گزارش گاردین: با تحریم‌های جدید آمریکا، وضعیت اقتصاد ایران بحرانی‌تر می‌شود

روزنامه بریتانیایی گاردین دوشنبه ۹ شهریور / ۳۱ اوت در گزارشی نوشته است برای بسیاری از ایرانی‌ها، آغاز کارزار جدید تحریم‌های آمریکا موسوم به «عملیات طرد اقتصادی» با توجه به وضعیت وخیم اقتصاد کشور، اقدامی زائد و اضافی به‌نظر می‌رسد.

ایرانی‌ها با تورم افسارگسیخته مواد غذایی، تعطیلی جایگاه‌های سوخت و کاهش ظاهراً پایان‌ناپذیر ارزش پول ملی مواجه‌اند؛ وضعیتی که به‌گفته این گزارش، ناشی از کمبود ذخایر ارزی کشور است.

بنا به این گزارش، قیمت روغن نباتی در ایران در ماه اوت ۳۸۳ درصد بیشتر از مدت مشابه سال گذشته بوده است. قیمت تخم‌مرغ ۲۹۴ درصد، مرغ ۱۷۷ درصد و گوشت قرمز ۱۴۸ درصد افزایش یافته است.

سقوط اقتصاد، نگرانی‌های فزاینده‌ای را در میان مقام‌های سیاسی ایران ایجاد کرده است؛ مقام‌هایی که تلاش می‌کنند مانع از آن شوند که وخامت شرایط اقتصادی به آشوب اجتماعی منجر شود.

در واقع، مدت‌ها پیش از تازه‌ترین دور فشارهای تحریمی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، اقتصاد ایران به میدان نبردی موازی تبدیل شده بود؛ میدانی که در آن فرماندهان اقتصادی کشور برای حفظ کنترل بر اوضاع با دشواری دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

در ۲۳ اوت (یکم شهریور)، قیمت دلار آمریکا در بازار آزاد ایران به حدود دو میلیون ریال رسید که رکوردی تازه محسوب می‌شود.

سه روز بعد، مرکز آمار ایران اعلام کرد که تورم نقطه‌به‌نقطه در ماه اوت (مرداد) به ۸۴.۴ درصد رسیده و میانگین نرخ تورم سالانه نیز حدود ۶۵ درصد بوده است.

گاردین می‌افزاید؛ با سقوط قدرت خرید مردم، خانوارهای ایرانی کالاهای کمتری خریداری می‌کنند. الگوی غذایی خانواده‌ها در حال تغییر است، لباس‌ها به جای تعویض، وصله و تعمیر می‌شوند و دارو نیز کمیاب شده است؛ هرچند در بازار غیررسمی می‌توان آن را پیدا کرد.

به گزارش خبرگزاری مهر، تقاضا برای گوشت قرمز در ماه آوریل سال جاری میلادی نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۵۰ درصد کاهش یافته است. در مقابل، مصرف سیب‌زمینی افزایش چشمگیری داشته که به کمبود آن منجر شده است.

گلشن فتحی، نویسنده و فعال مدنی، گفته است کالاهای اساسی مانند تخم‌مرغ دیگر برای خانواده‌های طبقه متوسط و کارگر قابل ‌خرید نیست. او گفت: «آن‌ها نمی‌فهمند که مردم دیگر حتی توان تأمین یک زندگی عادی را هم ندارند.»

محسن زوار، مهندس ‌پزشکی، نیز گفت: «برای بخشی از جمعیت، دیگر مسئله خرید خانه یا خودرو نیست؛ مسئله حذف گوشت از سبد غذایی، کاهش کیفیت غذا، به تعویق انداختن درمان و به‌سختی سر کردن تا پایان ماه است.»

او با اشاره به نارضایتی از ناتوانی مسئولان در حل مشکلات افزود: «مردم معجزه نمی‌خواهند؛ تصمیم می‌خواهند.»

گاردین می‌افزاید؛ بحران اقتصادی از مواد غذایی و پوشاک فراتر رفته است. روزهای سه‌شنبه و چهارشنبه، صف‌های طولانی خودرو در بخش‌هایی از تهران و مشهد، در شمال شرق ایران، شکل گرفت؛ زیرا رانندگان برای دریافت سوخت در صف ایستاده بودند و در برخی مناطق این صف‌ها تمام خیابان را مسدود کرده بود. بسیاری از جایگاه‌های سوخت، از جمله برخی از بزرگ‌ترین جایگاه‌ها، تعطیل بودند.

مقام‌های ایرانی علت این وضعیت را خرید هراسانه و مقطعی ناشی از شایعات درباره افزایش قیمت سوخت از سوی دولت یا بمباران دو پالایشگاه از سه مرکز اصلی ذخیره نفت تهران توسط اسرائیل عنوان کردند.

در داخل دولت، از هفته‌ها پیش بحث‌های نگران‌کننده‌ای درباره افزایش قیمت سوخت برای کاهش هزینه سنگین یارانه‌ها در جریان بوده است. با این حال، مقام‌های سیاسی ایران با توجه به تجربه گذشته می‌دانند که چنین اقدامی می‌تواند با واکنش شدید مردم روبه‌رو شود. افزایش ناگهانی ۵۰ درصدی قیمت بنزین در نوامبر ۲۰۱۹ (آبان ۱۳۹۸) به اعتراضات خشونت‌آمیزی انجامید که یک هفته ادامه داشت.

اعتراف مقام‌های دولتی به وجود منافع قدرتمند در ساختار حکومت که مقابله با قاچاق سوخت را دشوار کرده است نیز بر خشم عمومی افزوده است.

اسماعیل سقاب اصفهانی، معاون رئیس‌جمهوری ایران، گفت: «هر دو جناح سیاسی کشور در قاچاق سوخت دخیل هستند و اگر بخواهم فعالیت آن‌ها را متوقف کنم، شیشه‌های دفترم را می‌شکنند.»

از مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، خواسته شده است درباره این اظهارات تحقیق کند.

با این حال، به‌نظر می‌رسد شفافیت درباره شرایط اقتصادی ایران در آینده کاهش یابد.

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت ایران، اخیراً اعلام کرده است که از این پس آمار مربوط به فقر تنها با اجازه شورای عالی امنیت ملی کشور منتشر خواهد شد؛ اقدامی که می‌تواند کاهش سطح زندگی مردم را به موضوعی در حد یک «محرمانه دولتی» تبدیل کند.

رهبران ایران اکنون جبهه داخلی را نیز بخشی از جنگ با آمریکا معرفی می‌کنند. حجت‌الاسلام حسین طائب، رئیس جدید نیروی بسیج و از نزدیکان مجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، به‌تازگی در سخنرانی خود تصویری از مقاومت در برابر نیروهای بازار ارائه کرد؛ نیروهایی که به‌گفته او تحت تأثیر تحریم‌های آمریکا دچار اختلال شده‌اند.

او در چارچوب این «جنگ» گفت باید مصرف بنزین تا ۱۰ درصد کاهش یابد تا نیاز کشور به واردات پرهزینه کمتر شود. به این ترتیب، پرهیز از سفرهای غیرضروری را می‌توان نوعی اقدام میهن‌پرستانه تلقی کرد.

اما با وخیم‌تر شدن بحران اقتصادی، این فراخوان‌های «میهن‌پرستانه» بیش از پیش رنگ و بوی استیصال پیدا می‌کنند.

محسن رضایی، دبیر جدید شورای عالی امنیت ملی، گفت: «به جوانان توصیه می‌کنم همان‌طور که در فضاهای عمومی دور هم جمع می‌شوند، تولید محصولاتی را که خودشان و جامعه به آن نیاز دارند در خانه‌هایشان آغاز کنند.»

محمد طاهری، سردبیر مجله اقتصادی «تجارت فردا»، گفت این توصیه او را به یاد «کوره‌های فولاد خانگی» مائو در دوران «جهش بزرگ به پیش» در چین می‌اندازد؛ دوره‌ای که مائو مردم را تشویق می‌کرد در خانه‌های خود فولاد تولید کنند، اما این سیاست پیامدهای فاجعه‌باری داشت.

امیرحسین هاشمی‌جاوید، کارشناس انرژی، گفت بحران واقعی اقتصاد ایران ناتوانی کشور در صادرات نفت به‌دلیل محاصره آمریکا است. او گفت: «کانال‌های فروش نفت ایران در حال خشک شدن هستند.»

هاشمی‌جاوید افزود: «نفتی که نمی‌تواند از چاه به دست مشتری برسد، هیچ درآمدی برای اقتصاد ایران ندارد؛ این نفت صرفاً به بشکه‌هایی تبدیل می‌شود که هر روز هزینه تولید، ذخیره‌سازی و ریسک نگهداری آن‌ها افزایش می‌یابد.»

گاردین نوشته است که در نهایت، دولت ایران باید تصمیم بگیرد که آیا از طریق دیپلماسی می‌تواند دستاورد بیشتری به‌دست آورد یا ادامه رویارویی برایش نتیجه بهتری خواهد داشت.

تنها شش ماه پس از آغاز جنگ، در شرایطی که ترامپ در ژانویه به معترضان وعده داده بود کمک در راه است، تنها چیزی که آمریکا اکنون به ایرانی‌ها عرضه می‌کند، فقر عمیق‌تر است.