عقب‌نشینی استراتژیک آمریکا از خاورمیانه: آینده توازن قدرت در پساجنگ

جنگ اخیر آمریکا و اسرائیل با ایران پرهزینه بود و نتیجه استراتژیک قاطعی نداشت و عمدتاً به وضعیت پیش از جنگ بازگشت. توافق موقت (تفاهم‌نامه اسلام‌آباد) شامل تعهد آمریکا به کاهش نیروها در نزدیکی ایران شد و بحث «زمان خروج» را در واشنگتن جدی کرد. تحلیل‌گرانی استدلال می‌کنند که شکست نسبی این جنگ، همراه با خستگی عمومی از دخالت‌ها، ممکن است منجر به خروج تدریجی آمریکا از خاورمیانه شود، مشابه خروج بریتانیا از خلیج فارس در ۱۹۷۱.

با این حال، خروج کامل نیروهای آمریکایی از منطقه بعید است. سناریوی محتمل، کاهش چشمگیر حضور زمینی و هوایی به نفع «موازنه از راه دور» (حضور دریایی حداقلی و حمایت از اسرائیل) خواهد بود. طرح‌هایی هم برای خروج نیروهای آمریکایی از خاورمیانه در یک بازه چهار ساله وجود دارد. این طرح‌ها تا چه حد به واقعیت نزدیک‌اند؟ با آقای مسعود دلبری، کارشناس انرژی گفت‌وگو کرده‌ایم.

تحلیل استراتژیک عقب‌نشینی آمریکا

مسعود دلبری در آغاز گفت‌وگو با زمانه تأکید کرد که شواهد میدانی فرضیه کاهش تعهدات نظامی آمریکا را تأیید می‌کند، اما با قید مهمی که این روند نه خروج کامل، بلکه یک بازآرایی یا عقب‌نشینی استراتژیک است. او به توالی خروج نیروهای آمریکایی از پایگاه التنف در شرق سوریه در فوریه و تخلیه کامل پایگاه هوایی قسرک در استان الحسکه در آوریل اشاره کرد و افزود که همزمان بخشی از نیروها از پایگاه بزرگ العدید در قطر و تأسیسات ناوگان پنجم در بحرین تخلیه شده‌اند. دلبری این اقدامات را بیشتر احتیاطی و موقتی دانست و هشدار داد که هنوز هیچ خروج رسمی کاملی از کشورهای کلیدی مانند کویت، عراق، اردن یا امارات اعلام نشده است.

به گفته او، این روند دقیقاً با مفهوم «موازنه از راه دور» (offshore balancing) در سیاست خارجی آمریکا همخوانی دارد و طرح‌هایی مانند برنامه چهارساله اندیشکده Defense Priorities  برای کاهش تا پنجاه هزار نیرو و انتقال محور استقرار به سمت اردن و عمان را مثال زد. با این حال، دلبری یادآور شد که حتی در این سناریوها، تعهدات آمریکا به اسرائیل و مصر به دلیل پیمان کمپ دیوید ۱۹۷۹ مستثنی است و بار امنیتی اسرائیل ممکن است افزایش یابد. او جنگ را از منظر استراتژیک ناکامی دانست:

دلبری نتیجه گرفت که منطقه به سمت خاورمیانه‌ای با حضور کمتر اما نفوذ همچنان قابل توجه آمریکا حرکت می‌کند:

او در ادامه یادآوری کرد که تا این لحظه جمهوری اسلامی در مجموع دست بالا را دارد:

دلبری سپس به این نتیجه رسید که الگوی خروج بریتانیا این‌بار تکرار نخواهد شد:

فرصت‌ها و چالش‌های خروج تدریجی آمریکا برای امنیت انرژی منطقه

مسعود دلبری سناریوی موازنه از راه دور را یک بازی دو سر برد بالقوه برای ایران و کشورهای صادرکننده انرژی خلیج فارس دانست، اما هشدار داد که فرصت‌های آن با ریسک‌هایی همراه است که در صورت عدم مدیریت می‌تواند به بی‌ثباتی غیرقابل کنترل منجر شود.

 او با تمرکز بر تنگه هرمز به عنوان نقطه مرکزی جنگ، به جنبه موقتی و مشروط رفع تحریم‌ها در تفاهم‌نامه اشاره کرد و گفت که لغو تحریم‌های نفتی تنها برای شصت روز است و مسائل دارایی‌های مسدود و تحریم‌های دائمی همچنان حل‌نشده باقی مانده‌اند؛ بنابراین ایران نمی‌تواند با اطمینان کامل روی بازگشت پایدار به بازار انرژی و جذب سرمایه‌گذاری خارجی حساب کند.

دلبری تأکید کرد که کاهش حضور نظامی آمریکا به معنای کاهش خودکار تهدید برای ایران نیست، زیرا اسرائیل خود را ملزم به تفاهم‌نامه نمی‌داند و آزادی عمل خود را حفظ کرده است. برای کشورهای صادرکننده خلیج فارس (عربستان، امارات، قطر و کویت) این سناریو پایان یک دوره عدم قطعیت پرهزینه است:

به عقیده او بهترین راهبردها شامل سه محور اصلی هستند: تنوع‌بخشی به مسیرهای صادراتی از طریق خطوط لوله جایگزین برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز، گسترش شرکای تجاری به ویژه در آسیا (با توجه به نقش خریدار عمده چین)، و ایجاد چارچوب امنیتی منطقه‌ای بومی با مشارکت ایران و شورای همکاری خلیج فارس. دلبری در جمع‌بندی اظهار داشت:

*این مصاحبه توسط حسین نوش‌آذر انجام شده و متن را نیز او نوشته است.