آلودگی نفتی قشم؛ زخمی تازه بر پیکر شکننده اکوسیستم حرا

آلودگی نفتی در سواحل جنوبی جزیره قشم به محدوده جنگل‌های حرای روستای نقاشه گسترش یافته است و به دنبال مشاهده این لکه‌ها، پایش و پاکسازی آن‌ها در دستور کار دستگاه‌های متولی قرار گرفته است. رئیس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری قشم هفته گذشته  با حضور در منطقه، اعلام کرد که اقدامات کنترل و پاکسازی در حال انجام است و علت دقیق آلودگی پس از بررسی‌های کارشناسی اعلام خواهد شد.

جنگل‌های حرا (مانگرو) قشم به‌عنوان یکی از مهم‌ترین و غنی‌ترین اکوسیستم‌های ساحلی ایران و ذخیره‌گاه زیست‌کره یونسکو، نقش حیاتی در حفظ تنوع زیستی دارند؛ زیرا زیستگاه و محل تخم‌ریزی و پرورش بسیاری از آبزیان (از جمله حدود ۸۰ درصد گونه‌های خلیج فارس)، پرندگان مهاجر و جانوران دیگر هستند، با ریشه‌های متراکم خود از فرسایش سواحل جلوگیری کرده و در برابر امواج و طوفان‌ها مانند سد طبیعی عمل می‌کنند، کیفیت آب را با جذب رسوبات و آلاینده‌ها بهبود می‌بخشند، کربن را جذب کرده و به کاهش تغییرات اقلیمی کمک می‌کنند و همچنین منبع معیشت محلی از طریق صیادی و گردشگری پایدار محسوب می‌شوند. با آقای روزبه اسکندری، پژوهشگر محیط زیست گفت‌‌وگو کرده‌ایم:

آسیب احتمالی آلودگی نفتی به جنگل‌های حرای قشم؛ فراتر از آلودگی سطحی ساحل

روزبه اسکندری در آغاز گفت‌وگو با زمانه یادآوری کرد که اگر آلودگی نفتی واقعاً وارد جنگل‌های حرای قشم شده باشد، موضوع صرفاً به آلوده‌شدن چند کیلومتر ساحل محدود نمی‌شود، بلکه آسیب‌های احتمالی به یکی از مهم‌ترین زیستگاه‌های پرورش و تغذیه آبزیان مطرح است. او با اشاره به گزارش‌های منتشرشده گفت که آلودگی به سواحل قشم رسیده و بخشی از آن به‌صورت محدود وارد محدودهٔ جنگل‌های حرا، از جمله حوالی نقاشه، شده است. اسکندری افزود که تصاویر ماهواره‌ای همچنان یک لکهٔ گسترده را در جنوب قشم نشان می‌دهند که بخشی از آن احتمالاً نفت‌کورهٔ سنگین است، هرچند حجم دقیق نفت مشخص نیست. او توضیح داد:

اسکندری تأکید کرد که زنجیرهٔ غذایی نیز باید مورد توجه قرار گیرد:

او با اشاره به اهمیت مضاعف این موضوع برای قشم گفت که این جنگل نقش مهد طبیعی بسیاری از آبزیان را ایفا می‌کند و کاهش بی‌مهرگان کف‌زی و آسیب به نهال‌های حرا ابتدا تعداد ماهیان جوان را کاهش می‌دهد و سپس با تأخیر در ذخایر ماهی و صید محلی نمایان می‌شود. از بین رفتن پوشش ریشه‌ای نیز به ناپایداری رسوبات و افزایش فرسایش ساحلی می‌انجامد.

اسکندری تجربهٔ جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ را هشدار جدی دانست و یادآور شد که در آن حادثه، زیستگاه‌های جزرومدی و رسوبات کم‌انرژی به‌شدت آلوده شدند، نفت به لایه‌های عمیق نفوذ کرد و بیش از دو دهه بعد همچنان آثار آن در برخی مناطق قابل اندازه‌گیری بود. او افزود:

اسکندری در پایان تأکید کرد که مهم‌ترین اقدام فوری، پرهیز از ارزیابی صرفاً بر اساس مساحت لکهٔ نفتی است. باید بلافاصله نمونه‌برداری از آب، رسوب و آبزیان انجام شود و شاخص‌هایی مانند PAH و TPH در رسوبات پایش گردد. همچنین مرگ‌ومیر، ریزش برگ، وضعیت ریشه‌های تنفسی و زادآوری نهال‌ها باید تا چند سال رصد شود. او هشدار داد:

آلودگی نفتی قشم در چارچوب «هزار زخم» محیط‌ زیست ایران

با در نظر گرفتن ضعف‌های ساختاری در حکمرانی محیط زیستی ایران، از جمله کمبود سامانه‌های هشدار زودهنگام، نظارت ناکافی بر تردد نفتکش‌ها و پاسخ‌دهی کند دستگاه‌های مسئول، این پرسش پیش می‌آید که چه راهکارهای فوری و ساختاری برای جلوگیری از تکرار چنین حوادثی در مناطق حساس ساحلی مانند قشم وجود دارد.

 اسکندری تأکید کرد که این حادثه را باید در چارچوب مفهوم «هزار زخم» محیط‌ زیست ایران دید و افزود که یک لکهٔ نفتی تنها مشکل نیست. به گفتهٔ او، اکوسیستم حرای خلیج فارس همزمان تحت فشار آلودگی، توسعهٔ ساحلی، صید بی‌رویه و تغییر اقلیم قرار دارد و هر حادثهٔ جدید، تاب‌آوری این اکوسیستم را کاهش می‌دهد. او درباره راه‌کارها گفت:

او با اشاره به اینکه بارها گفته شده مشکل اصلی در ایران کمبود دانش فنی نیست، تصریح کرد:

اسکندری در پایان تأکید کرد که مفهوم «هزار زخم» را بیش از یک استعارهٔ رسانه‌ای می‌داند و آن را توصیفی از فرسایش تدریجی تاب‌آوری سرزمین ایران می‌شمارد. او افزود:

*این مصاحبه را حسین نوش‌آذر انجام داده و متن را نیز او نوشته است.