از «باران سیاه» تهران تا لکه‌های نفتی قشم: ۳۰۰ هزار تن فرآورده نفتی در حملات آمریکا و اسرائیل هدف قرار گرفت

سعید محمودی، معاون محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست، روز یکشنبه هشتم شهریور گفت حمله به زیرساخت‌های نفتی و انرژی در جریان جنگ‌های اخیر، پیامدهایی فراتر از تخریب تأسیسات داشته و کیفیت هوا و محیط زیست دریایی ایران را نیز تحت تأثیر قرار داده است.

او در گفت‌وگو با ایسنا گفت بخش‌هایی از مخازن سوخت، مراکز نفتی و برخی نفتکش‌ها در حملات هدف قرار گرفته‌اند و پیامد این حملات در جنوب کشور به شکل آلودگی‌های نفتی و در شماری از کلانشهرها به صورت افزایش آلاینده‌های هوا ظاهر شده است.

به گفته محمودی، بمباران مخازن سوخت در تهران و تبریز، به دلیل حجم بالای فرآورده‌های ذخیره‌شده، تأثیر قابل توجهی بر کیفیت هوا داشته است. او گفت بر اساس آمارهای اولیه، حدود ۳۰۰ هزار تن فرآورده نفتی هدف قرار گرفته و سوختن این مواد، حجم زیادی از ترکیبات آلاینده را وارد جو کرده است؛ آلودگی‌ای که به گفته او به‌ویژه بر هوای تهران اثر منفی گذاشت.

معاون سازمان حفاظت محیط زیست همچنین از انتشار حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعب گاز طبیعی در پی انفجار پالایشگاه‌های گازی خبر داد. این رقم نیز برآورد اولیه سازمان است و محمودی تأکید کرد برای تعیین ابعاد نهایی خسارت، نوع و میزان آلاینده‌ها، مدت ماندگاری آنها در هوا، مناطق تحت تأثیر و گستره آلودگی‌های نفتی باید به‌طور جداگانه بررسی شود.

او همچنین به گردوغبار و ذرات حاصل از تخریب ساختمان‌ها و انفجار مهمات اشاره کرد؛ ذراتی که می‌توانند ساعت‌ها در هوا معلق بمانند و از طریق دستگاه تنفسی وارد بدن شوند.

هشدار تازه سازمان محیط زیست بر زمینه‌ای از آلودگی‌های جنگی پیشین مطرح می‌شود. در جنگ ۱۲ روزه سال ۱۴۰۴، حمله به انبارهای نفت ری و کن به نابودی حدود ۱۹,۵ میلیون لیتر سوخت انجامید. سازمان حفاظت محیط زیست بعدتر برآورد کرد که این آتش‌سوزی‌ها حدود ۴۷ هزار تن گاز گلخانه‌ای و بیش از ۵۷۸ تن آلاینده وارد جو تهران کردند. آسیب به پالایشگاه فاز ۱۴ پارس جنوبی نیز به سوختن حدود ۵,۵ میلیون مترمکعب گاز و انتشار بیش از ۱۲ هزار تن گاز گلخانه‌ای انجامید.

دامنه آلودگی در جنگ ۴۰ روزه، که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد، گسترده‌تر بود. شامگاه ۱۶ اسفند، مخازن نفت اقدسیه، ری، شهران و فردیس هدف حملات هوایی قرار گرفتند و ستون‌های بزرگ دود سیاه بر فراز تهران و کرج شکل گرفت. پس از این حملات، بارش آلوده‌ای که به «باران سیاه» معروف شد نیز در بخش‌هایی از منطقه گزارش شد.

بر اساس گزارش سازمان محیط زیست، در تهران حدود ۳۶۸ هزار مترمکعب سوخت مایع در این حملات دچار حریق شد که پیامد آن انتشار حدود یک میلیون تن معادل دی‌اکسید کربن و نزدیک به چهار هزار تن ترکیبات آلی فرار و دیگر آلاینده‌ها بود.

یک مطالعه علمی مستقل نیز ابعاد بخشی از این آلودگی را با داده‌های ماهواره‌ای اندازه‌گیری کرده است. پژوهشگران با استفاده از ماهواره‌های «فنگ‌یون» چین و «سنتینل-۵پی» اروپا برآورد کردند آتش‌سوزی‌های هفتم مارس در تأسیسات نفتی تهران طی یک تا دو روز حدود ۲۹ هزار و ۸۰۰ تن دی‌اکسید گوگرد آزاد کرده است. پهنه تحت تأثیر توده آلاینده حدود ۳۰۰ هزار کیلومتر مربع برآورد شد و میانگین منطقه‌ای دی‌اکسید گوگرد نیز به شکل محسوسی افزایش یافت.

آلودگی تنها به هوا محدود نمانده است. در مرداد امسال لکه‌های نفتی در سواحل جنوبی قشم، شیب‌دراز، نقاشه، بخش‌هایی از جنگل‌های حرا و آب‌های میان قشم و هنگام مشاهده شد. مقام‌های محیط زیست هرمزگان از آلودگی دست‌کم ۳۲ هزار مترمربع از ساحل و حدود ۹۰ هزار مترمربع از آب‌های ساحلی خبر دادند.

منشأ دقیق تمام این آلودگی‌ها هنوز به‌طور قطعی مشخص نشده است. مقام‌های ایرانی منشأ آلودگی رسیده به قشم را یک شناور خارجی دانسته‌اند و بررسی تصاویر ماهواره‌ای نیز احتمال ارتباط آن با یک کشتی آسیب‌دیده را مطرح کرده است، اما نتیجه نهایی به بررسی نمونه‌ها و تحقیقات فنی وابسته است.

گزارش‌های منتشرشده از سازمان حفاظت محیط زیست همچنین نشان می‌دهد که تنها در دو هفته نخست جنگ ۴۰ روزه، حدود پنج تا ۵,۶ میلیون تن دی‌اکسید کربن بر اثر تخریب زیرساخت‌ها، آتش‌سوزی تأسیسات نفتی، مصرف سوخت تجهیزات نظامی و استفاده از موشک‌ها و پهپادها وارد جو شده است. سازمان اعلام کرده بود حملات در دست‌کم ۱۰ استان، پیامدهای محیط زیستی با شدت‌های متفاوت بر جا گذاشته‌اند.

محمودی اکنون می‌گوید ارزیابی خسارت جنگ باید از مرحله برآوردهای اولیه فراتر برود. تعیین ترکیب شیمیایی آلاینده‌ها، سنجش ماندگاری آنها در هوا و بررسی گستره آلودگی آب، خاک و اکوسیستم‌های ساحلی برای روشن شدن ابعاد واقعی خسارت ضروری است. تجربه دو جنگ اخیر نیز نشان می‌دهد اثر حمله به زیرساخت‌های انرژی، لزوماً با خاموش شدن آتش پایان نمی‌یابد.