پیامدهای زیست‌محیطی و تخریب ساختار خاک در پی هدف قرار گرفتن تأسیسات صنعتی و پالایشگاهی

در جریان درگیری‌های نظامی اخیر میان ایران، اسرائیل و ایالات متحده، شماری از تأسیسات مرتبط با حوزه‌های هسته‌ای، نظامی، تولید موشک، انرژی، پتروشیمی، دریایی و صنعتی هدف حملات قرار گرفتند. اهدافی که گزارش‌های متعدد و تحلیل‌های مبتنی بر تصاویر ماهواره‌ای و منابع اطلاعات متن‌باز (OSINT) به آن‌ها اشاره کرده‌اند شامل بخش‌هایی از مجتمع نظامی پارچین و مجتمع نظامی خجیر در اواخر فوریه و اوایل مارس، و همچنین زیرساخت‌های مرتبط با مرکز فناوری هسته‌ای اصفهان و مرکز فضایی شاهرود در طول مارس ۲۰۲۶ بودند. علاوه بر این، گزارش‌هایی نیز درباره حملات در اطراف زیرساخت‌های نظامی و دریایی نزدیک بندرعباس و تأسیسات نظامی مرتبط با جزیره خارک حوالی ۱۳ مارس ۲۰۲۶ منتشر شد. با این حال، میزان دقیق تخریب سازه‌ها، انتشار مواد سمی و نشت آلاینده‌های زیست‌محیطی همچنان به‌طور مستقل تأیید نشده است، زیرا دسترسی به مناطق آسیب‌دیده محدود بوده و بازرسی‌های میدانی مستقل اندکی انجام شده است.

کارشناسان هشدار می‌دهند که حتی آسیب متوسط به تأسیسات تولید موشک، صنایع پتروشیمی یا صنایع سنگین می‌تواند خطرات بلندمدتی برای کیفیت خاک، کشاورزی و سلامت عمومی ایجاد کند. حملات به زیرساخت‌های موشکی سوخت جامد مانند پارچین، خجیر یا شاهرود ممکن است به انتشار پرکلرات‌ها، فلزات سنگین، بقایای سوخت موشکی و حلال‌های صنعتی در خاک و آب‌های زیرزمینی اطراف منجر شود. همچنین انفجار در پتروشیمی ها می‌تواند احتمال نشت هیدروکربن‌، ترکیبات مبتنی بر آمونیاک، فرآورده‌های سوختی و بقایای مواد اطفای حریق را افزایش دهد؛ موادی که در صورت نفوذ به خاک، می‌توانند ترکیب شیمیایی آن را تغییر داده و در بلندمدت از بهره‌وری کشاورزی را بکاهند. در مناطق شهری و نظامی نیز تخریب تجهیزات الکترونیکی، انبارهای سوخت، ژنراتورها و ماشین‌آلات صنعتی می‌تواند خاک را به صورت موضعی  به سرب، جیوه، کادمیوم و دیگر ترکیبات سمی آلوده کند.

بر اساس گزارش های تایید شده توسط منابع داخلی، برخی گزارش‌های مبتنی بر اطلاعات متن‌باز، تحلیل تصاویر ماهواره‌ای و روایت‌های منتشرشده در دوران جنگ تأسیسات مرتبط با بخش انرژی و پتروشیمی هدف حمله بوده اند.

از این جمله مناطقی در اطراف عسلویه، پتروشیمی ماهشهر، و مجتمع‌های صنعتی در اصفهان و استان خوزستان طی آوریل ۲۰۲۶ هدف قرار گرفتند. برخی گزارش‌ها همچنین به آسیب‌های احتمالی واردشده به تأسیسات دریایی و لجستیکی در اطراف بندرعباس و دیگر مناطق ساحلی اشاره داشته‌اند. هرچند بخش قابل توجهی از این ادعاها هنوز به‌طور مستقل تأیید نشده‌اند اما با وجود این، تحلیلگران محیط‌ زیست هشدار می‌دهند که در صورت آسیب جدی به زیرساخت‌های شیمیایی، ذخیره‌سازی سوخت یا تأسیسات مرتبط با موشک، آلودگی حاصل ممکن است برای سال‌ها در خاک، رسوبات ساحلی و سامانه‌های آب زیرزمینی باقی بماند و در نهایت بر جوامع کشاورزی، شیلات و سلامت انسان تأثیر بگذارد.

نفوذ آلاینده‌ها و تغییر خاک

دکتر منصور سهرابی متخصص بوم شناسی و محیط زیست نشت هیدروکربن‌ها و مواد شیمیایی پس از حمله به تأسیسات نفتی را فقط یک آلودگی سطحی نمی‌داند، بلکه می‌گوید بخشی از این مواد به عمق خاک نفوذ می‌کند و ساختار فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک را هم‌زمان مختل می‌سازند:

بر اساس پژوهش‌هایی منتشرشده در نشریه علمی Journal of Environmental Management، ورود هیدروکربن‌های نفتی به خاک می‌تواند باعث ایجاد لایه‌ای آب‌گریز (Hydrophobic) در اطراف ذرات خاک شود. این پدیده ظرفیت نگهداری آب در خاک را کاهش داده و منافذ تبادل گازی را محدود می‌کند. افزون بر این، گزارش‌های برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد درباره مناطق درگیر بحران در خاورمیانه نشان می‌دهد که آلودگی‌های نفتی سنگین می‌توانند نسبت کربن به نیتروژن در خاک را بر هم بزنند؛ پدیده‌ای که در برخی موارد موجب کاهش چسبندگی ذرات خاک و تشدید فرسایش می‌شود.

تهدید امنیت غذایی و پیامدهای اقتصادی

گزارش‌های سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد  نشان می‌دهد که خاک‌های مجاور تأسیسات پتروشیمیِ آسیب‌دیده، ممکن است علاوه بر آلودگی نفتی، در معرض بارش خاکسترهای حاوی فلزات سنگین مانند سرب، کادمیوم و وانادیوم نیز قرار بگیرند.

دکتر سهرابی می‌گوید:

بر اساس مطالعاتی که نتایج آن در نشریه  Science of the Total Environment منتشرشده، فلزات سنگین برخلاف بسیاری از ترکیبات آلی به‌سادگی تجزیه نمی‌شوند و می‌توانند از طریق ریشه گیاهان وارد زنجیره غذایی انسان و دام شوند. تجمع زیستی این آلاینده‌ها در محصولات کشاورزی ممکن است خطر ابتلا به برخی بیماری‌های مزمن را افزایش دهد و در موارد آلودگی شدید، زمین‌های کشاورزی را تا زمان اجرای برنامه‌های پاک‌سازی با محدودیت کشت مواجه کند.

اختلال در جمعیت میکروبی خاک و افت حاصل‌خیزی

سوختن و نشت مواد پتروشیمی به باکتری‌ها و میکروارگانیسم‌های مفید خاک آسیب جدی می‌زند.

دکتر سهرابی در توضیح این آسیب می‌گوید:

هیدروکربن‌های آروماتیک چندحلقه‌ای (PAHs) موجود در دود و ذرات ناشی از انفجار می‌توانند به ساختار سلولی برخی باکتری‌های خاک آسیب برسانند. این مطالعات همچنین حاکی از آن است که حضور این آلاینده‌ها ممکن است فعالیت آنزیم‌های کلیدی خاک را کاهش دهد. کاهش فعالیت میکروارگانیسم‌ها و آنزیم‌های خاک می‌تواند چرخه تبدیل نیتروژن و فسفر به فرم‌های قابل جذب برای گیاهان را مختل کرده و در نهایت حاصل‌خیزی خاک را به‌شدت کاهش دهد.

اهمیت زمان در مدیریت بحران

از منظر مهندسی محیط زیست، زمان‌بندی مداخله ارتباط مستقیمی با هزینه‌ها و روش‌های حل مشکل دارد. برای واکنش به نشت مواد خطرناک، محصور کردن سریع منطقه  آلوده شده نقش مهمی در جلوگیری از گسترش آلودگی دارد.

منصور سهرابی می‌گوید:

مطالعات هیدروژئولوژی نیز نشان می‌دهند که اگر رواناب‌های سطحی آلوده مهار نشوند، بخشی از آلاینده‌ها ممکن است از طریق جریان‌های مویینگی خاک به سفره‌های آب زیرزمینی نفوذ کنند. در چنین شرایطی، روش‌های ساده‌تری مانند برداشت سطحی خاک معمولاً کارایی محدودی خواهند داشت و ممکن است نیاز به استفاده از روش‌های پیچیده‌تر و پرهزینه‌تری مانند پمپاژ و تصفیه آب زیرزمینی یا شست‌وشوی شیمیایی خاک در محل باشد؛ فرایندهایی که به هزینه و زمان بیشتری نیاز دارند.