جنگ‌های ایران و اوکراین در کانون نشست گروه ۲۰؛ لاوروف در آمریکا

وزیران امور خارجه کشورهای عضو گروه ۲۰ از امروز جمعه ۸ آبان / ۳۰ اکتبر تا فردا شنبه در آتلانتا، مرکز ایالت جورجیا، گرد هم می‌آیند تا درباره مهم‌ترین تحولات سیاسی و اقتصادی جهان، از جمله جنگ ایران و جنگ اوکراین، گفت‌وگو کنند. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، ریاست این نشست را برعهده دارد. این گردهمایی مقدمه‌ای برای اجلاس سران گروه ۲۰ است که قرار است روزهای ۱۴ و ۱۵ دسامبر (۲۳ و ۲۴ آذر) در میامی برگزار شود.

جنگ ایران و پیامدهای اقتصادی آن، به‌ویژه افزایش بهای جهانی انرژی در پی انسداد تنگه هرمز، یکی از محورهای اصلی مذاکرات خواهد بود. حملات آمریکا و اسرائیل به ایران مسدود شدن تنگه هرمز بازارهای جهانی انرژی و تجارت بین‌المللی را با اختلال جدی روبه‌رو کرده است.

دولت آمریکا در دوره ریاست خود بر گروه ۲۰ تلاش دارد موضوع امنیت مسیرهای دریایی و آزادی کشتیرانی را در مرکز مذاکرات قرار دهد. واشنگتن معتقد است امنیت اقتصادی و امنیت سیاسی از یکدیگر جدایی‌ناپذیرند و بحران‌های ژئوپلیتیکی مستقیماً بر رشد اقتصادی، زنجیره‌های تأمین و بازارهای انرژی تأثیر می‌گذارند.

به‌گفته مقام‌های آمریکایی، افزون بر تنگه هرمز، امنیت دریانوردی در دریای سرخ، دریای سیاه و دریای چین جنوبی نیز در دستور کار نشست قرار دارد. واشنگتن همچنین بر ضرورت تأمین پایدار انرژی، امنیت غذایی و تقویت زنجیره‌های تأمین تأکید می‌کند.

با این حال، رسیدن به توافق درباره آزادی کشتیرانی چندان آسان به‌نظر نمی‌رسد. چین پیش‌تر در نشست وزیران دارایی گروه ۲۰ با برخی عبارت‌های پیشنهادی درباره آزادی دریانوردی در تنگه هرمز و دیگر آبراه‌های بین‌المللی مخالفت کرده بود. حضور نداشتن وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، و اعزام معاون او به آتلانتا نیز از دیگر نکات قابل توجه این نشست است.

از سوی دیگر، احتمال تشدید مجدد درگیری‌ها در خاورمیانه بر فضای مذاکرات سایه انداخته است. تهدیدهای اسرائیل علیه ایران و اظهارات دونالد ترامپ درباره احتمال حمله نظامی جدید به ایران پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، نگرانی‌ها درباره آینده امنیت منطقه و بازارهای جهانی انرژی را افزایش داده است.

حضور لاوروف؛ نقطه حساس نشست

یکی از مهم‌ترین تحولات سیاسی نشست آتلانتا، حضور سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، در آمریکا است. لاوروف روز جمعه وارد آتلانتا شد تا ریاست هیئت روسی را در این گردهمایی برعهده بگیرد. سفر هیئت روسی از مسکو به آمریکا، بنا بر گزارش خبرگزاری تاس، بیش از ۲۰ ساعت به طول انجامیده و هواپیمای این هیئت برای دور زدن حریم هوایی کشورهایی که مسکو آن‌ها را غیردوست می‌داند، مسیر متفاوتی را طی کرده است.

حضور وزیر امور خارجه روسیه در آمریکا در شرایطی صورت می‌گیرد که مسکو پس از حمله نظامی به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، با تحریم‌های گسترده کشورهای غربی روبه‌رو است و لاوروف نیز شخصاً مشمول تحریم‌های بین‌المللی قرار دارد.

انتظار می‌رود لاوروف در سخنرانی خود خواستار لغو تحریم‌های بین‌المللی علیه روسیه شود و بر ضرورت اصلاح نهادهای اقتصادی جهانی و شکل‌گیری نظمی چندقطبی تأکید کند. حضور او در کنار وزیران خارجه کشورهای غربی، به‌ویژه در شرایطی که جنگ اوکراین همچنان ادامه دارد، احتمالاً با واکنش‌های انتقادی برخی هیئت‌های اروپایی همراه خواهد شد.

دیدار و گفت‌وگوی احتمالی لاوروف با مارکو روبیو نیز از موضوعاتی است که توجه ناظران سیاسی را به خود جلب کرده است. این تماس دیپلماتیک در شرایطی اهمیت دارد که دولت ترامپ در ماه‌های اخیر تلاش کرده است مناسبات خود با مسکو را در برخی حوزه‌ها بهبود ببخشد و هم‌زمان زمینه ازسرگیری مذاکرات برای پایان دادن به جنگ اوکراین را فراهم کند.

در همین چارچوب، قرار است در ماه نوامبر مذاکرات تازه‌ای میان نمایندگان آمریکا، روسیه و اوکراین در ابوظبی برگزار شود؛ هرچند هنوز جزئیات و زمان‌بندی قطعی این گفت‌وگوها مشخص نشده است.

همکاری احتمالی واشنگتن و مسکو در زمینه تأمین سوخت و کاهش فشار ناشی از افزایش قیمت انرژی نیز از دیگر موضوعات مطرح در مناسبات دو کشور است. ترامپ پیش‌تر از توافقی برای فروش گازوئیل روسیه به بازار آمریکا سخن گفته بود؛ اقدامی که در کنار تلاش‌های دیپلماتیک دو طرف، نشانه‌ای از تغییر نسبی رویکرد واشنگتن در قبال مسکو تلقی می‌شود.

با این حال، حضور روسیه در نشست گروه ۲۰ به معنای تأیید اقدامات این کشور در اوکراین نیست و اختلافات میان مسکو و کشورهای غربی همچنان پابرجاست.

اختلافات سیاسی و چشم‌انداز نشست

جنگ اوکراین، در کنار جنگ علیه ایران، یکی دیگر از محورهای اصلی اختلاف میان اعضای گروه ۲۰ خواهد بود. یوهان واده‌فول، وزیر خارجه آلمان، پیش از سفر به آتلانتا از روسیه و ایران خواست تا مسیرهای تجاری بین‌المللی را مسدود نکنند. او با اشاره به اختلال در تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز و باب‌المندب، تأکید کرده است که محدودیت آزادی کشتیرانی موجب افزایش قیمت انرژی و تشدید بحران‌های اقتصادی و غذایی در جهان می‌شود.

واده‌فول همچنین قصد دارد در این نشست بر ضرورت پایان دادن به جنگ روسیه علیه اوکراین تأکید کند و پیامدهای اقدامات نظامی روسیه برای امنیت غذایی جهان، به‌ویژه کشورهای جنوب جهانی، را مطرح سازد.

از دیگر نکات بحث‌برانگیز این نشست، غیبت آفریقای جنوبی است؛ کشوری که با وجود عضویت در گروه ۲۰، از سوی دولت آمریکا برای حضور در برنامه‌های امسال این گروه دعوت نشده است. اوکراین نیز در این نشست حضور ندارد.

در مقابل، هیئت‌های کشورهای مهمی همچون هند، برزیل، عربستان سعودی، ژاپن، آلمان و فرانسه در آتلانتا حضور خواهند داشت.

به‌نظر می‌رسد اختلافات سیاسی و امنیتی میان اعضا، امکان صدور یک بیانیه مشترک را از بین ببرد. انتظار می‌رود در پایان نشست روز شنبه، به جای بیانیه مورد توافق همه اعضا، ریاست آمریکایی گروه ۲۰ گزارشی از جمع‌بندی مذاکرات و مواضع مطرح‌شده منتشر کند.

دولت ترامپ که ریاست دوره‌ای گروه ۲۰ را در اختیار دارد، تلاش می‌کند این نهاد را بار دیگر بر مأموریت اصلی خود، یعنی رشد اقتصادی، تجارت آزاد، کاهش موانع تجاری و تقویت سرمایه‌گذاری، متمرکز کند. از نگاه واشنگتن، گروه ۲۰ در سال‌های اخیر بیش از اندازه درگیر اختلافات سیاسی و امنیتی شده و از اهداف اولیه اقتصادی خود فاصله گرفته است.

با این همه، تحولات ایران و اوکراین نشان می‌دهد که مسائل اقتصادی و امنیتی در جهان امروز به‌سختی از یکدیگر قابل تفکیک‌اند. بحران تنگه هرمز و افزایش هزینه‌های انرژی، همان‌قدر که یک مسئله منطقه‌ای و امنیتی است، بر اقتصاد جهانی نیز تأثیر می‌گذارد؛ موضوعی که احتمالاً یکی از مهم‌ترین پیام‌های نشست آتلانتا خواهد بود.