پزشکیان و پوتین در دهلی نو؛ جنگ ایران و اوکراین در کانون اجلاس بریکس

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، و ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، روز جمعه ۲۰ شهریور / ۱۱ سپتامبر وارد دهلی نو، پایتخت هند، شدند تا در هجدهمین اجلاس سران کشورهای عضو گروه بریکس شرکت کنند.

به‌گزارش رسانه‌های هندی، این نخستین سفر مسعود پزشکیان به هند از زمان آغاز ریاست‌جمهوری‌اش است. پوتین نیز در یک پایگاه نیروی هوایی در دهلی نو فرود آمد و کیرتی واردان سینگ، وزیر مشاور در امور خارجه هند، از او استقبال کرد.

اجلاس سران بریکس روزهای شنبه و یکشنبه، ۲۱ و ۲۲ شهریور / ۱۲ و ۱۳ سپتامبر، در دهلی نو برگزار می‌شود. هند ریاست دوره‌ای بریکس در سال ۲۰۲۶ را بر عهده دارد و شعار این دوره «ساختن برای تاب‌آوری، نوآوری، همکاری و پایداری» اعلام شده است.

پزشکیان قرار است در حاشیه اجلاس با نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، دیدار کند. خبرگزاری جمهوری اسلامی گزارش داده است که پزشکیان بریکس را گروهی دانسته که در ابتدا با هدف «مقابله با یک‌جانبه‌گرایی» ایجاد شد.

 جنگ ایران و آمریکا و اوکراین

جنگ آمریکا علیه ایران و پیامدهای جهانی آن، در کنار جنگ اوکراین، از مهم‌ترین موضوعات اجلاس امسال خواهد بود. مذاکرات دیپلمات‌های ارشد کشورهای عضو بریکس در روزهای گذشته نیز بر سر نحوه اشاره به جنگ ایران در بیانیه مشترک با اختلاف‌هایی روبه‌رو بوده است؛ به‌ویژه آن‌که ایران، عربستان سعودی و امارات متحده عربی هم‌زمان در جمع اعضای بریکس حضور دارند.

ولادیمیر پوتین نیز پیش از آغاز اجلاس با مودی دیدار کرد. دو طرف درباره روابط اقتصادی، انرژی، دفاعی و سیاسی میان روسیه و هند و همچنین تحولات منطقه‌ای و جهانی گفت‌وگو کردند. مودی در این دیدار بار دیگر بر این موضع هند تأکید کرد که جنگ اوکراین باید از طریق «گفت‌وگو و دیپلماسی» حل شود.

هند در عین حفظ روابط نزدیک خود با روسیه، تلاش کرده است روابطش با آمریکا و اروپا را نیز حفظ کند و تاکنون به تلاش‌های غرب برای منزوی کردن مسکو نپیوسته است. واردات نفت روسیه یکی از مهم‌ترین محورهای روابط اقتصادی دو کشور است.

دیدار پزشکیان و مودی

سفر پزشکیان به هند در شرایطی انجام می‌شود که تنش‌های نظامی در خاورمیانه به یکی از موضوعات اصلی سیاست خارجی هند تبدیل شده است. قرار است او در دهلی نو با مودی دیدار دوجانبه داشته باشد و در نشست مجمع تجاری بریکس نیز شرکت کند.

پوتین نیز قرار است در حاشیه اجلاس با پزشکیان دیدار کند. حضور هم‌زمان رهبران ایران، روسیه و چین در اجلاس، توجه ویژه‌ای را به مواضع بریکس درباره تحولات دو جنگ ایران و اوکراین جلب کرده است.

حضور چین و شی جین‌پینگ

شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهوری چین، نیز برای شرکت در اجلاس به دهلی نو می‌رود. این سفر از این جهت اهمیت ویژه دارد که نخستین سفر شی به هند پس از هفت سال خواهد بود. روابط میان دو کشور پرجمعیت جهان طی سال‌های گذشته، به‌ویژه بر سر اختلافات مرزی، با تنش همراه بوده است.

با این حال، هند و چین در چارچوب بریکس منافع مشترکی در زمینه افزایش نقش کشورهای جنوب جهانی، اصلاح نهادهای بین‌المللی و کاهش وابستگی به ساختارهای مالی تحت سلطه غرب دارند.

بریکس؛ از چهار کشور تا یک بلوک ۱۱ عضوی

گروه بریکس در سال ۲۰۰۹ با مشارکت برزیل، روسیه، هند و چین شکل گرفت و آفریقای جنوبی نیز در سال ۲۰۱۰ به آن پیوست. نام «بریکس» (BRICS) از حروف اول نام انگلیسی این پنج کشور گرفته شده است.

این گروه در سال‌های اخیر به‌طور چشمگیری گسترش یافته و اکنون ۱۱ عضو دارد: برزیل، روسیه، هند، چین، آفریقای جنوبی، ایران، مصر، اتیوپی، اندونزی، عربستان سعودی و امارات متحده عربی.

بر اساس برآوردهای منتشرشده درباره بریکس توسعه‌یافته، این گروه اکنون حدود نیمی از جمعیت جهان و بخش قابل توجهی از اقتصاد و تجارت جهانی را در بر می‌گیرد. همین مسئله باعث شده است بریکس بیش از گذشته از یک مجمع اقتصادی کشورهای نوظهور به یک چارچوب مهم برای رایزنی سیاسی و اقتصادی درباره نظم بین‌المللی تبدیل شود.

با این حال، بریکس یک اتحاد نظامی یا یک بلوک سیاسی یکپارچه نیست و اختلاف منافع میان اعضا، از جمله میان هند و چین و همچنین درباره نحوه مواجهه با جنگ‌های اوکراین و ایران، می‌تواند دستیابی به مواضع مشترک را دشوار کند.

محورهای اقتصادی اجلاس

افزون بر مسائل ژئوپلیتیکی، امنیت انرژی و غذایی، تجارت و سرمایه‌گذاری، فن‌آوری، زنجیره‌های تأمین و افزایش همکاری اقتصادی میان اعضا از محورهای اصلی اجلاس خواهد بود.

از جمله طرح‌هایی که در آستانه اجلاس در حال بررسی است، ایجاد شبکه مراکز رشد بریکس برای حمایت از شرکت‌های نوپا، صندوق نوآوری استارت‌آپی بریکس و چارچوب همکاری در زمینه زنجیره‌های تأمین و لجستیک است.

قرار است اجلاس روز یکشنبه با انتشار «بیانیه دهلی نو» به پایان برسد؛ سندی که مواضع مشترک رهبران درباره مسائل جهانی و اولویت‌های آینده بریکس را مشخص خواهد کرد.

اجلاس امسال در شرایطی برگزار می‌شود که بریکس پس از گسترش اعضای خود با آزمون مهمی روبه‌رو است: آیا این گروه می‌تواند اختلافات میان اعضای متنوع خود را مدیریت کرده و به یک مرکز مؤثر برای همکاری کشورهای غیرغربی و شکل‌دهی به نظم چندقطبی تبدیل شود، یا اختلاف منافع اعضا مانع از شکل‌گیری موضعی منسجم درباره بحران‌های مهم جهانی خواهد شد؟