هشدار اقیانوس‌شناسان: تنگه هرمز در حال تبدیل شدن به نقطه داغ آلودگی

پژوهشکده علوم اقیانوسی پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی نسبت به شکل‌گیری نقاط داغ آلودگی در بستر تنگه هرمز هشدار داده است. این آبراهه حساس، یکی از آسیب‌پذیرترین زیست‌بوم‌های دریایی ایران محسوب می‌شود؛ به‌طوری که جریان‌های غالب آب، آلاینده‌های ناشی از ترافیک سنگین دریایی را به سمت سواحل ایران منتقل کرده و اکوسیستم‌های مرجانی، جنگل‌های حرا و تأسیسات آب‌شیرین‌کن را تهدید می‌کند.

تنگه هرمز تنها گذرگاه طبیعی میان خلیج فارس و دریای عمان و یکی از مهم‌ترین آبراهه‌های جهان از نظر حمل‌ونقل انرژی و تجارت دریایی است. بخش عمده صادرات نفت و گاز کشورهای حاشیه خلیج فارس از این مسیر عبور می‌کند و در همان حال، این منطقه میزبان ارزشمندترین زیست‌بوم‌های دریایی ایران است.

تمرکز بالای فعالیت‌های دریانوردی در مجاورت زیستگاه‌های حساس، مدیریت آن را نیازمند توجه همزمان به جنبه‌های اقتصادی، امنیتی و زیست‌محیطی کرده است. از نظر هیدرودینامیکی، تبادل آب در تنگه به صورت دولایه‌ای است؛ آب کم‌شور دریای عمان در لایه‌های سطحی و میانی وارد خلیج فارس می‌شود و آب بسیار شور خلیج فارس در لایه‌های زیرین به سمت دریای عمان خارج می‌گردد. این ساختار یکی از ویژگی‌های کلیدی اقیانوس‌شناختی تنگه هرمز است. با دکتر منصور سهرابی، کارشناس محیط زیست پیرامون  عوارض و آثار منفی آلودگی ناشی از ترافیک دریایی در تنگه هرمز بر اکوسیستم‌های حساس، سواحل ایران و نحوه تأثیر ویژگی‌های هیدرودینامیکی بر پخش و تجمع آلاینده‌ها گفت‌وگو کرده‌‌ایم.

آلاینده‌های اصلی و تأثیرات زیست‌محیطی در تنگه هرمز

منصور سهرابی در آغاز گفت‌وگو با زمانه درباره آلودگی تنگه هرمز یادآوری کرد که مهم‌ترین آلاینده‌های ناشی از ترافیک سنگین دریایی شامل نشت نفت و فرآورده‌های نفتی، شستشوی مخازن کشتی‌ها، تخلیه زباله و فاضلاب، حوادث دریایی و حملات نظامی به شناورها است.

او افزود فلزات سنگین مانند کادمیوم، جیوه و وانادیوم که در بدنه کشتی‌ها استفاده می‌شود، فرسایش قطعات و غرق شدن شناورها نیز از آلاینده‌های مهم به شمار می‌روند. او درباره سایر آلاینده‌ها گفت:

او در ادامه تأکید کرد که تأسیسات آب‌شیرین‌کن آسیب می‌بینند، آسیب به فیلترها و غشاهای اسمز معکوس باعث بالاتر رفتن هزینه‌ها شده و سلامت عمومی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

 رویکردهای مدیریتی و راهکارهای مقابله با مخاطرات زیست‌محیطی

منصور سهرابی در ادامه گفت‌وگو با زمانه با اشاره به مخاطرات زیست‌محیطی در تنگه هرمز با توجه به ترافیک سنگین دریایی، اظهار داشت که این موضوع نیازمند یک رویکرد چندبعدی است که مدیریت هوشمند ترافیک، نظارت و مدیریت یکپارچه بین‌المللی و فناوری‌های نوین پایش را همراه داشته باشد. وی افزود:

سهرابی ادامه داد که راهکارهای مقرراتی و حقوقی نیز ضروری است و اعلام تنگه هرمز به عنوان یک منطقه ویژه دریایی، کنترل دقیق‌تر مدیریت آب توازن، الزام تمام کشتی‌ها به ورود با استفاده از سیستم‌های تصفیه آب توازن پیشرفته، کاهش سرعت اجباری شناورها در این منطقه، ایجاد یک ائتلاف منطقه‌ای برای پاکسازی سریع، جایگزینی رنگ بدنه کشتی‌ها و الزام شناورها به استفاده از رنگ‌های ضد رسوب مدرن، همه این‌ها می‌توانند تأثیر مثبتی بگذارند.

ساختار دلگی تبادل آب و نقش آن در مدیریت آلودگی

منصور سهرابی در ادامه درباره ساختار دلگی تبادل آب[۱] در تنگه هرمز اظهار داشت که این ساختار یکی از منحصربه‌فردترین مکانیزم‌های هیدرودینامیکی جهان است که مانند یک نوار نقاله طبیعی سرنوشت آلاینده‌ها را در این منطقه رقم می‌زند. وی افزود: این چرخه تحت تأثیر تبخیر شدید در خلیج فارس قرار می‌گیرد و تفاوت چگالی ایجاد می‌کند که نهایتاً بر ساختار دلگی تأثیرگذار است.

سهرابی توضیح داد که لایه سطحی شامل ورود آب کم‌شور از دریای عمان به سمت خلیج فارس است. در لایه بالایی حدود چهل متری، جریان آب شیرین‌تر و سبک‌تر به صورت یک امتداد چرخشی وارد خلیج فارس می‌شود، متمایل به سمت راست شده و مستقیماً به سوی سواحل جنوبی ایران آمده و از آنجا عبور می‌کند. بنابراین، این جریان می‌تواند آلاینده‌های ناشی از ترافیک کشتی‌ها، لکه‌های نفتی، زباله‌های پلاستیکی و فاضلاب شناورها را که در نیمه شمالی تنگه هرمز رها شده‌اند، به درون خلیج فارس بکشد و به سمت سواحل قشم، لارک، هرمز و مناطق اطراف هدایت کند و در واقع مانند یک تله سطحی عمل کند. وی در ادامه گفت:

سهرابی تأکید کرد که شناخت دقیق این الگوی جریان دلگی یک ابزار قدرتمند برای پیش‌بینی، مهار و مدیریت بار آلودگی‌های محیط زیستی است. مثلاً مکانیابی هوشمند تأسیسات حساس مانند آب‌شیرین‌کن‌ها، زون‌بندی و هدایت لنج‌ها و کشتی‌ها، مدل‌سازی‌های عددی برای واکنش سریع‌تر و طراحی سیستم‌های پایش بستر می‌توانند نقش مؤثر داشته باشند تا بتوان آلودگی را مدیریت کرد و آن را به حداقل رساند. در حقیقت همه چیز بستگی به این دارد که چه برنامه‌هایی در آنجا اجرا شود و چگونه این برنامه‌ها به طور عملی پیاده‌سازی شوند.

پانویس:

[۱] ساختار دلگی تبادل آب:

به الگوی جریان دو لایه‌ای در تنگه هرمز اشاره دارد که ناشی از تفاوت چگالی آب است. در این ساختار، آب سبک‌تر و کم‌شورتر از دریای عمان در لایه سطحی به داخل خلیج فارس وارد می‌شود و آب شورتر و سنگین‌تر خلیج فارس در لایه زیرین از تنگه هرمز به سمت دریای عمان خارج می‌گردد. این مکانیسم هیدرودینامیکی مانند یک نوار نقاله طبیعی عمل کرده و جابه‌جایی آلاینده‌ها را در منطقه تحت تأثیر قرار می‌دهد.

این مصاحبه توسط حسین نوش‌آذر انجام شد. متن را هم او نوشته است.