دور زدن هرمز و الگوی دوگانه رقابت ـ همکاری ایران و امارات

بر اساس گزارش فایننشال تایمز شرکت DP World دبی در حال برنامه‌ریزی برای احداث یک بندر جدید چندمنظوره و ترمینال کانتینری در ساحل شرقی امارات، به‌ویژه در منطقه فجیره فوجای‌ره است. این پروژه با هدف دور زدن تنگه هرمز و کاهش وابستگی به بندر اصلی جبل علی اجرا می‌شود. کشتی‌ها می‌توانند کانتینرها را در بندر جدید (خارج از تنگه هرمز و در ساحل دریای عمان) تخلیه یا بارگیری کنند و سپس کالاها با کامیون به دبی، ابوظبی و سایر نقاط خلیج فارس منتقل شوند. این ابتکار می‌تواند ظرف ۱۸ ماه تکمیل شود و پاسخی مستقیم به تنش‌های منطقه‌ای و اختلالات احتمالی در عبور و مرور از تنگه هرمز است.

این طرح بخشی از استراتژی بلندمدت امارات برای افزایش تاب‌آوری لجستیکی و کاهش ریسک‌های ژئوپلیتیکی است. امارات قبلاً با توسعه بنادر شرقی مانند فجیره و خور فکان و همچنین خطوط لوله نفتی جایگزین، گام‌هایی در این جهت برداشته بود. اجرای این پروژه نه تنها امنیت زنجیره تأمین دبی را تقویت می‌کند، بلکه موقعیت امارات را به‌عنوان هاب تجاری منطقه‌ای تثبیت خواهد کرد و می‌تواند الگوی حمل‌ونقل دریایی در خلیج فارس را تغییر دهد. با آقای مسعود دلبری، کارشناس انرژی گفت‌وگو کرده‌ایم.

بحران امنیتی و لزوم توسعه بنادر شرقی ایران

مسعود دلبری در آغاز گفت‌وگو با زمانه تأکید کرد که تحولات اخیر در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان فراتر از یک رقابت اقتصادی ساده میان بنادر ایران و امارات است و بازتاب مستقیم یک بحران امنیتی گسترده به شمار می‌رود که از اوایل سال جاری الگوهای تجارت دریایی منطقه را کاملاً دگرگون کرده است. او درباره پروژه دبی گفت:

دلبری با اشاره به حملات اخیر آمریکا به بنادر جنوبی ایران از جمله بندرعباس، قشم، جاسک، سیرک، بوشهر و به‌ویژه چابهار، گفت که این درگیری‌ها کنترل ترافیک دریایی چابهار را به شدت آسیب زده و حتی منجر به قطعی برق در بخش‌هایی از شهر شده است یادآوری کرد:

دلبری نتیجه‌گیری کرد که تنوع‌بخشی به زیرساخت‌های بندری ایران همچنان یک ضرورت راهبردی بلندمدت است، اما بدون ایجاد چارچوبی باثبات‌تر در روابط با آمریکا و متحدانش، هر سرمایه‌گذاری بزرگی در بنادر شرقی ممکن است در معرض همان خطراتی قرار بگیرد که امروز چابهار را هدف قرار داده است:

 به اعتقاد او، رقابت با پروژه‌هایی مانند فجیره در شرایط فعلی برای ایران به دلیل تحریم‌ها، انزوای مالی و درگیری مستقیم نظامی، بسیار دشوارتر خواهد بود

الگوی دوگانه رقابت و همکاری ایران و امارات در لجستیک منطقه

مسعود دلبری در ادامه گفت‌وگو با زمانه با اشاره به پروژه DP World در فجیره، توضیح داد که این ابتکار از منظر لجستیک و سرمایه‌گذاری، الگوی جدیدی را در سطح منطقه تثبیت می‌کند که می‌توان آن را «افزایش زیرساخت موازی» نامید. او افزود که پیش از این، بنادر خلیج فارس عمدتاً بر اساس کارایی اقتصادی و مسیرهای ارزان طراحی می‌شدند، اما اکنون ساخت زیرساخت‌های موازی حتی با هزینه بالاتر حمل‌ونقل، صرفاً برای تضمین تداوم جریان کالا در زمان بحران پیگیری می‌شود و در صورت موفقیت در فجیره، سایر بازیگران منطقه از جمله عربستان، قطر و احتمالاً ایران را تحت فشار قرار خواهد داد تا مدل مشابهی را دنبال کنند.

از منظر سرمایه‌گذاری نیز تفاوت وضعیت دو کشور برجسته است؛ شرکت DP World به دلیل رتبه اعتباری بالا و دسترسی به بازارهای جهانی، می‌تواند ظرف ۱۸ ماه صدها میلیون دلار سرمایه جذب کند، در حالی که پروژه‌های مشابه در چابهار و بنادر شرقی ایران با تحریم‌های مالی و ریسک امنیتی مستقیم حملات آمریکا مواجه هستند و بنابراین سرعت و حجم سرمایه‌گذاری به‌شدت به ضرر ایران خواهد بود.

او در ادامه به بخش فرصت همکاری یا رقابت اشاره کرد و گفت که برخلاف تصور رایج، اقتصاد ایران و امارات به‌شدت به هم گره خورده‌اند:

با این حال، به گفته دلبری، در سطح سیاسی و امنیتی اعتماد دو طرف آسیب جدی دیده است:

دلبری پیش‌بینی کرد که آینده رابطه لجستیکی دو کشور به الگوی دوگانه تبدیل خواهد شد: رقابت راهبردی در سطح زیرساخت بنادر و مسیرهای دریایی، همراه با همکاری پراگماتیک تجاری در سطح شرکت‌های خصوصی و بازرگانان.

دلبری در پایان نتیجه‌گیری کرد که تداوم نوسان بین قطع و وصل تجارت، بزرگ‌ترین مانع برای هر نوع همکاری بلندمدت و پایدار است. تا زمانی که ریسک بسته شدن ناگهانی مسیرها وجود دارد، سرمایه‌گذاری خارجی و برنامه‌ریزی زنجیره تأمین پایدار دشوار خواهد بود:

*این مصاحبه توسط حسین نوش‌آذر انجام شده و متن را هم او نوشته است.