تغییرات گسترده در رأس ساختار نظامی جمهوری اسلامی

سیدمجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، عصر دوشنبه ۱۹ مرداد در مجموعه‌ای از احکام، شش فرمانده جدید را در رأس ستاد کل نیروهای مسلح، سپاه پاسداران و بسیج منصوب کرد. علی عبداللهی رئیس ستاد کل نیروهای مسلح، کیومرث حیدری جانشین او، احمد وحیدی فرمانده کل سپاه، مصطفی ایزدی جانشین فرمانده کل سپاه، علی عظمایی فرمانده نیروی دریایی سپاه و حسین طائب رئیس سازمان بسیج مستضعفین شده‌اند.

این تغییرات پس از کشته شدن شماری از فرماندهان ارشد نظامی جمهوری اسلامی صورت گرفته است. در احکام جدید، مرگ عبدالرحیم موسوی، محمد پاکپور، غلامرضا سلیمانی و علیرضا تنگسیری به‌عنوان زمینه انتصاب جانشین‌های آن‌ها ذکر شده است.

همزمان با این تغییرات، محسن رضایی نیز با حکم مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران به‌عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی منصوب شده و نمایندگی رهبر جمهوری اسلامی در این شورا را هم بر عهده گرفته است. رضایی جایگزین محمدباقر ذوالقدر شده است؛ تغییری که پیش از اعلام رسمی با گزارش‌هایی درباره اختلاف بر سر ادامه فعالیت ذوالقدر همراه بود.

علی عبداللهی؛ از فرماندهی سپاه تا رأس ستاد کل

علی عبداللهی از فرماندهان قدیمی سپاه پاسداران است که سابقه حضور در جنگ ایران و عراق را دارد. او در سال‌های ۱۳۶۶ تا ۱۳۷۰ فرمانده لشکر ۱۶ قدس گیلان بود و پس از آن ریاست ستاد نیروی زمینی سپاه و جانشینی فرمانده نیروی هوایی سپاه را بر عهده داشت.

عبداللهی در دهه ۱۳۸۰ وارد ساختار انتظامی و اجرایی جمهوری اسلامی شد و معاونت هماهنگ‌کننده و جانشینی فرمانده نیروی انتظامی را بر عهده گرفت. او همچنین در دولت محمود احمدی‌نژاد استاندار سمنان و سپس استاندار گیلان بود.

عبداللهی از سال ۱۳۹۵ معاون هماهنگ‌کننده ستاد کل نیروهای مسلح بود و در سال ۱۴۰۴، پس از کشته شدن فرماندهان پیشین قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا، به فرماندهی این قرارگاه منصوب شد. اکنون او از این جایگاه به ریاست ستاد کل نیروهای مسلح رسیده است.

قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا مرکز اصلی فرماندهی عملیاتی نیروهای مسلح ایران در زمان جنگ است. بنابراین انتقال عبداللهی از فرماندهی این قرارگاه به ریاست ستاد کل، او را از یک موقعیت عملیاتی مهم به بالاترین سطح فرماندهی نظامی جمهوری اسلامی منتقل می‌کند.

احمد وحیدی؛ فرمانده قدیمی نیروی قدس در رأس سپاه

احمد وحیدی از چهره‌های باسابقه سپاه است. او در سال ۱۳۵۹ به سپاه پیوست و در سال‌های جنگ ایران و عراق در ساختار اطلاعاتی سپاه فعالیت داشت. وحیدی در فاصله سال‌های ۱۳۶۷ تا ۱۳۷۶ فرمانده نیروی قدس سپاه بود و پس از آن در ساختار وزارت دفاع مسئولیت‌هایی بر عهده گرفت.

او در دولت محمود احمدی‌نژاد از سال ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۲ وزیر دفاع بود و در دولت ابراهیم رئیسی نیز از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ وزیر کشور شد. پیش از انتصاب اخیر نیز مدتی جانشین فرمانده کل سپاه بود.

نام وحیدی همچنین در پرونده انفجار مرکز یهودیان آمیا در بوئنوس‌آیرس در سال ۱۹۹۴ مطرح شده است. دستگاه قضائی آرژانتین او را به مشارکت در این پرونده متهم کرده و نامش در سال ۲۰۰۷ در فهرست اعلان قرمز اینترپل قرار گرفت. وحیدی و جمهوری اسلامی این اتهام را رد کرده‌اند.

قرار گرفتن وحیدی در رأس سپاه، پس از سال‌ها حضور در مهم‌ترین سطوح نظامی، امنیتی و دولتی، او را بار دیگر به یکی از اصلی‌ترین مراکز تصمیم‌گیری جمهوری اسلامی بازگردانده است.

مصطفی ایزدی؛ فرمانده سابق نیروی زمینی سپاه

مصطفی ایزدی نیز از فرماندهان قدیمی سپاه است و در جنگ ایران و عراق حضور داشت. او در سال‌های ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۱ فرمانده نیروی زمینی سپاه بود و پس از آن در ستاد کل نیروهای مسلح مسئولیت‌های مختلفی بر عهده گرفت.

ایزدی پیش از انتصاب اخیر، معاون امور راهبردی و اشراف فرماندهی کل قوا در ستاد کل نیروهای مسلح بود. او همچنین در سال ۱۳۹۵ به فرماندهی قرارگاه سایبری و تهدیدات نوین قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا منصوب شده بود.

اکنون ایزدی به‌عنوان جانشین فرمانده کل سپاه در کنار وحیدی قرار گرفته است؛ دو فرمانده‌ای که هر دو سابقه طولانی در ساختار فرماندهی سپاه و ستادهای راهبردی نیروهای مسلح دارند.

حسین طائب؛ بازگشت چهره اطلاعاتی به رأس بسیج

انتصاب حسین طائب از جنبه امنیتی و سیاسی اهمیت ویژه‌ای دارد. طائب پیش از این معاون اطلاعات سپاه، رئیس حفاظت اطلاعات سپاه و فرمانده نیروی مقاومت بسیج بود. او در سال ۱۳۸۷ فرمانده بسیج شد و در سال ۱۳۸۸، در بحبوحه اعتراضات پس از انتخابات ریاست‌جمهوری، این سمت را ترک کرد و به ریاست سازمان اطلاعات سپاه رسید.

طائب بیش از ۱۳ سال، از زمان تشکیل سازمان اطلاعات سپاه در سال ۱۳۸۸ تا سال ۱۴۰۱، ریاست این سازمان را بر عهده داشت. برکناری او از این سمت در سال ۱۴۰۱ یکی از مهم‌ترین تغییرات در رأس ساختار اطلاعاتی سپاه بود. پس از آن، طائب به‌عنوان مشاور فرمانده کل سپاه فعالیت می‌کرد.

اکنون او دوباره به ریاست بسیج بازگشته است؛ سازمانی که افزون بر ساختار نظامی و شبه‌نظامی، شبکه گسترده‌ای از نیروهای محلی و اجتماعی در سراسر ایران دارد. در حکم انتصاب طائب نیز بر گسترش شبکه‌های اطلاعات مردمی، آموزش و سازماندهی نیروهای بسیج تأکید شده است.

علی عظمایی؛ فرمانده جدید نیروی دریایی سپاه

علی عظمایی از فرماندهان قدیمی نیروی دریایی سپاه در خلیج فارس است. او پیش از رسیدن به فرماندهی کل نیروی دریایی سپاه، جانشین فرمانده منطقه یکم نیروی دریایی سپاه بود و از سال ۱۳۹۱، همزمان با تشکیل منطقه پنجم، فرماندهی این منطقه را بر عهده گرفت.

عظمایی حدود ۱۳ سال فرمانده منطقه پنجم نیروی دریایی سپاه بود؛ حوزه‌ای که بخش‌هایی از خلیج فارس و جزایر سه‌گانه را دربر می‌گیرد. او در سال ۱۴۰۴ به جانشینی فرمانده نیروی دریایی سپاه منصوب شد و پس از کشته شدن علیرضا تنگسیری در جنگ اخیر، به عنوان گزینه اصلی جانشینی او مطرح بود.

به این ترتیب، عظمایی که بخش مهمی از دوران فرماندهی خود را در منطقه خلیج فارس و تنگه هرمز گذرانده، اکنون فرمانده کل نیروی دریایی سپاه است.

کیومرث حیدری؛ فرمانده سابق نیروی زمینی ارتش

کیومرث حیدری در میان فرماندهان جدید، سابقه سپاهی ندارد و از فرماندهان ارشد ارتش جمهوری اسلامی است. او در سال‌های جنگ ایران و عراق در نیروی زمینی ارتش خدمت کرد و پس از جنگ مسئولیت‌هایی از جمله فرماندهی قرارگاه جنوب نیروی زمینی ارتش، معاونت عملیات و معاونت هماهنگ‌کننده این نیرو و جانشینی فرمانده نیروی زمینی را بر عهده داشت.

حیدری از سال ۱۳۹۵ تا آذر ۱۴۰۴ فرمانده نیروی زمینی ارتش بود و پس از آن از این سمت کنار رفت. او اکنون به‌عنوان جانشین رئیس ستاد کل نیروهای مسلح منصوب شده است.

حیدری در اسفند ۱۳۹۹ در مصاحبه‌ای با وب‌سایت دفتر رهبر جمهوری اسلامی، از مشارکت نیروی زمینی ارتش در آن‌چه او «ناآرامی‌های دی‌ماه ۱۳۹۷» خواند، سخن گفت. این تاریخ با موج‌های اصلی اعتراضات سراسری آن دوره مطابقت ندارد و مشخص نیست منظور او دی‌ماه ۱۳۹۶، اعتراضات مرداد ۱۳۹۷ یا رویداد دیگری بوده است.

محسن رضایی و تغییر در شورای عالی امنیت ملی

در کنار تغییرات نظامی، انتصاب محسن رضایی به دبیری شورای عالی امنیت ملی نیز اهمیت دارد. رضایی از فرماندهان نسل نخست سپاه پاسداران است و از سال ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۸ فرمانده کل سپاه پاسداران بود. او پس از ترک فرماندهی سپاه وارد ساختار سیاسی شد و سال‌ها دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام بود و چند بار نیز نامزد انتخابات ریاست‌جمهوری شد.

رضایی اکنون جایگزین محمدباقر ذوالقدر در شورای عالی امنیت ملی شده است.

محمدباقر خرازی، روحانی و دبیرکل حزب‌الله ایران، نیز پیش از اعلام رسمی انتصاب رضایی، در یک فایل ویدئویی از کنار رفتن محمدباقر ذوالقدر و جایگزینی او با محسن رضایی خبر داده بود.

خرازی در اظهارات خود علاوه بر خبر دادن از تغییر دبیر شورای عالی امنیت ملی، ادعاهایی درباره جایگاه سیدمجتبی خامنه‌ای و اختلافات درون ساختار قدرت مطرح کرده بود.

بازآرایی یا صرفاً جایگزینی فرماندهان کشته‌شده؟

همزمانی این تغییرات، به‌ویژه قرار گرفتن چند فرمانده باسابقه سپاه در رأس نهادهای نظامی و امنیتی، گمانه‌زنی‌هایی درباره بازآرایی ساختار قدرت پس از جنگ ایجاد کرده است.

از یک سو، بخش مهمی از این انتصابات را می‌توان با نیاز فوری به جایگزینی فرماندهانی توضیح داد که در جریان جنگ کشته شده‌اند. از سوی دیگر، انتخاب چهره‌هایی مانند وحیدی، ایزدی و طائب، که هر سه سابقه طولانی در ساختار امنیتی و فرماندهی سپاه دارند، در کنار انتصاب رضایی در شورای عالی امنیت ملی، به این گمانه دامن زده است که تغییرات اخیر تنها یک جابه‌جایی اداری ساده نیست.

علی قلهکی، فعال رسانه‌ای نزدیک به محافل پیرامون حسین طائب، پیش از اعلام رسمی تغییرات نظامی نوشته بود که پس از تغییر دبیر شورای عالی امنیت ملی، احکام دیگری در حوزه نظامی صادر خواهد شد. او مدعی شده بود که انتصاب رضایی از مدت‌ها پیش در دستور کار بوده و اختلافات در دولت اجرای آن را به تأخیر انداخته است.

با این حال، ترکیب انتصابات جدید قابل توجه است: فرماندهی ستاد کل به یک فرمانده باسابقه سپاه سپرده شده، فرماندهی سپاه به یکی از قدیمی‌ترین فرماندهان این نهاد رسیده، جانشین او نیز از فرماندهان ارشد نسل جنگ است، ریاست بسیج به رئیس پیشین سازمان اطلاعات سپاه واگذار شده و همزمان یک فرمانده قدیمی سپاه به دبیری شورای عالی امنیت ملی بازگشته است.

این ترکیب می‌تواند نشان‌دهنده تلاش حکومت برای بازسازی سریع زنجیره فرماندهی پس از ضربه سنگین به ساختار نظامی باشد؛ اما این‌که این تغییرات صرفاً واکنشی به شرایط جنگ است یا بخشی از بازآرایی گسترده‌تر قدرت در جمهوری اسلامی، هنوز روشن نیست.