حملات اوکراین به مراکز داده روسیه؛ اختلال در خدمات روزمره و ضربه به هوش مصنوعی مسکو
حملات پهپادی اوکراین به مراکز داده شرکت‌های بزرگ فن‌آوری روسیه، از یاندکس و اسبربانک گرفته تا شبکه اجتماعی وکونتاکته، اختلال گسترده‌ای در خدمات بانکی، خرید اینترنتی و حمل‌ونقل ایجاد کرده است. کارشناسان هشدار می‌دهند که خسارت به تجهیزات پیشرفته این مراکز، در کنار تحریم‌ها و کمبود تراشه، می‌تواند ماه‌ها یا حتی سال‌ها تلاش روسیه برای توسعه هوش مصنوعی را به عقب براند.
بخش خبر
روسیه و هوش مصنوعی ـ تصویر از شاتراستاک
به‌گزارش آسوشیتدپرس، روسیه به پیشرفت‌های دیجیتال خود، از گسترش خدمات خرید اینترنتی گرفته تا برنامه‌های بلندپروازانه برای توسعه هوش مصنوعی، افتخار می‌کند.
اما اکنون، در پی حملات پهپادی اوکراین در جریان جنگی که چهار سال‌ونیم از آغاز تهاجم روسیه به این کشور می‌گذرد، شماری از مراکز داده کلیدی روسیه آسیب دیده‌اند؛ مراکزی که نقش مهمی در توانمندی‌های فن‌آوری این کشور دارند و تعمیر خسارت‌های آن‌ها ممکن است زمان زیادی ببرد.
اوکراین در ماه جاری میلادی سه مرکز داده اصلی متعلق به غول فن‌آوری روسیه، یاندکس، یک مرکز داده متعلق به اسبربانک، یکی از بزرگ‌ترین بانک‌های روسیه، و یک مرکز داده متعلق به وکونتاکته، شبکه اجتماعی روسی مشابه فیس‌بوک، را هدف قرار داد.
این شرکت‌ها درباره میزان خسارت‌های واردشده اطلاعات چندانی منتشر نکرده‌اند، اما کاربران و کسب‌وکارها در سراسر روسیه از اختلال گسترده در خدمات ابری خبر داده‌اند. خدمات بانکی، خرید اینترنتی، مکان‌یابی و درخواست تاکسی، دستیار مجازی «آلیسا» متعلق به یاندکس و همچنین چت‌بات‌های هوش مصنوعی چندوجهی ــ سامانه‌هایی که می‌توانند انواع مختلف داده، مانند متن و تصویر، را پردازش کنند ــ با اختلال‌هایی روبه‌رو شده‌اند که آثار آن‌ها همچنان ادامه دارد.
پیامدهای این حملات حتی به دستگاه قضایی روسیه نیز رسیده است. گزارش‌ها حاکی است که برخی دادگاه‌ها ناچار شده‌اند جلسات خود را لغو یا به تعویق بیندازند و دسترسی به پایگاه‌های اطلاعاتی نیز مختل شده است.
بیشتر کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند که جبران خسارت‌ها ممکن است ماه‌ها و حتی سال‌ها طول بکشد. برخی نیز هشدار می‌دهند که جاه‌طلبی مسکو برای تبدیل‌شدن به یکی از قدرت‌های پیشرو در توسعه هوش مصنوعی، ممکن است به‌شدت آسیب ببیند.
میخائیل کلیمارف، رئیس گروه مدافع حقوق اینترنت موسوم به «انجمن حفاظت از اینترنت»، می‌گوید: «این حملات عملاً روسیه را در رقابت هوش مصنوعی بسیار عقب می‌اندازد.»
مراکز داده؛ هدف تازه حملات دو طرف جنگ
مراکز داده به تازه‌ترین اهداف حملات هوایی دو طرف جنگ علیه زیرساخت‌های حیاتی یکدیگر تبدیل شده‌اند.
موشک‌ها و پهپادهای روسیه شبکه برق اوکراین و دیگر مراکز مهم این کشور را بارها هدف قرار داده‌اند. هدف کرملین از این حملات، تضعیف روحیه مردم و کاهش توان مقاومت اوکراین عنوان شده است. با نزدیک‌شدن زمستان، مسکو حملات خود را تشدید کرده است؛ آن هم در شرایطی که ذخایر موشک‌های رهگیر سامانه پدافندی پاتریوت ساخت آمریکا کاهش یافته و بخشی از این کمبود به مصرف آن‌ها در جنگ آمریکا با ایران مربوط می‌شود.
اوکراین نیز در پاسخ، موجی از حملات پهپادی را علیه پالایشگاه‌های نفت روسیه انجام داده است. این حملات به بروز بحران گسترده سوخت در روسیه انجامیده و آثار جنگ را به زندگی میلیون‌ها غیرنظامی روس کشانده است.
دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، حملات به زیرساخت‌های نفتی را یکی از عوامل افزایش قیمت جهانی نفت دانسته است؛ هرچند افزایش قیمت‌ها عمدتاً با جنگ آمریکا علیه ایران مرتبط بوده است. ترامپ در اوایل همین ماه با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، برای واردات گازوئیل به توافق رسید؛ توافقی که اوکراین و متحدانش را شگفت‌زده کرد.
اوکراین همچنین انبارهای عظیم دو شرکت بزرگ خرده‌فروشی اینترنتی روسیه، وایلدبریس و اوزون، را هدف قرار داده است.
حملات کی‌یف به مراکز داده روسیه اندکی پس از حملات اخیر مسکو به مراکز داده در اوکراین انجام شد؛ حملاتی که موجب اختلال در اینترنت و پخش برنامه‌های تلویزیونی شده بود.
در هشتم اکتبر، پهپادهای اوکراینی یک مرکز داده یاندکس را در شهر ساسوفو، در استان ریازان روسیه، هدف قرار دادند. دو ابررایانه از سه ابررایانه این شرکت در همین مرکز مستقر بودند. یک روز بعد، مرکز داده دیگری در کالوگا هدف حمله قرار گرفت و در ۱۹ مهر / ۱۱ اکتبر نیز مرکز داده یاندکس در شهر ولادیمیر مورد حمله قرار گرفت.
مرکز داده و قطب هوش مصنوعی اسبربانک در ۱۲ مهر / ۴ اکتبر در شهر بالاکوو، در استان ساراتوف، هدف قرار گرفت. چهار روز بعد نیز اوکراین به یک مرکز داده در سن‌پترزبورگ حمله کرد که به شبکه اجتماعی وکونتاکته خدمات می‌داد.
چرا مراکز داده در برابر حملات پهپادی آسیب‌پذیرند؟
پالایشگاه‌های نفت و انبارها اهداف نسبتاً آسانی هستند، اما مراکز داده حتی آسیب‌پذیرترند. این مراکز معمولاً ساختمان‌هایی بزرگ و مملو از سرورها، تجهیزات تأمین برق و سامانه‌های خنک‌کننده‌اند. برخورد یک پهپاد با محموله‌ای نسبتاً کوچک از مواد منفجره نیز می‌تواند خسارت‌های طولانی‌مدت به بار آورد.
آسیب‌پذیری این مراکز پیش‌تر در ایران نیز آشکار شد؛ جایی که پهپادهای ایرانی دو مرکز داده خدمات وب آمازون در امارات متحده عربی و یک مرکز دیگر در بحرین را هدف قرار دادند. شرکت خدمات وب آمازون، موسوم به ای‌دبلیواس، ماه گذشته اعلام کرد که نتوانسته است دسترسی به منابع و داده‌های میزبانی‌شده در دو مورد از این مراکز را بازیابی کند.
یاندکس پیش‌تر برای مقابله با حادثه‌ای که ممکن بود یکی از شش مرکز داده این شرکت را از کار بیندازد، مانورهایی برگزار کرده بود. با این حال، این شرکت برای از دسترس خارج‌شدن سه مرکز کلیدی خود در فاصله چهار روز آمادگی کافی نداشت. هنوز مشخص نیست چرا سامانه‌های پدافند هوایی مستقر در نزدیکی این مراکز نتوانستند حملات را خنثی کنند.
نیک راینرز، تحلیلگر ارشد فن‌آوری و ژئوپلیتیک در گروه اوراسیا، می‌گوید: «مشکل روسیه این است که باید از کشوری بسیار پهناور با سامانه‌های پدافند هوایی محافظت کند، درحالی‌که تجهیزات کافی برای این کار در اختیار ندارد.»
تلاش روسیه برای ساخت اینترنت مستقل ممکن است نتیجه معکوس بدهد
اوکراین داده‌های حیاتی خود را روی سرورهایی در کشورهای اروپایی متحدش نیز ذخیره کرده است؛ اقدامی که به محدودکردن خسارت‌های ناشی از حملات روسیه کمک کرده است. اما سیاست سخت‌گیرانه مسکو در زمینه حاکمیت دیجیتال، شرکت‌ها را ملزم می‌کند داده‌های خود را در داخل روسیه نگهداری کنند. این سیاست، در شرایط جنگی، آسیب‌پذیری زیرساخت‌های دیجیتال این کشور را افزایش داده است.
راینرز می‌گوید: «از آن‌جا که تمام زیرساخت‌ها و داده‌ها در داخل روسیه قرار دارند، از کار انداختن آن‌ها نسبتاً آسان‌تر است.»
کلیمارف پیش‌بینی می‌کند حملات به مراکز داده ممکن است شرکت‌های بزرگ روسی را به انتقال بخشی از داده‌های خود به خارج از کشور ترغیب کند. به‌گفته او، مقام‌های روسیه نیز ممکن است برای کاهش خسارت‌ها، از شدت تلاش‌های خود برای محدودکردن و کنترل اینترنت بکاهند.
او می‌گوید: «حملات به مراکز داده، به شکلی تناقض‌آمیز، اینترنت روسیه را از انزوا نجات داده‌اند؛ زیرا شرکت‌ها اکنون احتمالاً ناچار خواهند شد زیرساخت‌های پردازشی خود را به احتمال زیاد به اروپا منتقل کنند.»
کلیمارف می‌افزاید که به‌احتمال زیاد بسیاری از شرکت‌های روسی اکنون در بازار اروپا به‌دنبال اجاره ظرفیت پردازشی هستند.
اختلال در خدمات روزمره؛ نارضایتی کاربران روس
یاندکس بخش بزرگی از زندگی دیجیتال در روسیه و شماری از کشورهای سابق اتحاد شوروی را در اختیار دارد. خدمات این شرکت طیف گسترده‌ای را شامل می‌شود: از موتور جست‌وجو و فضای ذخیره‌سازی ابری گرفته تا اپلیکیشن‌های پرداخت، مکان‌یابی، درخواست تاکسی و فروشگاه‌های اینترنتی.
راینرز می‌گوید: «یاندکس را می‌توان ترکیبی از اوبر، آمازون، گوگل و چندین سرویس دیگر دانست؛ با این تفاوت که بخش بزرگی از این خدمات در شمار محدودی مرکز داده، متمرکز شده‌اند.» به‌گفته او، همین تمرکز باعث شده است که یاندکس از نظر راهبردی هدفی بسیار مناسب برای حمله باشد.
حملات به مراکز داده یاندکس اختلال‌هایی کم‌سابقه ایجاد کرد و پرداخت‌ها، سفارش‌های اینترنتی، سفرهای تاکسی و دسترسی به اطلاعات شخصی کاربران را مختل کرد.
ایگور مان، یکی از ساکنان مسکو، می‌گوید نتوانسته است سفارش خود را از یاندکس مارکت، پلتفرم خرید اینترنتی این شرکت، تحویل بگیرد. او می‌گوید حتی با استفاده از شبکه خصوصی مجازی (VPN) نیز نتوانسته مشکل را برطرف کند.
پاول بلیاوْسکی، راننده تاکسی که سفارش‌های سفر را از طریق اپلیکیشن یاندکس دریافت می‌کند، نیز نتوانسته با مسافران ارتباط برقرار کند.
او می‌گوید: «در چند مورد، مدت زیادی منتظر مانده‌ام و در نهایت مجبور شده‌ام سفر را لغو کنم، چون حتی نمی‌توانستم با مسافر تماس بگیرم.»
این حملات در برخی شرکت‌ها و بانک‌های بزرگ که از خدمات ابری یاندکس استفاده می‌کنند نیز اختلال‌های موقتی ایجاد کرده است.
ادوارد مالیافکو، یکی دیگر از ساکنان مسکو، می‌گوید: «موضوع فقط راحتی و آسایش نیست؛ کار و فعالیت‌های روزمره مردم هم به این خدمات وابسته است.»
ضربه به جاه‌طلبی روسیه در زمینه هوش مصنوعی
یاندکس اعلام کرده است که در روزهای پس از حملات، با استفاده از مراکز داده دیگر خود در روسیه، بیشتر خدمات اصلی ابری را دوباره راه‌اندازی کرده است. با این حال، به باور بسیاری از ناظران، خسارت واردشده به برنامه‌های توسعه هوش مصنوعی این شرکت بسیار سنگین‌تر است و آثار آن مدت بیشتری باقی خواهد ماند.
یاندکس در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در ساخت مراکز داده بزرگ انجام داده است؛ زیرا رونق جهانی هوش مصنوعی، تقاضا برای توان پردازشی را به‌شدت افزایش داده است.
سه ابررایانه این شرکت که برای توسعه مدل‌های هوش مصنوعی به‌کار می‌روند، در میان ۵۰۰ ابررایانه قدرتمند جهان قرار دارند. قدرتمندترین آن‌ها که در مرکز داده ساسوفو مستقر بود، رتبه نوزدهم جهان را داشت.
یاندکس هنوز جزئیات و ابعاد دقیق خسارت‌های ناشی از حملات را اعلام نکرده است، اما تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهند که مراکز داده این شرکت آسیب‌های جدی دیده‌اند. برخی ناظران نیز گفته‌اند آتش‌سوزی‌های ناشی از حملات احتمالاً به تراشه‌های پیشرفته و دیگر تجهیزات حساس خسارت سنگینی وارد کرده است.
کلیمارف می‌گوید: «پس از ضربه‌ای از این نوع، دشوار است انتظار داشته باشیم که تجهیزات مراکز داده کاملاً سالم مانده باشند. این تجهیزات حساس، پیچیده و گران‌قیمت‌اند و دوده ناشی از آتش‌سوزی نیز برای قطعات الکترونیکی زیان‌بار است.»
کانر مارتین، کارشناس شورای روابط خارجی آمریکا، می‌گوید روسیه حتی پیش از این حملات نیز چندین سال از آمریکا و چین در زمینه هوش مصنوعی عقب بود، اما حملات پهپادی اوکراین احتمالاً این فاصله را بیشتر خواهد کرد.
او در یادداشتی می‌نویسد روسیه احتمالاً برای جایگزین‌کردن سریع تراشه‌های «اِی۱۰۰» (A100) شرکت انویدیا که در آمریکا طراحی شده‌اند و نیروی پردازشی ابررایانه‌های یاندکس را تأمین می‌کنند، با دشواری روبه‌رو خواهد شد.
کلیمارف نیز تأکید می‌کند که کمبود جهانی تراشه‌های پیشرفته، در کنار تحریم‌هایی که انتقال این تجهیزات به روسیه را محدود کرده‌اند، روند تعمیر و جایگزینی تجهیزات را طولانی و پرهزینه خواهد کرد.
او می‌گوید: «مطمئن نیستم که بتوان این خسارت‌ها را ظرف شش ماه یا یک سال جبران کرد؛ حتی نمی‌دانم اصلاً امکان جبران کامل آن‌ها وجود داشته باشد یا نه.»
نظرها
نظری وجود ندارد.