استراتژی بلندمدت آمریکا برای دور زدن ایران در عراق؛ از تنگه هرمز تا نفوذ در بغداد

شرکت‌های آمریکایی جمعه ۱۷ ژوئیه/۲۶ تیر حدود ۶۰ میلیارد دلار قرارداد و توافق‌نامه همکاری با دولت عراق امضا کردند که مهم‌ترین بخش آن ایجاد مسیرهای جایگزین برای صادرات نفت و کاهش وابستگی به تنگه هرمز است. این قراردادها شامل سرمایه‌گذاری در خطوط لوله جدید، افزایش تولید نفت توسط شرکت شورون و احیای خط لوله عراق-سوریه می‌شود و با حمایت دولت آمریکا همراه است. هدف اصلی، تأمین امنیت انرژی در شرایطی است که به دلیل جنگ آمریکا و ایران، عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز به شدت کاهش یافته و قیمت جهانی نفت نوسان شدیدی را تجربه می‌کند.

این ابتکارات با حضور مقامات بلندپایه عراقی و آمریکایی انجام شده و قرار است خطوط لوله جدید روزانه میلیون‌ها بشکه نفت را از مسیرهای زمینی عراق به سوریه و ترکیه منتقل کنند. تحلیلگران معتقدند این پروژه‌ها در بلندمدت (تا حدود ۲۰۳۰) می‌توانند بخش قابل توجهی از صادرات نفت منطقه را از تنگه هرمز دور کنند. آیا این تحولات نشان‌دهنده تلاش مشترک آمریکا و عراق برای ایجاد ثبات اقتصادی و انرژی در منطقه پرتنش خاورمیانه است؟ آیا واقعا غرب می‌تواند خود را از تنگه هرمز برای همیشه بی‌نیاز کند؟ با آقای مسعود دلبری، گفت‌وگو کرده‌ایم.

زمان‌بندی واقع‌بینانه و پیامدهای ژئوپولیتیک پروژه‌های نفتی عراق

مسعود دلبری نخست دو بخش اصلی چالش انعقاد این قراردادها از یکدیگر جدا کرد: زمان‌بندی واقعی اجرای پروژه‌ها و تأثیر ژئوپولیتیکی آنها بر موقعیت ایران در منطقه. او تأکید کرد که آنچه در واشنگتن امضا شده، عمدتاً توافق‌نامه و تفاهم‌نامه است و نه پروژه‌ای که به زودی وارد مرحله اجرا شود. دلبری مهم‌ترین بخش این بسته را احیای خط لوله کرکوک-بانیاس دانست و گفت کارشناسان هزینه بازسازی آن را بین ۴.۵ تا ۸ میلیارد دلار تخمین زده‌اند و زمان تکمیل آن را حدود ۲ تا ۳ سال برآورد می‌کنند. او با اشاره به سابقه این پروژه افزود:

دلبری در ادامه به ظرفیت این خط لوله اشاره کرد و گفت ظرفیت اعلام‌شده دو میلیون بشکه در روز است، در حالی که ظرفیت تاریخی آن تنها سیصد هزار بشکه بوده و اجرای پروژه نیازمند ساخت زیرساخت‌های جدید و هزینه‌های بسیار بیشتر است.

از منظر ژئوپولیتیک، دلبری توصیه کرد که باید با احتیاط بیشتری به روایت‌های رسمی آمریکا و عراق نگریست. به گفته او، این پروژه‌ها در صورت تحقق می‌توانند بخشی از صادرات نفت عراق را از تنگه هرمز دور کنند و اهرم فشار ایران را تا حدی کاهش دهند، اما این به معنای بی‌نیازی کامل از تنگه هرمز نیست. او در ادامه توضیح داد:

دلبری در پایان تأکید کرد که تأثیر اصلی این توافق‌ها نه در کوتاه‌مدت بر بازار نفت، بلکه در تقویت محور همکاری اقتصادی و امنیتی میان عراق، سوریه جدید و آمریکا است که می‌تواند به تدریج نفوذ سیاسی و اقتصادی ایران در عراق را تحت فشار قرار دهد. او این روند را تدریجی، بلندمدت و همراه با چالش‌های جدی ارزیابی کرد، نه یک تغییر ناگهانی در معادلات قدرت منطقه‌ای.

ترکیب راهبرد بلندمدت و شتاب جنگی در سیاست انرژی آمریکا

مسعود دلبری در پاسخ به این پرسش که آیا تمرکز بر مسیرهای صادراتی عراق-سوریه-ترکیه را می‌توان بخشی از استراتژی بلندمدت آمریکا برای کاهش نفوذ ایران در بازار انرژی خاورمیانه دانست، یا بیشتر یک اقدام تاکتیکی کوتاه‌مدت در شرایط جنگی فعلی است، گفت که واقعیت ماجرا ترکیبی از دو جنبه است: یک چارچوب راهبردی بلندمدت که جنگ کنونی آمریکا و ایران صرفاً به عنوان محرک و شتاب‌دهنده آن عمل کرده است.او با اشاره به سابقه تاریخی افزود:

دلبری در ادامه خاطرنشان کرد که با وجود این سابقه، زمان‌بندی امضای بسته ۶۰ میلیارد دلاری و سرعت گرفتن مذاکرات خط لوله کرکوک-بانیاس مستقیماً تحت تأثیر جنگ اخیر و اختلال در تنگه هرمز قرار گرفته است. به گفته او، عراق پیش از جنگ این پروژه را با سرعت کم دنبال می‌کرد، اما پس از توقف نزدیک به ۹۵ درصد صادرات نفتش و مطرح شدن نگرانی‌های امنیتی در نشست‌های بین‌المللی، بغداد و واشنگتن انگیزه جدی برای خروج پروژه از حالت نمادین و ورود به فاز اجرایی پیدا کرد. او افزود:

مسعود دلبری جمع‌بندی کرد که آمریکا در حال اجرای یک استراتژی بلندمدت برای بازتعریف جایگاه عراق و سوریه در معماری انرژی منطقه است؛ استراتژی‌ای که هدف اصلی آن کاهش تدریجی اهرم ژئوپولیتیک ایران، هم از طریق تنگه هرمز و هم از طریق نفوذ سیاسی در بغداد است. به اعتقاد او، جنگ اخیر این پروژه‌ها را از مرحله برنامه‌ریزی کاغذی و مذاکرات کند به فاز عملیاتی وارد کرده و همین امر باعث شده ظاهر ماجرا تاکتیکی به نظر برسد، در حالی که زیربنای آن یک نگاه راهبردی چندساله است که احتمالاً حتی پس از فروکش کردن جنگ نیز ادامه خواهد یافت.

تغییر تدریجی توازن قدرت به نفع آمریکا و تشدید رقابت ایران ـ ترکیه

مسعود دلبری در پایان گفت‌وگو با زمانه خاطرنشان کرد که اگر این محور همکاری واقعاً شکل بگیرد، می‌تواند در بلندمدت توازن قدرت منطقه را به نفع آمریکا و متحدانش تغییر دهد، هرچند این تغییر تدریجی خواهد بود و نه فوری.

به گفته او، مهم‌ترین اثر این پروژه‌ها این است که ایران دیگر تنها بازیگر دارای کنترل بر مسیرهای انرژی عراق نخواهد بود؛ اهرمی که سال‌ها به عنوان ابزار فشار تهران بر بغداد عمل کرده است. دلبری افزود:

او نتیجه‌گیری کرد که تا زمانی که خطوط لوله به ظرفیت کامل نرسند، تغییر واقعی در توازن قدرت بیشتر در حد حرف و برنامه خواهد ماند تا یک واقعیت اجرایی و عملیاتی. دلبری شخصاً تحقق سریع این تغییرات را در کوتاه‌مدت بسیار سخت و حتی بعید ارزیابی کرد.

*این مصاحبه توسط حسین نوش‌آذر انجام شده و متن را هم او نوشته است.