میناب در زنجیره هدف‌گیری آمریکا؛ گزارش تازه از خطاهای اطلاعاتی و عملیاتی

یک تحقیق تازه بلومبرگ درباره حمله آمریکا به مدرسه ابتدایی شجره طیبه میناب نشان می‌دهد که هدف قرار گرفتن این مدرسه حاصل یک اشتباه منفرد در لحظه شلیک موشک نبود. اطلاعات قدیمی که محل مدرسه را همچنان بخشی از یک تأسیسات نظامی سپاه معرفی می‌کرد، ارتباط نداشتن پایگاه‌های اطلاعاتی آمریکا با یکدیگر، فشرده شدن فرآیند بررسی اهداف، اتکای بیش از حد برخی نیروها به سامانه هوش مصنوعی Maven و کاهش نیروهای مسئول بررسی خطر برای غیرنظامیان، در کنار یکدیگر به باقی ماندن مدرسه در فهرست اهداف انجامیدند.

بلومبرگ در گزارشی که ۱۸ سپتامبر منتشر کرد، بر اساس گفت‌وگو با مقام‌هایی که مستقیماً در تحقیق داخلی پنتاگون درباره حمله میناب مشارکت داشته‌اند، روندی را بازسازی کرده که سرانجام به شلیک دو موشک تاماهاوک به مدرسه شجره طیبه در ۲۸ فوریه / ۹ اسفند منجر شد. این رسانه شمار کشته‌شدگان را بیش از ۱۵۰ نفر، از جمله دست‌کم ۱۲۳ کودک، اعلام کرده است.

تحقیق داخلی وزارت دفاع آمریکا هنوز منتشر نشده است. با این حال، مقام‌های مطلع به بلومبرگ گفته‌اند برخی کارکنان پنتاگون ظرف چند ساعت پس از حمله می‌دانستند موشک‌هایی که به مدرسه اصابت کرده‌اند متعلق به آمریکا بوده‌اند. دولت آمریکا تاکنون به‌طور رسمی مسئولیت حمله را نپذیرفته و وزارت دفاع می‌گوید بررسی این پرونده همچنان ادامه دارد.

مدرسه‌ای که در بانک اطلاعاتی همچنان پایگاه نظامی بود

بخشی از زمین محل مدرسه در گذشته در اختیار یک واحد نیروی دریایی سپاه پاسداران قرار داشت و آمریکا نیز این محل را سال‌ها قبل به‌عنوان یک تأسیسات نظامی در بانک اطلاعاتی خود ثبت کرده بود.

اما وضعیت محل تغییر کرده بود.

بررسی تصاویر ماهواره‌ای تجاری که بلومبرگ در گزارش خود منتشر کرده نشان می‌دهد تا سال ۲۰۱۷ دیوارها و ورودی‌هایی ایجاد شده بودند که بخش مدرسه را از مجموعه نظامی جدا می‌کردند. در تصاویر سال ۲۰۱۸ نیز نشانه‌هایی مانند دیوارهای رنگی، زمین بازی و محل صف دانش‌آموزان قابل مشاهده است. مدرسه علاوه بر این، وب‌سایت مستقل داشت و موقعیت آن در Google Maps نیز به‌عنوان یک مدرسه ثبت شده بود.

حتی دستگاه اطلاعاتی آمریکا نیز دست‌کم از سال‌ها قبل نشانه‌هایی از این تغییر در اختیار داشت.

بلومبرگ گزارش داده است که یک تحلیلگر اطلاعاتی در سال ۲۰۱۹ متوجه تغییر وضعیت محل شد و مشاهدات خود را ثبت کرد. اما این اطلاعات وارد سامانه‌ای شد که به بانک اصلی مورد استفاده ارتش آمریکا برای تعیین اهداف حملات متصل نبود. در نتیجه، یادداشت تحلیلگر به فرماندهانی که سال‌ها بعد درباره حمله تصمیم گرفتند نرسید و محل مدرسه در پایگاه اصلی اطلاعات نظامی همچنان به‌عنوان تأسیسات سپاه باقی ماند.

تحقیقات پنتاگون، به روایت بلومبرگ، اکنون مشخصاً در حال بررسی این است که چرا محل با وجود تغییرات قابل مشاهده دوباره طبقه‌بندی نشده بود.

از اطلاعات قدیمی تا فهرست اهداف روز اول جنگ

این نقص اطلاعاتی زمانی اهمیت بیشتری پیدا کرد که مذاکرات ایران و آمریکا در ژنو در ۲۶ فوریه شکست خورد و آماده‌سازی عملیات نظامی آمریکا سرعت گرفت.

ارتش آمریکا از قبل فهرست بزرگی از اهداف احتمالی در ایران در اختیار داشت، اما پیش از آغاز حمله لازم بود وضعیت آنها دوباره بررسی شود. به گفته مقام‌های مطلع از تحقیق پنتاگون، بیش از هزار هدف بالقوه باید طی چند روز بازبینی و تأیید می‌شدند؛ کاری که در عملیات‌های گذشته ممکن بود هفته‌ها یا ماه‌ها طول بکشد.

مدرسه میناب، به دلیل همان طبقه‌بندی قدیمی، همراه با دیگر اهداف مربوط به نیروی دریایی سپاه وارد این روند شد.

بلومبرگ می‌گوید دولت ترامپ خواهان حمله‌ای گسترده در ساعات نخست جنگ بود. بیش از هزار هدف در ۲۴ ساعت اول مورد حمله قرار گرفتند و این حجم عملیات، زمان موجود برای بررسی پرونده هر هدف را کاهش داد.

نقش سامانه هوش مصنوعی Maven

یکی از مهم‌ترین بخش‌های گزارش بلومبرگ به استفاده از Maven Smart System مربوط است؛ سامانه‌ای متعلق به شرکت Palantir که ارتش آمریکا از آن برای تجمیع داده‌های اطلاعاتی و کمک به برنامه‌ریزی عملیات استفاده می‌کند.

Maven اطلاعات حاصل از منابع متعدد، از تصاویر و حسگرها گرفته تا داده‌های دیگر نظامی، را در اختیار کاربران قرار می‌دهد. استفاده از این سامانه باعث شده بخشی از فرآیند تهیه بسته‌های اطلاعاتی مربوط به اهداف که پیشتر ممکن بود ساعت‌ها طول بکشد، بسیار سریع‌تر انجام شود.

به گفته مقام‌های دخیل در تحقیق، برخی کارکنان فرماندهی مرکزی آمریکا تصور می‌کردند Maven باید اطلاعات قدیمی یا تناقض‌های موجود در داده‌های مربوط به یک هدف را نیز شناسایی و علامت‌گذاری کند. اما ظاهراً چنین انتظاری با وظیفه تعریف‌شده برای سامانه مطابقت نداشت.

Palantir در پاسخ به بلومبرگ گفته مسئول صحت اطلاعاتی نیست که دولت وارد Maven می‌کند و مدرکی وجود ندارد که نرم‌افزار این شرکت عامل حمله میناب بوده باشد. پس از حمله، با این حال، قابلیت‌های جدیدی به Maven افزوده شد تا برخی تناقض‌ها و عواملی را که ممکن است صلاحیت یک هدف برای حمله را زیر سؤال ببرند، دوباره بررسی کند.

به این ترتیب، آنچه گزارش بلومبرگ نشان می‌دهد با این گزاره ساده که «هوش مصنوعی مدرسه را هدف گرفت» متفاوت است. مدرسه پیش از ورود اطلاعات به Maven نیز در بانک اصلی آمریکا به‌اشتباه یک تأسیسات نظامی محسوب می‌شد. مسئله این بود که سامانه‌ای که برای افزایش سرعت عملیات به کار می‌رفت، اطلاعات نادرست موجود در مبنا را اصلاح نکرد و برخی کاربران نیز انتظار داشتند چنین خطایی را تشخیص دهد.

کاهش نیروهای مسئول حفاظت از غیرنظامیان

عامل دیگری که بلومبرگ در بازسازی حمله برجسته کرده، کاهش شدید نیروهای واحدهای «کاهش آسیب به غیرنظامیان» در وزارت دفاع آمریکاست.

این واحدها پس از چند حمله مرگبار آمریکا به غیرنظامیان در جنگ‌های گذشته تقویت شده بودند و از جمله وظایف آنها بررسی محیط اطراف اهداف و احتمال حضور غیرنظامیان بود.

بر اساس گزارش بلومبرگ، تعداد نیروهای این بخش‌ها پیش از جنگ ایران حدود ۹۰ درصد کاهش یافت. تیم مربوط به فرماندهی مرکزی آمریکا نیز از ۱۰ نفر به یک نفر رسید. هیچ عضو این تیم پیش از حمله، پرونده هدف میناب را بررسی نکرد. مقام‌های مطلع گفته‌اند این مسئله فقط نتیجه کاهش نیرو نبود و تصمیم گرفته شده بود این واحد در برنامه‌ریزی عملیات مشارکت مستقیم نداشته باشد.

با وجود همه این موارد، هدف میناب مراحل معمول تأیید حمله را طی کرد. بلومبرگ می‌گوید حدود سه‌ ده نفر در بخش‌های مختلف این روند مشارکت داشتند. در مرحله نهایی نیز سه پرسش اساسی ـ قانونی بودن هدف، کفایت اطلاعات و انجام اقدامات لازم برای کاهش آسیب به غیرنظامیان ـ همگی با پاسخ مثبت تأیید شدند.

دو موشک تاماهاوک سپس به سوی مدرسه شلیک شدند.

تحقیقی که پنتاگون هنوز منتشر نکرده است

گزارش بلومبرگ چند روز پس از انتشار یافته‌های هیئت حقیقت‌یاب مستقل سازمان ملل منتشر شده است. این هیئت اعلام کرده «دلایل معقولی» وجود دارد که آمریکا مسئول حمله به مدرسه میناب بوده و نتیجه گرفته است ایالات متحده اقدامات لازم برای اطمینان از نظامی بودن هدف را انجام نداده است. هیئت این قصور را فراتر از سهل‌انگاری ارزیابی کرده و حمله میناب را در حد یک جنایت جنگی دانسته است.

گزارش بلومبرگ در عین حال بخشی از سازوکاری را توضیح می‌دهد که پشت این نتیجه قرار داشته است: مدرسه‌ای که سال‌ها بود فعالیت علنی داشت، در بانک اصلی اطلاعات نظامی آمریکا همچنان با هویت گذشته خود باقی مانده بود؛ تحلیلگری تغییر وضعیت آن را دیده بود اما اطلاعاتش به سامانه اصلی نرسیده بود؛ فرآیند بررسی صدها هدف در مدت کوتاهی فشرده شده بود و واحدی که می‌توانست خطر حضور غیرنظامیان را دوباره بررسی کند، در این تصمیم مشارکت نداشت.

پنتاگون ماه‌هاست درباره حمله تحقیق می‌کند، اما هنوز معلوم نیست چه میزان از یافته‌های این تحقیق در اختیار عموم قرار خواهد گرفت. تا زمان انتشار آن، گزارش بلومبرگ یکی از دقیق‌ترین روایت‌های موجود از این است که چگونه مدرسه شجره طیبه از میان مجموعه‌ای از داده‌ها، سامانه‌ها و تصمیم‌های انسانی عبور کرد و در نهایت در فهرست اهداف روز نخست جنگ باقی ماند.