یارانه سوخت در شرایط جنگی؛ چرا احتمال شورش در تابستان ۱۴۰۵ پایین است؟

در تابستان ۱۴۰۵، بحث افزایش قیمت بنزین بار دیگر به یکی از موضوعات کشور تبدیل شده است. موضوع اصلی، احتمال دو برابر شدن نرخ سوم بنزین از پنج هزار تومان به ده هزار تومان است؛ نرخی که برای مصرف مازاد و سوخت‌گیری با کارت جایگاه‌ها اعمال می‌شود.

دلیل اصلی این بحث، ناترازی شدید میان تولید و مصرف است. کسری روزانه بنزین بین هفت و نیم تا بیست میلیون لیتر برآورد می شود و محدودیت‌های واردات ناشی از تنش‌های منطقه‌ای، وضعیت را پیچیده‌تر کرده. در همین حال، برخی نمایندگان مجلس از جمله مالک شریعتی اعلام کردند دولت قصد دارد از ابتدای مرداد افرایش قیمت بنزین را اجرا کند. اما سخنگوی دولت تأکید کرد که فعلاً برنامه‌ای برای افزایش قیمت بنزین سهمیه‌ای وجود ندارد و هر تصمیمی درباره نرخ غیرسهمیه‌ای حتماً به‌صورت رسمی اعلام خواهد شد.

در عمل تا اوایل مرداد هیچ افزایش قیمتی اعمال نشده. دولت به‌جای آن، سهمیه بنزین سه هزار تومانی را از هفتاد لیتر به پنجاه لیتر کاهش داده. قیمت‌ها همچنان سه‌نرخی باقی مانده: هزار و پانصد تومان برای شصت لیتر اول، سه هزار تومان برای پنجاه لیتر بعدی و پنج هزار تومان برای مصرف بیشتر.

با این حال، بسیاری از تحلیل‌گران همچنان احتمال افزایش نرخ سوم را جدی می‌دانند. دولت بارها از ضرورت تصمیم‌گیری قطعی برای مدیریت مصرف سخن گفته و گزینه‌هایی مثل افزایش تدریجی یا طرح‌های پاداش‌محور را بررسی می‌کند. تصمیم نهایی به شرایط اقتصادی و امنیتی بستگی دارد و هر تغییری باید از مسیر رسمی به اطلاع مردم برسد. در این میان برخی کارشناسان نزدیک به سپاه پاسداران به دولت هشدار داده‌اند که در شرایط جنگی کنونی از افزایش قیمت بنزین با توجه به احتمال شورش اجتماعی و بهره‌برداری دشمنان برحذر باشد. تا چه حد این احتمال جدی است؟ با آقای آیدین اخوان، پژوهشگر اقتصاد سیاسی گفت‌وگو کرده‌ایم:

یارانه سوخت؛ انتقال فشار از بودجه دولت به سفره مردم

آیدین اخوان در آغاز گفت‌وگو با زمانه تأکید کرد که مسئله کاهش سهمیه و حذف تدریجی یارانه بنزین، معضل تازه‌ای نیست و سال‌هاست دولت‌های مختلف برای حل آن تلاش کرده‌اند. او با اشاره به دو نگاه متفاوت در محاسبه قیمت تمام‌شده بنزین، توضیح داد که یکی نفت را سرمایه ملی می‌داند و دیگری آن را صرفاً بر اساس هزینه فرصت می‌سنجد؛ دو رویکردی که نتایج کاملاً متفاوتی به بار می‌آورند.

اخوان معتقد است فشار سنگین ناترازی سوخت بر بودجه دولت در شرایط تحریم و محاصره غیرقابل‌انکار است، اما کاهش مصرفی که پس از اجرای طرح سه‌نرخی مشاهده شده، لزوماً نشانه موفقیت در مدیریت مصرف نیست:

او هشدار داد که با این سیاست، فشار فقط از بودجه دولت به بودجه خانوار منتقل می‌شود:

اخوان با اشاره به فضای جنگی فعلی، تصریح کرد که آستانه اعتراضات خیابانی به‌دلیل سرکوب قبلی و درگیری‌های بیرونی بالاتر رفته و اعتراض در چنین فضایی دشوارتر شده است:

اخوان در ادامه یادآوری کرد که بدون اصلاح ساختاری در بازار خودرو، بازار کار و نظام توزیع درآمد، هیچ‌کدام از این روش‌ها به کاهش واقعی نارضایتی و اختلاف طبقاتی منجر نخواهد شد.

افزایش تدریجی قیمت بنزین و درس‌آموزی از آبان ۹۸

آیدین اخوان سپس در ادامه گفت‌وگو با زمانه اثرات احتمالی افزایش قیمت یا کاهش سهمیه بنزین را از دو زاویه بررسی کرد. او معتقد است این تغییرات در کوتاه‌مدت بیش از همه دهک‌های میانی و پایین جامعه را تحت فشار قرار می‌دهد؛ به‌ویژه کارگران سیار، رانندگان اسنپ و کسانی که پس از جنگ و رکود اقتصادی شغل‌های باکیفیت خود را از دست داده‌اند. به گفته او، حاشیه‌نشینانی که روزانه مسافت‌های طولانی را برای رسیدن به محل کار طی می‌کنند و صاحبان خودروهای فرسوده و پرمصرف نیز در همین گروه قرار می‌گیرند؛ همان لایه‌هایی که هسته اصلی اعتراضات آبان ۹۸ را تشکیل دادند. اخوان تأکید کرد:

وی عامل مهم دیگری را نیز برجسته کرد: سرکوب خشونت‌بار اعتراضات دی‌ماه که پتانسیل اعتراض جمعی را به‌شدت تضعیف کرده است. اخوان با اشاره به مفهوم «دکترین شوک» نائومی کلاین توضیح داد که بحران‌های عمیق مانند جنگ یا سرکوب خونین، آستانه واکنش جامعه را بالا می‌برد و به دولت امکان می‌دهد سیاست‌هایی را که در شرایط عادی پرهزینه بودند، با مقاومت کمتری اجرا کند.

به نظر او، ترکیب تدریجی بودن تغییرات، فضای جنگی و تخلیه هیجان اجتماعی پس از دی‌ماه، احتمال تبدیل نارضایتی‌های فعلی به یک شورش گسترده در تابستان ۱۴۰۵ را کاهش داده است. اخوان در پایان تصریح کرد:

*این مصاحبه توسط حسین نوش‌آذر انجام شده و متن را نیز او نوشته است.