تنفس با رگ‌های بسته

میانگین ظرفیت فعالیت واقعی بنگاه‌های اقتصادی ایران در فصل بهار ۱۴۰۶ حدود یک سوم، ۳۵ درصد بود. جنگ شاخص کسب و کار را به بدترین وضعیت از سال ۱۳۹۸ به بعد رسانده است.

کاهش شمار شاغلان و بیمه‌شدگان تامین اجتماعی، تعدیل یا همان اخراج کارگران، کمتر شدن تقاضا تصویری است که گزارش «ارزیابی بازار کار ایران در پسا بحران‌ها»اتاق بازرگانی از وضعیت اقتصادی ایران تا پایان سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد. اتاق بازرگانی به فاصله کوتاهی پس از انتشار این گزارش که پیشتر خلاصه نتایج آن در دسترس قرار گرفته بود، نتایج «پایش محیط کسب و کار ایران ـ بهار ۱۴۰۵ » را هم منتشر کرد تا تصویر شفاف‌تر شود.

بر اساس پاسخ بنگاه‌های شرکت‌کننده به پرسش‌های طرح ارزیابی محیط و کسب و کار، این شاخص در فصل بهار به ۶,۲۷ افزایش یافت که به معنای بدتر شدن وضعیت در مقایسه با یک فصل قبل‌تر، یعنی زمستان ۱۴۰۴ است.

برای هر سه بخش صنعت، خدمات و کشاورزی «تغییر قیمت مواد اولیه و محصولات»، «تامین مالی از بانک‌ها» و «بی‌ثباتی قوانین و مقررات بازار کار» سه مانع نخست کسب و کار اعلام شده است. بنگاه‌داران مداخله دولت در قیمت‌گذاری و قوانین کار و تامین اجتماعی را هم از دیگر موانع عنوان کرده‌اند.

این گزارش می‌گوید که در میان بنگاه‌هایی که در حوزه خدمات تفریحی سرگرمی فعالیت می‌کردند شاخص کسب و کار بسیار بدتر شده است. تغییر ۱۱ و نیم درصدی نسبت به زمستان ۱۴۰۴ به خوبی نشان می‌دهد این رشته از فعالیت اقتصادی چه میزان آسیب دیدند. حمل و نقل انبارداری با ۸,۸ تغییر دومین گروه شغلی است که وضعیت بدتری را تجربه می‌کند و پس از آن خدمات تامین جا و غذا شاخص کسب و کار این بخش نیز نسبت به فصل گذشته ۶,۷ درصد بزرگتر شده است.

در این گزارش همچنین تاثیر جنگ بر بنگاه‌ها مورد پرسش قرار گرفته است. پاسخگویان به پرسش‌های اتاق بازرگانی به طور مشخص نمره بیش از ۷ را به اثر جنگ بر کسب و کارهای خود دادند. جنگ بیشترین تاثیر را بر خدمات آبرسانی فاضلاب و فعالیت‌های تسویه و مدیریت پسماند گذاشته است. آموزش استخراج معدن ساختمان سازی و همینطور سلامت انسان و مددکاری اجتماعی از دیگر بخش‌هایی هستند که آسیب زیادی از جنگ دیده‌اند.

این گزارش در کنار گزارشی که با تیتر بازار کار ایران پسا بحران‌ها منتشر شده است تصویری دقیق‌تر از پیامدهای جنگ بر اقتصاد را نمایان می‌کند. این گزارش داده‌های مرکز آمار را تا زمستان ۱۴۰۴ بررسی کرده است. همین یافته‌ها نشان می‌دهد که در فاصله بهار ۱۴۰۴ تا زمستان همان سال بیش از ۷۰۰ هزار نفر از شمار شاغلان کاسته شده است.

نویسندگان این گزارش جنگ ۱۲ روزه که در خرداد ۱۴۰۴ با حمل اسرائیل به ایران آغاز شد، بحران اجتماعی دی که همزمان با اعتراض‌های گسترده بود و همچنین حمله آمریکا و اسراییل که در اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد، را سه شوک یا تکانه بزرگ نامیدند که از پنج کانال اصلی بر اقتصاد بازار کار و معیشت در ایران تاثیر گذاشته است. اختلال در اتصال به شبکه جهانی اینترنت و زیرساخت‌های دیجیتال که کسب و کارهای مجازی را تحت تاثیر قرار داد، کاهش مشارکت نیروی کار یا آنچه که به طور مشخص در ناامیدی یا بیرون رفتن جویندگان کار از بازار نامیده می‌شود، اخراج کارگران و یا کاهش استخدام نیروی کار جدید و همچنین افزایش هزینه معیشت و پیامدهای روانی و انتظارات پنج مؤلفه موثر بر وضعیت اقتصادی در ایران بوده‌اند که به گفته نویسندگان این گزارش ساختار اشتغال را تحت تاثیر قرار دادند، آن‌گونه که نه فقط شغل‌های موجود از بین رفته است بلکه انگیزه و امکان ایجاد شغل‌های جدید نیست کاهش یافته.

همچنین کاهش رشد اقتصادی و درآمد سرانه واقعی در سال‌های پس از ۱۳۹۰ در سال ۱۴۰۴ شتاب و شیب تندتری گرفت. این گزارش می‌گوید درآمد سرانه در پایان سال ۱۴۰۳ نسبت به آغاز دهه ۹۰ یک سوم کاهش یافته است. همزمان جمعیت زیر خط فقر رشد چشمگیری داشته است؛ در سال ۱۴۰۳ اعلام شد ۴۴ درصد جمعیت ایران زیر خط فقر بودند. علاوه بر این شمار بیمه‌شدگان در دی ۱۴۰۴، ۶۱۱ هزار نفر از اسفند ۱۴۰۳ کمتر بوده است.

شماره شاغلان نیز در بهار ۱۴۰۴، ۲۵ میلیون و ۱۲۲ هزار نفر اعلام شد که در تابستان ۱۶۴ هزار نفر و در فصل بعدی ۲۶۵ هزار نفر کاهش یافت. این روند کاهشی در در زمستان ۱۴۰۴ به ۷۷۰ هزار نفر رسید؛ این رقم یعنی کاهش سه درصدی کل جمعیت شاغلان در ایران.

البته مرکز آمار در مدعی شد در بهار ۱۴۰۵ شماره شاغلان به بیش از ۲۴ میلیون و ۶۷۰ هزار نفر رسیده است؛ این رقم چیزی نزدیک به ۲۰۰ هزار نفر از زمستان ۱۴۰۴ بزرگتر است اما به نسبت بهار سال قبل نزدیک به نیم میلیون نفر کوچکتر.

فاطمه عزیزخانی پژوهشگر اقتصادی بازار کار در ایران ۱۱ مرداد در گفت‌وگو با «اقتصاد نیوز» گفت:

تا پیش از تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل در اسفند ۱۴۰۴ بر اساس اعلام منابع دولتی ۴۰ درصد جمعیت بدون حمایت دولت توان تامین حداقل‌های معیشت را نداشتند. در پنج ماه نخست سال ۱۴۰۵ روند شتابان نرخ تورم جمعیت بیشتری را به زیر خط فقر سوق داده است.