خلیج فارس: پایان رویای پناهگاه امن یا آغاز عادی‌سازی تهدید؟

جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران که ۲۹ فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد و تا توافق آتش‌بس موقت به مدت شش هفته نیز ادامه داشت، کشورهای شورای همکاری خلیج فارس (GCC) که خواهان این درگیری نبودند، به خط مقدم آسیب تبدیل شدند.

حملات موشکی و پهپادی ایران به فرودگاه‌های دبی، ابوظبی و کویت، هتل‌های لوکس (مانند برج‌العرب) و تأسیسات انرژی، تصویر «پناهگاه امن» و ثبات این منطقه را که بزرگ‌ترین سرمایه جذب گردشگر و سرمایه‌گذار بود از میان برده است. این بزرگ‌ترین ضربه به حیثیت اقتصادی-امنیتی کشورهای شورای همکاری خلیج فارس از زمان اشغال کویت در ۱۹۹۰ محسوب می‌شود.

بسته شدن تنگه هرمز صادرات نفت و گاز قطر، کویت و بحرین را متوقف کرد و اعلام فورس ماژور توسط قطر انرژی، جهش قیمت انرژی، کود و آلومینیوم را به دنبال داشت. پیش‌بینی ضرر ۳ تا ۱۴ درصدی تولید ناخالص داخلی برای برخی کشورها (مانند قطر و کویت) و خسارت به پالایشگاه رأس تنوره عربستان و مجتمع رأس لفان قطر (با سالانه ۲۰ میلیارد دلار کاهش درآمد) نشان می‌دهد که برنامه‌هایی مانند ۲۰۳۰ عربستان تحت فشار شدید قرار گرفته است.

کشورهای شورای همکاری خلیج فارس در رایزنی‌های خصوصی با آمریکا خواستار «تغییر جدی رفتار ایران» شده‌اند، اما عملاً از ورود مستقیم به حملات تهاجمی خودداری کرده و تنها به دفاع هوایی فعال و میانجی‌گری دیپلماتیک (عمدتاً توسط عمان و قطر) بسنده کردند. با این حال، آسیب عمیق به اعتماد نسبت به ایران و پایان «دوران همسایگی خوب»، همراه با خسارات اقتصادی سنگین، این پرسش را ایجاد کرده که آیا ممکن است خط قرمزهای کشورهای شورای همکاری خلیج فارس جابه‌جا شوند. چه آینده‌ای در پیش روست؟ با آقای مسعود دلبری، کارشناس مسائل بین‌الملل گفت‌و‌گو کرده‌ایم:

مسعود دلبری معتقد است که حمله به زیرساخت‌های غیرنظامی کشورهای خلیج فارس، بیش از یک حادثه امنیتی ساده، ضربه‌ای اساسی به تصویر «پناهگاه امن» این منطقه وارد کرده است. او تأکید می‌کند که در اقتصاد جهانی، «ادراک ریسک از خود ریسک مهم‌تر است». حتی اگر خسارت‌های فیزیکی سریع جبران شود، تردید سرمایه‌گذاران و گردشگران باعث کاهش سفرهای گردشگری، افزایش هزینه‌های بیمه و نوعی احتیاط بلندمدت در سرمایه‌گذاری خواهد شد.

دلبری پیش‌بینی می‌کند که اگر تنش‌ها موقتی بماند، کشورهای حاشیه خلیج فارس با استفاده از منابع مالی عظیم خود می‌توانند بخش زیادی از اعتماد از دست رفته را در یکی دو سال آینده بازسازی کنند، اما اگر حملات و تنش‌ها به الگویی تکرارشونده تبدیل شود، منطقه دیگر هرگز به عنوان «پناهگاه امن مطلق» تلقی نخواهد شد.

پیامدهای عادی شدن تهدید

به گفته دلبری، در صورت ادامه یافتن بحران، کشورهای خلیج فارس با پدیده «عادی شدن تهدید» (Normalization of Threat) مواجه خواهند شد که تغییرات ساختاری عمیقی به همراه دارد. سرمایه‌گذاران سبد جغرافیایی خود را متنوع می‌کنند، گردشگران مقاصد جایگزین را انتخاب می‌کنند و هزینه‌های امنیتی به بخشی دائمی از اقتصاد منطقه تبدیل می‌شود. او معتقد است محتمل‌ترین سناریو، وضعیت میانی است: بازگشت تدریجی فعالیت‌های اقتصادی همراه با ماندن در شرایط ریسک جدید که رفتار سرمایه‌گذاران و گردشگران را برای مدت طولانی تغییر خواهد داد. به بیان ساده‌تر، «خلیج فارس همچنان جذاب خواهد بود، اما دیگر به عنوان منطقه‌ای بدون ریسک تلقی نخواهد شد.»

 دلبری در توضیح مکانیسم‌های جبران خسارت‌های اقتصادی ناشی از بسته شدن تنگه هرمز و توقف صادرات نفت می‌گوید مهم‌ترین ابزار جبران، افزایش قیمت انرژی است، زیرا کاهش عرضه معمولاً با گران‌تر شدن هر بشکه همراه خواهد بود. علاوه بر این، کشورها می‌توانند از خطوط لوله جایگزین، مسیرهای دریای سرخ و به‌ویژه از ذخایر عظیم صندوق‌های ذخیره ملی خود استفاده کنند. با این حال، او تأکید دارد که «هیچ ابزار اقتصادی نمی‌تواند جای امنیت را بگیرد». درباره احتمال تغییر سیاست کشورهای محتاط مانند قطر و عمان از میانجی‌گری به حمایت مستقیم از عملیات نظامی آمریکا و اسرائیل، دلبری احتمال آن را بسیار پایین می‌داند، زیرا مدل امنیتی این کشورها بر پایه بی‌طرفی نسبی و میانجی‌گری بنا شده و ورود به ائتلاف تهاجمی، این دارایی استراتژیک را از بین می‌برد. تنها در صورتی که هزینه بی‌طرفی بسیار بالا رود، ممکن است همکاری امنیتی عمیق‌تری (به‌ویژه در حوزه دفاعی و اطلاعاتی) شکل بگیرد، اما مشارکت مستقیم در عملیات تهاجمی بعید است.

گفت‌وگو را از طریق افزونه پخش‌کننده صدا هم می‌توانید بشنوید: