نخستین آزمون رهبری مجتبی خامنه‌ای؛ انتقام، مذاکره یا مصلحت؟

پس از امضای تفاهم‌نامه اسلام‌آباد از سوی دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان رؤسای جمهور ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران در بیست‌وهفتم خردادماه سال جاری، به نظر می‌رسید در جدال درونی لایه‌های عملگرا و ایدئولوژیک هیأت حاکمۀ کنونی جمهوری اسلامی، برتری نصیب عملگرایان شده و ایران در حال عبور از آتش جنگ است. اما در روزهای دهۀ دوم تیرماه که مراسم تشییع و تدفین پیکر علی خامنه‌ای رهبر کشته‌شدۀ جمهوری اسلامی برگزار شد، طرفداران تندروتر نظام چنان بر طبل خونخواهی و انتقام کوبیدند که فضای سیاسی در جمهوری اسلامی به کلی دگرگون شد.

تاکید مداحان و سخنرانان و راه‌پیمایان حاضر در مراسم تشییع و تدفین خامنه‌ای بر ضرورت ترور دونالد ترامپ، ورق را به زیان عملگرایانی چون پزشکیان و قالیباف و عراقچی برگرداند و مذاکره با آمریکا مصداق «خیانت به خون رهبر شهید» قلمداد شد.

در شامگاه نوزدهم تیرماه، علی خمینی نوۀ بنیانگذار جمهوری اسلامی، در سخنرانی خود در حرم «حضرت معصومه» در قم گفت:

ظهر همان روز احمد علم‌الهدی در مراسم نماز جمعۀ مشهد گفت:

یک روز بعد، یعنی در بیستم تیرماه، مجتبی خامنه‌ای پیامی به مناسبت تشییع و تدفین علی خامنه‌ای منتشر کرد که در آن خطاب به پدرش نوشته بود:

او در حالی که پیشتر، در اواخر خردادماه، در پیام دیگری دربارۀ پذیرش تفاهم‌نامه نوشته بود «علی‌الاصول، نظر دیگری داشتم ولی از باب تعهدی که رئیس‌جمهور محترم به‌عنوان رئیس شورای عالی امنیّت ملّی از طرف خود و سایر اعضا در پاسداشت حقوق ملّت ایران و جبهه مقاومت به بنده دادند و تصریح به قبول مسئولیت آن نمودند، اجازۀ آن را صادر نمودم‌»، در آخرین پیامش مقام‌های سیاسی و نظامی ایالات متحده و اسرائیل را تهدید به ترور کرد؛ تهدیدی که کار پزشکیان و قالیباف را برای بیرون‌کشیدن یک توافق نهایی از دل تفاهم‌نامۀ امضاشده به مراتب سخت‌تر کرد.

اما به غیر از محتوای تهدیدآمیز پیام مجتبی خامنه‌ای، حملۀ جمهوری اسلامی به سه کشتی تجاری در تنگۀ هرمز در روز ۱۶ تیر، یعنی حتی پیش از دفن علی خامنه‌ای، موجب شد که ایالات متحده نیز در همان روز تدفین خامنه‌ای (۱۸ تیر) به اهدافی نظامی در جنوب ایران حمله کند؛ حمله‌ای که آغازگر سلسله‌ای از حملات سنگین نیروی هوایی آمریکا به سواحل و مناطق جنوبی ایران، از چابهار تا بوشهر و خوزستان، طی روزهای اخیر بوده است.

این وضعیت جدید، در حالی که تقریبا یک ماه از امضای تفاهم‌نامۀ اسلام‌آباد نیز می‌گذرد، شانس حصول توافق بین ایران و آمریکا را به شدت کاهش داده است؛ توافقی که مطابق تفاهم‌نامه، باید طی سی روز آینده رقم بخورد.

تشدید تنش بین جمهوری اسلامی و ایالات متحده، در شرایطی که تفاهم‌نامۀ اسلام‌آباد به امضای یازده عضو از دوازده عضو حاضر در جلسۀ مربوط به پذیرش یا عدم‌ پذیرش تفاهم‌نامه رسیده بود، به خوبی نشان می‌دهد که عبور مجتبی خامنه‌ای از میراث سیاسی پدرش کار آسانی نیست.

با این حال شاید برخی از ناظران سیاسی معتقد باشند فضای ایجادشده در نیمۀ دوم تیرماه، تا حد زیادی ناشی از مراسم تشییع و تدفین علی خامنه‌ای بوده و مجتبی خامنه‌ای برای اینکه عملا بتواند در جایگاه رهبری جمهوری اسلامی قرار بگیرد و همانند اسامه بن لادن و ابوبکر بغدادی، زندگی مخفیانه و زیرزمینی نداشته باشد، نیازمند توافق با آمریکا است.

اما ماهیت ایدئولوژیک نظام جمهوری اسلامی، به علاوۀ انتظارات مردم حزب‌اللهی طرفدار این نظام، عواملی هستند که از دیرباز مانع عادی‌شدن رابطۀ جمهوری اسلامی با ایالات متحده بوده‌اند. انتظارات توده‌ها، غالبا زنجیری بر دست و پای رهبران سیاسی است و مانع آزادی آن‌ها در مقام تصمیم‌گیری می‌شود. این وضع در حکومت‌های «انقلابی» صدچندان شدیدتر است و نوسان مجتبی خامنه‌ای بین صلح‌طلبی شورای عالی امنیت ملی و جنگ‌طلبی حزب‌اللهی‌های کف خیابان، ناشی از فقدان آزادی عمل وی به عنوان رهبر یک حکومت آمریکا‌ستیز برای عبور از آمریکا‌ستیزی است.

نهاد ولایت فقیه حاضر نیست هزینۀ «عقب‌نشینیِ تاکتیکی» را بپذیرد

علی افشاری، تحلیلگر مسائل سیاسی ایران، دربارۀ تقابل تندروها و میانه‌روها در هیأت حاکمۀ کنونی جمهوری اسلامی به رادیو زمانه می‌گوید:

به گفته افشاری این نهادینگی، پشتوانۀ اصلی مواضع تندروانه است. اما مصلحت نهاد ولایت فقیه این است که به صراحت چنین چیزی را نگوید و این تندروی‌ها را تا حدی به صورت پنهان هدایت کند و در جاهایی نیز به دلیل الزامات حکمرانی، ناگزیر از مصلحت‌اندیشیِ تاکتیکی است.

افشاری معتقد است پایگاه حامیِ ولایت فقیه، این مصلحت‌اندیشی را نمی‌تواند درک کند. جمهوری اسلامی نهایتا مصلحت نظام را به رفتارهای عاشوراییِ معطوف به دفاع از ارزش‌های ایدئولوژیک خودش، برتری می‌دهد و ادامه می‌دهد:

هدف از «تصمیم‌گیری نهادی»، فرار ولی‌فقیه از مسئولیت‌پذیری است

علی افشاری در توضیح بیشتر دربارۀ مسئولیت‌ناپذیری نهاد ولایت فقیه و نیز کارکرد طرفداران تندروی جمهوری اسلامی برای این نهاد افزود:

به باور افشاری تحرکات تندروها برای این است که فضا به سمت عادی‌سازی رابطۀ ایران و آمریکا نرود و اصل سیاست خارجی ستیزه‌جویانه باقی بماند. اما این تندروها مزاحمتی در مسیر تصمیم‌گیری نظام ایجاد نکرده‌اند. نظام تفاهم‌نامه را امضا کرده و اکثر امضاکنندگان نیز در شرایط فعلی با رویارویی نظامی در تنگۀ هرمز موافق‌اند. کارکرد دیگر تندروها نیز افزایش فشار بر تجدیدنظرطلب‌ها است و این کارکرد از حیث موازنه‌سازی در ساختار قدرت، به کار نهاد ولایت ‌فقیه می‌آید.

از تاکید مجتبی بر «انتقام» تا توصیۀ مصطفی به «صبر»

تقی آزاد ارمکی، استاد جامعه‌شناسی دانشگاه تهران، برخلاف نظر علی افشاری تاکید مجتبی خامنه‌ای بر انتقام‌جویی را نشانه‌ای قطعی برای نزدیکی او به تندروها و فاصله‌گرفتنش از سیاست مد نظر میانه‌روهای جمهوری اسلامی نمی‌داند و به رادیو زمانه می‌گوید:

سه روز پس از انتشار پیام مجتبی خامنه‌ای، یعنی ۲۳ تیرماه، برادر بزرگتر او (مصطفی) در جمع برخی از طرفداران نظام در مصلای تهران، دربارۀ کشته‌شدن علی خامنه‌ای و چگونگی واکنش به این واقعه گفت: «در مواجهه با این مصیبت بزرگ، موضوع "صبر" مطرح است؛ همان‌طور که در قرآن کریم بر آن تأکید شده است.» او البته در ادامه افزود:

اگرچه سخنان پسر بزرگ علی خامنه‌ای متناقض به نظر می‌رسید، اما احتمالا حرف اصلی او همان تاکید بر «صبر» بود. احتمالا هدف او از دعوت خونخواهان علی خامنه‌ای به صبوری، آرام‌کردن فضای ملتهب سیاسی در بین طرفداران پر و پا قرص نظام بود؛ فضایی که موجب فحاشی آن‌ها به پزشکیان و عراقچی در مراسم تشییع خامنه‌ای شده بود.

آقای آزاد ارمکی دربارۀ سخنان مصطفی خامنه‌ای در مراسم بزرگداشت پدرش در مصلای تهران و نقش سیاسی بالقوۀ او در شرایط کنونی جمهوری اسلامی می‌گوید:

ولایت فقیه به سبک سابق، قابل تداوم نیست

با یک جامعه‌شناس نزدیک به اصولگرایان نیز گفت‌وگو کردیم. این جامعه‌شناس به این سؤال رادیو زمانه که «آیا با توجه به وقایع سال ۱۴۰۴به نظرتان مجتبی خامنه‌ای اساسا زنده می‌ماند که بتواند نظام را به صورت نرمال رهبری کند؟» چنین پاسخ داد:

به گفته این جامعه‌شناس بسیاری از چهره‌های برجستۀ حامی رهبر دوم نظام، در جنگ اخیر کشته شدند و اکثریت جامعه نیز دیگر مثل اواخر دهۀ  ۱۳۶۰ نیست که پذیرای ولایت فقیه به سبک و سیاق ۳۷ سال گذشته باشد. جامعۀ ایران از «رهبریِ ایدئولوژیک» خسته شده. امروز حکومت باید آب و نان مردم را تامین کند و قصه کاملا متفاوت از دهه‌های قبل شده است.

تندروها نهایتا تابع هستۀ سخت قدرت‌اند

حمید آصفی، تحلیلگر مسائل سیاسی ایران، که پنج روز پس از آغاز حملۀ آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی در اسفندماه سال گذشته بازداشت شد، همانند علی افشاری و تقی آزاد ارمکی در مجموع معتقد است که مجتبی خامنه‌ای علیرغم اینکه در آخرین پیامش شعارهای انتقام‌جویانۀ تشییع‌کنندگان پیکر علی خامنه‌ای را تکرار کرد، نهایتا اگر مصلحت نظام ایجاب کند، از تندروها فاصله می‌گیرد. آقای آصفی به رادیو زمانه گفت:

حمید آصفی معتقد است یک بازوی بسیار مهم هستۀ سخت قدرت، شورای امنیت ملی است. بازوی دیگرش بیت رهبری است. حرف اول و آخر را همین هسته می‌زند و الان هم نگاهش معطوف به مذاکره است. اما اینکه چرا بحث انتقام در مراسم تشییع رهبر دوم جمهوری اسلامی، آن‌ قدر پررنگ مطرح شد و سپس مذاکرۀ طرفین تبدیل شد به زدوخورد نظامی، تحولی است که فعلا دلایلش از منظر آصفی به درستی معلوم نیست. اما او باور دارد که در هر صورت به نظر می‌رسد که دو طرف ترجیح داده‌اند پس از یک درگیری نظامی، موقعیت بهتری برای خودشان در دور بعدی مذاکرات فراهم کنند.