همزمان با چهارمین سالگرد خیزش ژینا: ارکستر هماهنگ امامان جمعه برای تحمیل حجاب اجباری
چهار سال پس از جانباختن ژینا امینی و جنبشی که حجاب اجباری را به یکی از اصلیترین میدانهای نافرمانی مدنی در ایران تبدیل کرد، چند امام جمعه در خطبههای جمعه ۲۷ شهریور بار دیگر درباره پوشش، «عفاف» و شیوه زندگی زنان سخن گفتند. امام جمعه قم از «دختری» گفت که با حفظ حجاب و حیا میتواند نقشآفرین باشد و امام جمعه دزفول، دخترانی را که تا دیروقت در کافهها میمانند، برای «مادر و همسر خوب بودن» نامناسب خواند. این سخنان در شرایطی بیان میشود که گزارشهایی از بازگشت گشتهای حجاب و افزایش فشار بر زنان در چند شهر منتشر شده، اما در خیابانهای بسیاری از شهرها، یکی از ماندگارترین دستاوردهای جنبش «زن، زندگی، آزادی» همچنان قابل مشاهده است: حضور گسترده زنان با پوشش اختیاری.
سید محمد سعیدی، امام جمعه قم
در آخرین جمعه تابستان ۱۴۰۵، سیدمحمد سعیدی، امام جمعه قم، تصویری از «دختر نمونه» ارائه کرد که شاخصهای آن همچنان حجاب، حیا و عفاف است.
او با اشاره به فاطمه معصومه گفت زندگی او نشان میدهد «یک دختر میتواند با حفظ حجاب، حیا و عفاف» در جامعه نقشآفرین باشد. سعیدی او را «الگویی برجسته برای دختران جامعه اسلامی» و نمونهای از «زیست عفیفانه» توصیف کرد.
حدود ۵۰۰ کیلومتر دورتر، در دزفول، مسعود بهرامپور، امام جمعه این شهر، از زاویه دیگری به سبک زندگی دختران پرداخت. سخنی از او که در شبکههای اجتماعی و رسانههای محلی بازتاب یافت، مستقیماً کافهنشینی زنان جوان را با صلاحیت آنان برای تشکیل خانواده پیوند میزد: «دختری که تا پاسی از شب در کافهها وقت میگذراند نه میتواند مادر خوبی باشد و نه همسر خوبی باشد.»
کافهها خود در ماههای اخیر یکی از نقاط اصطکاک بر سر پوشش و سبک زندگی در ایران بودهاند. در تهران و برخی شهرهای دیگر چندین کافه به دلیل آنچه مقامها رعایتنکردن «شئونات» یا حجاب خواندهاند پلمب شدهاند. در دزفول و قم نیز پیشتر ویدیوهایی از صاحبان کافهها منتشر شده بود که در آنها برای جلوگیری از تعطیلی کسبوکارشان از مشتریان میخواستند حجاب را رعایت کنند یا بابت برگزاری برنامههای موسیقی و رقص عذرخواهی میکردند.
از خطبه تا خیابان
قم و دزفول تنها نمونههای این جمعه نبودند. محمدعلی حاجیزاده، امام جمعه دابودشت و دشتسر آمل نیز در خطبههای ۲۷ شهریور در کنار گرانی و مشکلات معیشتی از «کمتوجهی به موضوع حجاب و عفاف» انتقاد کرد و خواهان ورود جدیتر مسئولان در این حوزه شد.
مجموع این سخنان در خلأ بیان نمیشود. تنها چند روز پیش، بیش از ۲۳۰۰ استاد و پژوهشگر حوزه و دانشگاه در نامهای به دبیر شورای عالی امنیت ملی خواهان ابلاغ و اجرای قانون موسوم به «حمایت از خانواده از طریق ترویج فرهنگ عفاف و حجاب» شدند. امضاکنندگان «بیحجابی» را مسئلهای مرتبط با امنیت و انسجام ملی توصیف کردند و خواستند این موضوع در شمار اولویتهای امنیتی قرار گیرد.
این قانون هنوز ابلاغ نشده است. محمدباقر قالیباف سال گذشته برای نخستینبار اعلام کرد شورای عالی امنیت ملی بهطور مکتوب از مجلس خواسته است فعلاً قانون را ابلاغ نکند. این ماه نیز بحث درباره خروج آن از بلاتکلیفی دوباره در مجلس مطرح شد و علی نیکزاد، نایبرئیس مجلس، گفت تکلیف قانون باید روشن شود.
در نتیجه، اگرچه متن سختگیرانه قانون جدید هنوز اجرایی نشده، فشار برای بازگرداندن کنترل پوشش از مسیرهای دیگر متوقف نشده است.
گزارشهایی که در روزهای منتهی به سالگرد ژینا امینی منتشر شد، از حضور دوباره ونها و نیروهای مرتبط با حجاب اجباری در اصفهان، رشت، فومن، مشهد و نیشابور خبر میدهد. در برخی روایتها از بازداشت زنانی که روسری نداشتند و حضور نیروهای لباسشخصی سخن گفته شده است. امکان تأیید مستقل همه این گزارشهای شهروندی وجود ندارد، اما پیش از آن نیز حضور دوباره گشتها در قم و مشهد گزارش شده بود.
دستاوردی که هنوز در خیابان دیده میشود
در پی خیزش «زن، زندگی، آزادی» و مقاومت زنان، حضور زنان بدون روسری در تهران و بسیاری از شهرهای دیگر، یا با پوششی خارج از قواعد رسمی جمهوری اسلامی دیگر پدیدهای استثنایی نیستند.
در دوره اجرای «طرح نور» نیز مشاهدات میدانی نشان میداد که اعمال حجاب اجباری غالباً به حضور مستقیم مأموران محدود میشود و زنان پس از عبور از محدوده گشت دوباره پوشش مورد نظر خود را انتخاب میکنند.
گزارشهای جدیدتر نیز از عادیترشدن حضور زنان بدون حجاب اجباری، بهخصوص در میان نسلهای جوان، حکایت دارند. زنانی که درباره تجربه چهار سال گذشته سخن گفتهاند، تغییر عرف اجتماعی و عادیشدن انتخاب پوشش در فضای عمومی را از ملموسترین تحولات این دوره دانستهاند.
به این معنا، یکی از مهمترین پیامدهای جنبش «زن، زندگی، آزادی» شکستهشدن توان حکومت برای اجرای یکدست آن در زندگی روزمره بوده است. قانون همچنان پابرجاست، نهادهای رسمی همچنان بر حجاب تأکید میکنند و ابزارهای پلیسی و قضایی نیز کنار گذاشته نشدهاند، اما رابطه میان قانون و رفتار روزمره جامعه مانند پیش از شهریور ۱۴۰۱ نیست.
دو روایت از یک جمعه
اما خطبههای جمعه ۲۷ شهریور فقط صدای قم و دزفول نبودند.
در همان روز، مولانا عبدالحمید، امام جمعه اهل سنت زاهدان، به مناسبت چهارمین سالگرد مرگ ژینا امینی مستقیماً از آنچه پس از مرگ او رخ داد سخن گفت و گفت «جریان مهسا امینی منجر به خیزشی در کشور شد». او همچنین گفت اگر مسئولان صدای مردم را شنیده و به خواستههای آنان توجه کرده بودند، شمار زیادی از مردم کشته نمیشدند.
چهار سال بعد، شاید همین همزمانی تصویری روشن از منازعهای باشد که هنوز روی کاغذ پایان نیافته است: در قم از «دختر عفیف» بهعنوان الگوی مطلوب سخن گفته میشود، در دزفول ساعت حضور دختران در کافه به صلاحیت آنان برای همسر و مادر شدن پیوند میخورد و در خیابان، شمار زیادی از زنان همچنان بدون روسری رفتوآمد میکنند.
جنبش ژینا الزام قانونی حجاب را از قوانین جمهوری اسلامی حذف نکرد، اما مناسبات اجتماعی پیرامون آن را بهطور محسوسی تغییر داد. چهارمین سالگرد آن در شرایطی سپری میشود که حکومت بار دیگر برای افزایش اجرای حجاب اجباری فشار میآورد، در حالی که بخش مهمی از جامعه زنان چیزی را که در چهار سال گذشته در عمل به دست آوردهاند، در زندگی روزمره ادامه میدهند: انتخاب پوشش برخلاف قواعد رسمی حکومت.
نظرها
نظری وجود ندارد.