ترامپ حمله به ایران را به طور مشروط لغو کرد

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، شامگاه شنبه اول اوت اعلام کرد حمله برنامه‌ریزی‌شده به ایران را لغو کرده است؛ حمله‌ای که به گفته او قرار بود با سطحی از «قدرت و صلابت نظامی که از زمان جنگ جهانی دوم دیده نشده» انجام شود. او در تروث سوشال نوشت ایران و چند کشور خاورمیانه از واشنگتن خواسته‌اند عملیات متوقف شود، زیرا بر سر «حدود و چارچوب یک توافق» تفاهم حاصل شده است.

بر پایه روایت ترامپ، توافق احتمالی باید دو نتیجه فوری داشته باشد: بازگشایی کامل و بی‌قیدوشرط تنگه هرمز و پایان یافتن آنچه او «تهدید هسته‌ای ایران» خواند. او افزود که لغو حمله به دستیابی سریع به توافق وابسته است و مدعی شد اسرائیل نیز به این تعهد پیوسته است. دولت اسرائیل تا زمان تنظیم این گزارش بیانیه مستقلی در تأیید سخنان او منتشر نکرده بود.

این عقب‌نشینی تنها چند ساعت پس از آن صورت گرفت که رسانه‌های آمریکایی از تدارک یک کارزار مشترک آمریکا و اسرائیل علیه تأسیسات انرژی ایران خبر داده بودند. سی‌بی‌اس نیوز گزارش داده بود نیروگاه‌ها، پالایشگاه‌ها و تأسیسات مرتبط با انرژی در فهرست اهداف احتمالی قرار دارند و حتی سناریوی قطع برق تهران بررسی شده است. رویترز نیز تأیید کرده بود که حملات برای آخر هفته تدارک دیده شده بود. 

گزارش‌های رسانه‌ای اسرائیل همزمان از قرار گرفتن این کشور در بالاترین سطح آماده‌باش سخن می‌گفتند. ارزیابی مقام‌های امنیتی اسرائیل این بود که حتی اگر ارتش اسرائیل مستقیماً در موج نخست حمله آمریکا شرکت نکند، ایران خاک اسرائیل را هدف قرار خواهد داد. با این همه، فرماندهی جبهه داخلی اسرائیل دستور تازه‌ای برای غیرنظامیان صادر نکرد و فعالیت فرودگاه بن‌گوریون نیز یه طور عادی ادامه یافته اسد. برخی حساب‌های نزدیک به ارتش اسرائیل نیز در  رسانه‌های اجتماعی از «آغاز شمارش معکوس در اتاق جنگ اسرائیل» خبر داده بودند.

تماس ریاض و تهدید آتش زدن زیرساخت‌های منطقه

در توقف حمله، فشار کشورهای عربی خلیج فارس و به‌ویژه عربستان نقشی مهم داشته است. آکسیوس به نقل از دو مقام آمریکایی و یک منبع مطلع گزارش داد محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، روز شنبه با ترامپ تماس گرفت و نگرانی خود را از پیامدهای حملات گسترده به ایران مطرح کرد. یک منبع گفت ولیعهد عربستان از ترامپ خواسته است تنش را کاهش دهد و از صدور دستور حمله خودداری کند.

نگرانی اصلی ریاض این بود که حمله به پالایشگاه‌ها، نیروگاه‌ها و صنایع پتروشیمی ایران، پاسخ متقابل تهران علیه تأسیسات نفت و گاز کشورهای عربی را در پی داشته باشد. چند روز پیش‌تر، خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، نیز در دیدار با مقام‌های دولت آمریکا پیام مشابهی منتقل کرده بود.

همزمان، تهران سطح تهدیدهای خود را بالا برد. عباس عراقچی در تماس‌های جداگانه با وزیران خارجه عربستان و ترکیه و فرمانده ارتش پاکستان هشدار داد هرگونه حمله آمریکا یا اسرائیل و هر نوع مشارکت کشورهای منطقه در آن، با پاسخی «قاطع و متناسب» روبه‌رو خواهد شد. رسانه نزدیک به شورای عالی امنیت ملی ایران نیز نوشت حمله به زیرساخت‌های انرژی ایران می‌تواند با حمله به میدان‌های نفتی عربستان و امارات و میدان‌های گازی قطر و اسرائیل پاسخ داده شود.

هشدار تهران برای کشورهای خلیج فارس صرفاً لفظی و بدون زمینه نبود. ارتش کویت شنبه اعلام کرد چند پهپاد ایرانی را که تأسیسات حیاتی این کشور را هدف گرفته بودند منهدم کرده است. یک ساختمان دولتی در شمال کویت و اموالی در جزیره بوبیان نیز بر اثر حمله یا سقوط ترکش آسیب دیدند، هرچند تلفات انسانی گزارش نشد.

در تنگه هرمز هم یک نفتکش بر اثر اصابت پرتابه ناشناس دچار آسیب در موتورخانه شد. ناخدای کشتی دیگری نیز از انفجار در نزدیکی شناور خود در آب‌های عمان خبر داد. مسئولیت این دو حادثه فوراً بر عهده گرفته نشد، اما ایران در ماه‌های گذشته کشتی‌هایی را که بدون مجوز مورد نظر تهران قصد عبور از تنگه را داشتند، هدف قرار داده است.

در چنین شرایطی، وزارت خارجه آمریکا به شهروندانش در ده کشور منطقه، از جمله عربستان، قطر، امارات، کویت، بحرین، عراق، اردن، اسرائیل، لبنان و عمان هشدار داد برای لغو پروازها، بسته شدن موقت حریم هوایی و اختلال در رفت‌وآمد آماده باشند. این هشدار نشان می‌داد که تا ساعاتی پیش از پیام جدید ترامپ، احتمال گسترش سریع جنگ جدی بود.

توافقی بدون متن و بدون تأیید دو طرف

قطر، عمان، پاکستان و ترکیه طی ساعات منتهی به تصمیم ترامپ تماس‌های فشرده‌ای با واشنگتن و تهران داشتند. به گزارش آکسیوس، میانجی‌های قطری جداگانه با عراقچی، استیو ویتکاف، نماینده ویژه کاخ سفید، و مقام‌های عمانی گفت‌وگو کردند. محور اصلی مذاکرات یافتن سازوکاری برای بازگشایی تنگه هرمز بود و یک منبع مطلع از «پیشرفت» در گفت‌وگوها خبر داد.

با این حال، ادعای ترامپ درباره توافق بر سر «چارچوب» هنوز از سوی تهران تأیید نشده است.  منابع نظامی بی‌نام در رسانه‌های ایران نیز ادعای ترامپ مبنی بر درخواست تهران برای لغو حمله را «دروغ» خواندند و گفتند نیروهای مسلح در بالاترین سطح آمادگی قرار دارند. موضع رسمی منتشرشده از سوی وزارت خارجه ایران همچنان بر آمادگی برای پاسخ به هر حمله احتمالی متمرکز است.

مناقشه کنونی ادامه جنگی است که ۲۸ فوریه با حملات مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد. در ماه ژوئن، تهران و واشنگتن یادداشت تفاهمی برای توقف جنگ امضا کردند، اما اختلاف بر سر چگونگی عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز و تفسیر تعهدات طرفین، آتش‌بس را شکننده کرد. پس از حملات دوباره ایران به کشتیرانی و پایگاه‌های آمریکا در اردن، واشنگتن نیز بمباران ایران و نیروهای همسو با آن در عراق را از سر گرفت.

تنگه هرمز اکنون صرفا یکی از موضوعات مذاکرات نیست، بلکه اهرم اصلی ایران در جنگ است. خطر حملات موشکی و پهپادی باعث شده بخش عمده کشتیرانی تجاری از عبور عادی خودداری کند. بهای نفت برنت در ماه ژوئیه ۲۴ درصد افزایش یافت و ناامنی همزمان در باب‌المندب، مسیر جایگزین صادرات نفت عربستان از دریای سرخ را نیز تهدید کرده است. فشار بر بازار انرژی یکی از مهم‌ترین دلایل تلاش ریاض و دیگر پایتخت‌های خلیج فارس برای جلوگیری از حمله تازه بود.

نوشته ترامپ خطر حمله فوری را کاهش داده، اما به معنای پایان جنگ یا حتی آغاز یک آتش‌بس رسمی نیست. او لغو عملیات را به امضای سریع توافق مشروط کرده و همزمان تأکید کرده است ارتش آمریکا همچنان برای حمله آماده است. سه مسئله تعیین خواهد کرد این توقف چقدر دوام می‌آورد: آیا تهران روایت ترامپ و بازگشایی کامل هرمز را می‌پذیرد، منظور واشنگتن از «پایان تهدید هسته‌ای» دقیقاً چیست و آیا اسرائیل رسماً متعهد می‌شود در مدت مذاکرات حمله مستقلی انجام ندهد.

تا روشن شدن این موارد، شمارش معکوس جنگ متوقف شده است، اما دکمه آن همچنان روی میز مانده است.