نهضت اسلامی تاجیکستان: تغییر رهبری یا شیوه جدید فعالیت؟

نهضت اسلامی یا حزب نهضت اسلامی سابق، از گروه‌های عمده مخالف دولت تاجیکستان که شمار زیادی از فعالانش در خارج از کشور به سر می‌برند، به‌تازگی از کناره‌گیری رهبرش و انتخاب رهبر جدید در تبعید خبر داد.

این گروه که فعالیتش در داخل تاجیکستان از سال ۲۰۱۵ به این سو ممنوع است، بعدازظهر روز شنبه ۱۹ سپتامبر در صفحه فیسبوکی خود نوشت که اسلام‌جان سعیدف، از فعالان حزبی مستقر در اروپا، در جریان یک رأی‌گیری در شهر ویلنیوس، پایتخت لیتوانی، به‌عنوان رهبر جدید این حزب در تبعید انتخاب شده است:

تحصیل‌کرده ایران

طبق این اطلاعیه، در این انتخابات ۲۵ عضو ریاست عالی نهضت اسلامی، نهاد عمده تصمیم‌گیرنده در مورد فعالیت‌های این حزب در تبعید، از جمله ۲۰ تن به‌طور حضوری، رأی داده‌اند. یک تن از اعضای این نهاد رأی خود را با نامه‌ای ارسال کرده و چهار تن دیگر به‌طور برخط (آنلاین) رأی داده‌اند.

اسلام‌جان سعیدف، رهبر تازه انتخاب‌شده نهضت اسلامی تاجیکستان، شخصیتی چندان شناخته‌شده نیست. به گفته منابع حزبی، او ۴۸ ساله است و در گذشته در ایران تحصیل کرده است. از ماه مه پارسال معاونت رهبر حزب را به دوش داشته است. انسانی «روحانی و معتدل» ارزیابی می‌شود.

به گفته شوکت محمد، سخنگوی نهضت اسلامی، آقای سعیدف متولد ۳ ژانویه ۱۹۷۸ در روستای پَنداوچی ناحیه نورآباد، در شرق تاجیکستان، است. وی مدرک تحصیلات عالی علوم اسلامی را سال ۲۰۰۹ در زاهدان ایران به دست آورده است. عنوان مفتی در علم میراث دارد و متخصص حدیث و تفسیر قرآن است.

آقای سعیدف سال ۲۰۰۹ در تاجیکستان به حزب نهضت اسلامی پیوسته و در شورای علمای نهضت اسلامی، تحت رهبری داملا زبیدالله رازق، در شعبه علم و کار با علما فعالیت کرده و رساله‌ای هم منتشر کرده است. وی سال ۲۰۱۵ از تاجیکستان خارج شده و سال‌ها در لهستان نماینده نهضت اسلامی و پیمان ملی تاجیکستان بوده است.

«مدیریت پشت پرده»

انتخاب رهبر جدید نهضت اسلامی در حالی است که محیی‌الدین کبیری، رهبر پیشین آن، هفته گذشته اعلام کرده بود که از سمت رهبری این حزب کناره‌گیری می‌کند. رادیوی آزادی روز جمعه ۱۸ سپتامبر به نقل از وی نوشته بود که آقای کبیری ۱۰ روز قبل، ریاست عالی حزبش را از تصمیم خود برای کناره‌گیری مطلع کرده است:

رهبر اکنون سابق نهضت اسلامی، یا همان حزب نهضت اسلامی سابق، به رادیو آزادی گفته است که او مدت درازی در سمت رهبری حزب بوده و می‌خواسته در این حزب «نوسازی» صورت بگیرد: «من شخصاً باور دارم که در رهبری کشورها، حکومت‌ها و حزب‌های سیاسی باید همیشه جای‌عوض‌کنی (تبدیل) و نوسازی صورت بگیرد.»

شماری از کاربران تاجیک فیسبوک انتخاب رهبر جدید این گروه یا حزب را «مبارک‌باد» گفته‌اند. اما یک کاربر نوشته است: «برای حزبی که وجود ندارد، انتخاب رهبر چه معنا دارد؟» کاربری دیگر نوشته که محیی‌الدین کبیری، رهبر پیشین، «خیلی زرنگ است و مثل پوتین با مدودف» از پشت پرده به مدیریت حزب ادامه خواهد داد.

«اصلاحات داخلی»

در ضمن، سلیم سلطان‌زاده، معاون رئیس پیمان ملی تاجیکستان، ائتلافی از سه نهاد مخالف دولت تاجیکستان در تبعید ــ انجمن آزاداندیشان تاجیک، نهضت اسلامی تاجیکستان و انجمن مهاجران آسیای میانه ــ از تغییراتی در شیوه کار و فعالیت این سه نهاد و نقش بعدی آقای کبیری به‌عنوان رهبر این ائتلاف خبر داد.

آقای سلطان‌زاده در گفت‌وگو با رادیو زمانه گفت:

ظاهراً انتخاب رهبر جدید نهضت اسلامی در چارچوب اصلاحات در نظام‌نامه و شیوه‌های فعالیت حزب نهضت اسلامی طی ماه‌های اخیر صورت می‌گیرد. این حزب حدود چهار ماه قبل خبر داده بود که برای «بازنگری مناسبت خود با مسائلی چون دولت، ملت، دین و سیاست»، واژه «حزب» را از نامش حذف کرده است.

اواخر ماه اوت هم خبر داد که نظام‌نامه و نشان جدیدی برای خود تصویب کرده است. فرایند اصلاحات در این حزب پس از آن صورت می‌گیرد که شماری از اعضای حزب در اواخر سال گذشته و اوایل سال جاری میلادی، در اعتراض به سیاست‌های به گفته آنها ناکارآمد رهبر حزب، صفوف آن را ترک کردند.

رهبری در تبعید

محیی‌الدین کبیری، ۶۱ ساله، طی دو دهه گذشته رهبری حزب نهضت اسلامی را به دوش داشت. وی بعد از درگذشت سعید عبدالله نوری، از پایه‌گذاران این حزب، در سال ۲۰۰۶ به رهبری آن برگزیده شد. وی و سعیدعمر حسینی، یکی دیگر از اعضای حزب، تا انتخابات پارلمانی سال ۲۰۱۵ در پارلمان عضویت داشتند.

در ماه سپتامبر سال ۲۰۱۵، در پی یک درگیری در شهر دوشنبه که برخی از مخالفان آن را «توطئه‌ای از سوی دولت»، ولی خود مقامات دولتی «تلاش برای کودتا» از سوی ژنرال عبدالحلیم نظرزاده، از معاونان وزارت دفاع، و شماری از طرفدارانش خوانده بودند، فعالیت این حزب به اتهام همدستی با او ممنوع شد.

دولت تاجیکستان این حزب را بعد از ۱۸ سال فعالیت رسمی از زمان پایان جنگ داخلی و امضای توافق صلح در سال ۱۹۹۷، «تروریستی» اعلام کرد و اعضا و طرفدارانش را مورد پیگرد قرار داد. ده‌ها تن از فعالان این حزب بازداشت و در محاکمه‌های پشت درهای بسته برای مدت‌های طولانی به زندان محکوم شدند.

آقای کبیری که آن زمان برای مدتی در خارج از تاجیکستان به سر می‌برد، از بازگشت به وطن خودداری کرد و تاکنون در تبعید به سر می‌برد. هزاران تن از اعضا و طرفداران حزب هم تحت فشار دولت صفوف آن را ترک کردند و صدها تن دیگر در سال‌های بعد به خارج از کشور، اغلب به اروپا، پناه بردند.

دوران فعالیت رسمی

تا زمان ممنوعیتش در ماه سپتامبر سال ۲۰۱۵، حزب نهضت اسلامی در سراسر تاجیکستان بیش از ۴۰ هزار عضو داشت و در انتخابات پارلمانی سال‌های ۲۰۱۰ و ۲۰۱۵ آرای چشمگیری از مردم به دست آورد؛ نشانه‌ای از نفوذ روزافزونی که به گفته برخی تحلیل‌گران مایه نگرانی مقامات شد تا درصدد بستن آن برآیند.

حزب نهضت اسلامی در آغاز دوران استقلال تاجیکستان به‌عنوان یکی از جریان‌های عمده مخالف دولت وقت، یا همان دستگاه حاکمه حزب کمونیست، پا به عرصه سیاست گذاشت، اگرچه طرفدارانش مدعی هستند که این نهضت از اواسط دهه ۷۰ میلادی، یعنی در زمان شوروی، نیز فعالیت‌های زیرزمینی داشته است.

این حزب به رهبری سعید عبدالله نوری و محمدشریف همت‌زاده در زمان جنگ داخلی ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۷ در تاجیکستان از طرف‌های عمده جنگ و درگیری‌های مسلحانه بود و ستون اصلی اتحاد نیروهای مخالف به شمار می‌رفت. شبه‌نظامیان وابسته به آن اغلب در قلمرو افغانستان مستقر بودند و حملاتی به اهدافی در تاجیکستان انجام می‌دادند.

پس از توافق صلح سال ۱۹۹۷ که به تقسیم قدرت و اعطای ۳۰ درصد از منصب‌های مهم دولتی به مخالفان انجامید، رهبران و فعالان این حزب به تاجیکستان برگشتند. آقای نوری تا زمان مرگش در سال ۲۰۰۶ رهبری حزب را بر عهده داشت. محیی‌الدین کبیری که قبلاً از حمایت آقای نوری برخوردار بود، به رهبری حزب انتخاب شد.

هم‌اکنون پس از ۲۰ سال رهبری، به نظر می‌رسد آقای کبیری داوطلبانه از سمت رهبری نهضت اسلامی کنار رفته است، هرچند به نظر می‌رسد با توجه به تغییر در شیوه فعالیت نهضت اسلامی و حفظ مقام رهبری در ائتلاف موسوم به «پیمان ملی تاجیکستان»، سایه او بر فعالیت‌های این حزب یا جریان مخالف دولت همچنان مستدام خواهد بود.

* اسفندیار آدینه، روزنامه‌نگار آزاد