از نووروسیسک تا دریای خزر؛ هدف اوکراین از حمله به مسیرهای انرژی چیست؟

حملات پهپادی اوکراین به ترمینال کنسرسیوم خط لوله خزر در بندر نووروسیسک روسیه حدود ۸۰ درصد صادرات نفت قزاقستان را تحت تأثیر قرار داده و نگرانی‌های اقتصادی جدی ایجاد کرده است. همزمان، اوکراین حملات پهپادی دوربرد خود را به دریای خزر نیز گسترش داده و کشتی‌هایی را هدف قرار داده که به ادعای کی‌یف، محموله‌های نظامی مرتبط با ایران را برای روسیه حمل می‌کرده‌اند. ایران مرگ یک ملوان را گزارش کرده و حمله اوکراین را عملی خصمانه دانسته که می‌تواند دامنه جنگ روسیه-اوکراین را گسترش دهد اما فعلا با رایزنی‌های دیپلماتیک مثل آتش زیر خاکستر خاموش مانده است.

این دو رویداد به‌طور مستقیم به هم پیوند خورده‌اند، زیرا دریای خزر در شرایط جنگ جاری آمریکا-اسرائیل با ایران و محاصره تنگه هرمز، به مسیر اصلی لجستیک نظامی بین مسکو و تهران تبدیل شده است. اوکراین با هدف قطع زنجیره تأمین تجهیزات نظامی (از جمله قطعات پهپاد) این مسیر را هدف قرار می‌دهد، درست همان‌گونه که زیرساخت‌های انرژی روسیه در دریای سیاه را برای تضعیف اقتصاد مسکو و متحدانش مورد حمله قرار می‌دهد. در نتیجه، جنگ اوکراین و درگیری‌های خاورمیانه با یکدیگر هم‌پوشانی پیدا کرده‌اند و کشورهای ثالثی مانند قزاقستان نیز از پیامدهای اقتصادی آن آسیب می‌بینند. با آقای مسعود دلبری، کارشناس انرژی گفت‌وگو کرده‌ایم:

استراتژی واحد اوکراین در فشار بر زنجیره‌های تأمین روسیه

مسعود دلبری معتقد است حملات پهپادی به ترمینال کنسرسیوم خط لوله خزر در نووروسیسک و حمله به کشتی‌های مرتبط با ایران در دریای خزر، هرچند لزوماً یک عملیات کاملاً هماهنگ‌شده واحد نیستند، اما از یک منطق استراتژیک مشترک پیروی می‌کنند و دو شاخه از دکترین کلی‌تر اوکراین برای فشار اقتصادی و نظامی بر زنجیره تأمین روسیه و متحدانش به شمار می‌روند. به گفته او، حملات پهپادی که قزاقستان آن‌ها را به اوکراین نسبت می‌دهد، از نوامبر ۲۰۲۵ آغاز شده و در ماه ژوئیه شدت گرفته و به نفتکش‌ها و تأسیسات دریایی این کنسرسیوم آسیب رسانده است؛ تا جایی که قزاقستان ناچار به کاهش تولید نفت شده، زیرا حدود ۸۰ درصد صادرات نفتی‌اش در معرض خطر قرار گرفته است. دلبری با اشاره به اظهارات یک کارشناس به الجزیره، این وضعیت را ضربه‌ای مستقیم به اقتصاد و بودجه قزاقستان توصیف می‌کند و می‌افزاید:

  دلبری معتقد است کی‌یف این اقدامات را تصادفی نمی‌داند و چنین محموله‌هایی را هدف نظامی مشروع می‌شمارد. از نظر او، با توجه به محدودیت‌های ناشی از جنگ در خلیج فارس و تنگه هرمز، دریای خزر به مسیر جایگزین لجستیک نظامی ایران و روسیه تبدیل شده و اوکراین دقیقاً همین مسیر حیاتی را هدف قرار داده است. دلبری نتیجه می‌گیرد که پشت هر دو حمله یک استراتژی واحد دیده می‌شود: قطع زنجیره درآمد نفتی روسیه (که قزاقستان قربانی جانبی آن شده) و قطع زنجیره تسلیحاتی ایران-روسیه. او این وضعیت را نشانه‌ای از همگرایی جنگ اوکراین با درگیری‌های خاورمیانه می‌داند و هشدار می‌دهد:

 کریدور میانی؛ برنده واقعی اختلال در مسیرهای ترانزیتی

مسعود دلبری معتقد است شواهد موجود دقیقاً برخلاف فرضیه تقویت جایگاه ایران عمل کرده و اختلال در مسیر روسیه به‌جای افزایش نقش تهران، عملاً روند کنار گذاشتن ایران از معادلات ترانزیتی منطقه را تسریع بخشیده است. او می‌گوید از منظر تئوریک این منطق درست است که با اختلال همزمان در مسیر شمالی روسیه و گذرگاه هرمز، ایران باید به‌عنوان جایگزین جذاب‌تری ظاهر شود؛ زیرا کریدور جنوبی دریای خزر ترکیبی از ریل و دریا را از طریق قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان، ایران و ترکیه فراهم می‌کند. اما به گفته دلبری، آنچه در عمل رخ داده کاملاً برعکس این پیش‌بینی است.

او توضیح می‌دهد:

 دلبری می‌گوید با افزایش ریسک سیاسی در هر دو مسیر شمالی و جنوبی مرتبط با ایران، کریدور میانی از یک گزینه جایگزین به ضرورتی راهبردی تبدیل شده است.

او دلیل این تحول را محدودیت‌های عملی می‌داند: هرچند خطوط ریلی ایران از نظر نظری کوتاه و متصل به بنادر خلیج فارس هستند، اما تحریم‌ها، محدودیت‌های مالی، پیچیدگی‌های بیمه و حمل‌ونقل و ریسک تحریم‌های ثانویه، سرمایه‌گذاران و شرکت‌های لجستیک را از وابستگی به ترانزیت ایران بازداشته‌اند. دلبری پیش‌بینی می‌کند که آسیب به زیرساخت‌ها، بازسازی طولانی‌مدت و تداوم تحریم‌ها، ایران را برای سال‌های آینده به گزینه‌ای کم‌جذاب‌تر تبدیل خواهد کرد. با این حال او یادآور می‌شود که این وضعیت به معنای قطع کامل روابط ترانزیتی کشورهای آسیای مرکزی با ایران نیست و قزاقستان، ازبکستان و ترکمنستان همچنان روابط تجاری و اتصالات عملیاتی محدودتری را حفظ کرده‌اند و در حال متنوع‌سازی مسیرهای خود هستند.

به نظر دلبری، ایران به‌کلی از معادلات خارج نمی‌شود، اما دیگر گزینه اصلی یا حتی گزینه دوم نیست و در بهترین حالت به یک بیمه احتیاطی کوچک در کنار کریدور میانی تبدیل شده است. او تأکید می‌کند:

مسیرهای جایگزین؛ تقویت کریدور ترانس‌خزر به‌جای ایران

مسعود دلبری معتقد است شواهد نشان می‌دهد جهت‌گیری اروپا دقیقاً برعکس فرضیه گرایش به ایران است و آسیب‌پذیری مسیر روسیه، اروپا را به‌سمت تقویت مسیرهای غیرروسی و غیرایرانی، به‌ویژه کریدور آذربایجان-گرجستان-ترکیه سوق داده است. او توضیح می‌دهد:

او نکته مهم‌تری را هم برجسته می‌کند و می‌گوید خود ایران به‌طور فعال مخالف توسعه مسیرهای رقیب در خزر بوده و به‌صورت مستمر و تهاجمی با هرگونه پروژه انتقال انرژی از این دریا مخالفت کرده است. دلیل این مخالفت به باور دلبری، نگرانی از رقابت این پروژه‌ها با صادرات انرژی ایران به ترکیه و اروپا و احتمال غیرقابل‌توجیه شدن صادرات ایران در صورت عرضه گسترده نفت و گاز خزر به بازارهای اروپایی است. بنابراین ایران نه شریک بالقوه این کریدورها، بلکه یکی از مخالفان اصلی توسعه آن‌ها محسوب می‌شود. دلبری می‌افزاید آنچه در عمل رخ می‌دهد، سرمایه‌گذاری فزاینده در مسیر جایگزین باکو-تفلیس-جیهان و کریدور ترانس‌خزر است.

به گفته او، قزاقستان هدف‌گذاری کرده که در سال ۲۰۲۶ بین ۱٫۵ تا ۲٫۵ میلیون تن نفت را از طریق خط لوله باکو-تفلیس-جیهان صادر کند؛ رقمی که جهشی معنادار نسبت به حدود ۱٫۵ میلیون تن سال گذشته محسوب می‌شود و بخشی از چرخش عمدی این کشور برای کاهش وابستگی به زیرساخت صادراتی تحت کنترل روسیه است. دلبری تأکید می‌کند که از منظر سیاست تحریمی اروپا نیز روند کاملاً در جهت تثبیت فشار بر ایران بوده است، زیرا توسعه مسیرهای ترانس‌خزر می‌تواند به اروپا امکان دهد تقریباً به‌طور نامحدود از تحریم‌های آمریکا علیه ایران حمایت کند؛ در حالی که در نبود منابع جایگزین، اروپا از نظر تاریخی به دلیل هزینه‌های اقتصادی تمایل کمتری به پذیرش کامل چنین تحریم‌هایی داشته است. دلبری نتیجه می‌گیرد که حملات اوکراین به زیرساخت‌های روسیه به‌جای گشودن راه برای ایران، عملاً پروژه‌های رقیب و ضد ایرانی مانند باکو-تفلیس-جیهان و کریدور ترانس‌خزر را تسریع می‌بخشد و این روند در بلندمدت جایگاه ایران را در معادلات انرژی اوراسیا نه تقویت، بلکه بیشتر تضعیف و منزوی می‌کند.

فشار آمریکا و تعدیل تاکتیکی در حملات اوکراین

مسعود دلبری معتقد است شواهد کاملاً مستندی وجود دارد که نشان می‌دهد دولت ترامپ پس از حملات پهپادی به نفتکش‌های نزدیک نووروسیسک، رسماً به اوکراین هشدار داده که حمله به کشتی‌های غیرروسی غیرقابل‌قبول است. او توضیح می‌دهد:

دلبری با استناد به گزارش‌ها یادآور می‌شود که شورون ۱۵ درصد سهام کنسرسیوم خط لوله خزر و ۵۰ درصد میدان عظیم تنگیز قزاقستان را در اختیار دارد و اختلال طولانی‌مدت در این خط لوله می‌تواند تولید را کاهش دهد و درآمدهای چندمیلیارد دلاری پروژه را به خطر بیندازد. به گفته او، مقامات آمریکایی نیز کنسرسیوم را مجرای حیاتی انتقال انرژی قزاقستان به اروپا و جایگزینی برای عرضه روسیه می‌دانند و این نوع فشار غیررسمی پیش‌تر در ماه فوریه نیز تکرار شده بود.

دلبری تأکید می‌کند که این فشار احتمالاً منجر به یک تعدیل تاکتیکی محدود در راهبرد نظامی اوکراین خواهد شد، نه تغییر بنیادین. او به دو دلیل اشاره می‌کند: نخست اینکه اوکراین احتمالاً دایره حملات را گزینشی‌تر خواهد کرد و با پرهیز از کشتی‌های دارای وابستگی غربی، بیشتر کشتی‌های وابسته به روسیه یا ایران را هدف قرار می‌دهد؛ بدون آنکه حملات به زیرساخت‌های انرژی روسیه که ستون اصلی راهبرد اقتصاد جنگی کی‌یف است متوقف شود. دوم اینکه منافع واشنگتن در این معادله یک‌سویه نیست؛ ادامه بی‌ثباتی در عرضه انرژی می‌تواند از منظر حفظ قیمت‌های بالای نفت و گاز برای آمریکا سودمند باشد و در درون دستگاه تصمیم‌گیری آمریکا تضاد منافعی میان حفاظت از دارایی‌های شورون در قزاقستان و فشار حداکثری بر اقتصاد روسیه وجود دارد.

 دلبری پیش‌بینی می‌کند که در کوتاه‌مدت شاهد نوعی تفکیک اهداف در عملیات‌های اوکراین خواهیم بود:

*این مصاحبه توسط حسین نوش‌آذر انجام شده و متن را هم او نوشته است.