بستری مثل ایران پیش کشید، اما میشود مطالبه افزایش مجازات خشونت جنسی و جنسیتی را مطرح کرد. اینها باید قدم به قدم اتفاق بیفتد.»
امید به پیشرفت از طریق مقاومت مدنی
باقریشاد با اشاره به نبود نهادهای دولتی حمایتگر برای قربانیان آزار جنسی در ایران، بر نقش حیاتی سازمانهای مردمنهاد تأکید میکند، هرچند این سازمانها نیز با محدودیتها و برخوردهای سیاسی شدید روبرو هستند. او خاطرنشان میکند که مبارزه برای حقوق زنان در ایران به طور کلی امری سیاسی تلقی میشود و با سرکوب مواجه است. با این همه، او با یادآوری سابقه موفق زنان ایرانی در پیشبرد مطالباتی مانند مبارزه با حجاب اجباری و موتوسواری زنان، ابراز امیدواری میکند که نمیتوان نسبت به پیگیری چنین مسئله مهمی ناامید بود. به گفته او، مسیر دشوار است اما غیرممکن نیست:
زنان در جامعه ایران نشان دادهاند که میتوانند مطالباتشان را از طریق مقاومت مدنی و مبارزه مدنی پیش ببرند. نمیشود نسبت به پیگیری چنین مسئلهای ناامید بود.
نظرها
نظری وجود ندارد.