الیزه رکلو، جغرافی‌دان آزادی

مقدمه

الیزه رکلو، جغرافی‌دان آزادی

الیزه رکلو[۱] شایسته‌ترین نمایندۀ فرانسوی آنارشیسم در پایان قرن نوزدهم بود. او دوست نزدیک پیتر کروپتکین[۲] بود و نه تنها علاقۀ حرفه‌ای مشترکی به جغرافیا داشتند، بلکه کوشیدند مبنایی علمی به باورهای آنارشیستی خود ببخشند. آنان نسخه‌ای از کمونیسم آنارشیستی را در فرانسه رواج دادند و در محافل آنارشیستی آن زمان جایگاه رکلو پس از کروپوتکین قرار داشت.

هرچند رکلو به یکی از برجسته‌ترین جغرافی‌دانان عصر خود بدل شد، همیشه روشن بود دلش کجاست؛ به آنارشیست هلندی، فردیناند دوملا نیوونهویس[۳]، گفت: «آری، من جغرافی‌دانم، اما بیش از همه آنارشیستم.»¹ او نه تنها دو نشریۀ آنارشیستی لو رِوولته[۴] و لا رِوولته[۵] (هر دو به معنای شورشی) را با پول و نوشته پشتیبانی کرد، بلکه جزوه‌های صرفاً آنارشیستی‌اش مانند به برادرم دهقان[۶] (۱۸۹۳) و تکامل و انقلاب[۷] (۱۸۸۰) نیز گردش گسترده‌ای یافتند. برای مورخ آنارشیست، ماکس نتلائو[۸]، رکلو نمایندۀ «تحقق راستین آنارشی» بود.²

با وجود تربیت و آموزش کالوینیستی، رکلو مانند ویلیام گادوین[۹]، با رد دین کودکی‌اش، نگرشی خوش‌بینانه و ایده‌آلیستیِ نیرومند پروراند. در بیست‌ویک‌سالگی، پایۀ اندیشۀ پختۀ خود را در مقاله‌ای با عنوان «توسعۀ آزادی در جهان»[۱۰] گذاشت و استدلال کرد که «برای هر انسانِ خاص، آزادی هدف است، اما تنها وسیله‌ای است برای رسیدن به عشق، برای رسیدن به برادری جهانی.» او در این مرحله تأثیر پرودون[۱۱] را نیز بازتاب داد وقتی اعلام کرد: «سرنوشت ما رسیدن به آن حالت کمال آرمانی است که در آن ملت‌ها دیگر نیازی به قیمومت حکومت یا هیچ ملت دیگری نداشته باشند. این غیاب حکومت است؛ این آنارشی است، عالی‌ترین بیان نظم.»³

رکلو در جوانی به ایالات متحده سفر کرد که این سفر تنها نفرت او از برده‌داری را تأیید کرد. او به فرانسه بازگشت تا با کلاریس[۱۲]، دختر یک کاپیتان دریایی فرانسوی و یک زن سنگالی، ازدواج کند. آن‌ها با برادرش الی[۱۳] و شریک زندگی‌اش زندگی می‌کردند. پس از معاشرت با فراماسونری و جنبش آزاداندیشی، الیزه و برادرش نیز درگیر این اقدامات شدند و احتمالاً در اواسط دهۀ شصت به تشکیلات مخفی «اتحاد بین‌المللی سوسیال‌دموکراسی»[۱۴] باکونین[۱۵] پیوستند. آن‌ها هر دو با باکونین در «اتحادیه صلح و آزادی»[۱۶] مشارکت داشتند و سعی کردند آن را به سمت و سویی رادیکال سوق دهند.

با این حال، تجربۀ کمون پاریس بود که سرانجام الیزه را به مبارزی آنارشیستی بدل کرد. او به‌عنوان نامزد جمهوری‌خواه ایستاد، اما پس از شکست کمون دستگیر و زندانی شد. در ۱۸۷۲، برای ده سال به تبعید در سوئیس رفت و از ۱۸۹۴ تا ۱۹۰۴ در بلژیک زیست. تا پایان عمر می‌گفت: «چه خوب بود اگر بدون خدا و بدون ارباب مانند برادران زندگی می‌کردیم.» اما درحالی‌که ایمان آنارشیستی الیزه هرگز متزلزل نشد، برادرش الی به انسان‌شناسی روی آورد و ابتدایی‌ها[۱۷] (۱۹۰۳) را منتشر کرد. پس از آن، علاقۀ روزافزونی به اسطوره‌ها و ادیان پیدا کرد.⁴

البته الیزه رکلو در محافل دانشگاهیِ دورانِ حیاتش عمدتاً به‌عنوان جغرافی‌دان شناخته می‌شد. او نویسندۀ نوزده‌جلدی جغرافیای جهانی نوین[۱۸]و نیز آثار عامه‌پسندی چون تاریخ‌های محلی یک رودخانه و یک کوه بود. در اثر شش‌جلدیِ انسان و زمین[۱۹]، که پس از مرگش منتشر شد، ترکیبی از دیدگاه‌های جغرافیایی و اجتماعی‌اش ارائه داد. این آثار برای او شهرتی جهانی به‌عنوان پیشگام جغرافیای انسانی و اجتماعی به ارمغان آورد.

از نظر رکلو، جغرافیا مطالعۀ روابطِ در حالِ تغییرِ مردم با یکدیگر و با محیطِ زیستشان است. با نگریستن به بُعدِ فضاییِ زندگیِ انسانی، او نتیجه گرفت که برای مردمان، محیط‌های طبیعی‌ای وجود دارد که مرزهایِ مصنوعیِ دولت‌ها نادیده می‌گیرند. مردم هنگامی که شرایطِ زندگیِ مشابهی دارند، به‌طورِ طبیعی همکاری می‌کنند. رکلو از به رسمیت‌شناختنِ وضعیتِ ملیِ دولت‌هایِ اروپایی خودداری کرد، زیرا آن‌ها وحدتِ قانونیِ تحمیلی و تحریف‌شدۀ مردمانِ ناهمگون در محیط‌هایِ متفاوت را نمایندگی می‌کردند.

ایدۀ پیشرفت در کانونِ فلسفۀ اجتماعیِ رکلو قرار دارد. او معتقد بود که هم تکامل و هم انقلاب در تاریخ رخ می‌دهند، اما به موفقیتِ نهاییِ آرمانِ انقلابی اطمینان داشت. از نظرِ زیستی و اجتماعی، مردم گرایش دارند از ساده به پیچیده پیش بروند و همیاری عاملی اساسی در این فرآیند است: «خواه سخن از گروه‌هایِ کوچک یا بزرگِ گونۀ انسانی باشد، همیشه از طریقِ همبستگی، از طریقِ انجمنِ نیروهایِ خودجوش و هماهنگ است که همۀ پیشرفت‌ها حاصل می‌شود.»⁵ افزون بر این، رکلو معتقد بود سه قانونِ اصلی پیشرفتِ انسانی را تعیین می‌کنند: مبارزۀ طبقاتی؛ جست‌وجویِ تعادل؛ و «تصمیمِ حاکمانۀ فرد».⁶ درحالی‌که ابتکارِ فرد مهم‌ترین عاملِ پیشرفت است، نوسانِ دائمی میانِ مبارزه و تعادل در جامعه وجود دارد. رکلو عمری دراز را در پژوهشِ علمی و مبارزۀ فعال سپری کرد تا تعادلِ نظمِ طبیعیِ آنارشی را برقرار سازد.

در عینِ حال، رکلو نقشِ نژاد را در توسعۀ تاریخی رد کرد. او اصرار داشت که همۀ نژادها اساساً و در ماهیت با یکدیگر برابرند و تفاوت‌های بیرونی‌ و ظاهریشان کاملاً توسط محیط‌های متفاوتشان تعیین می‌شود. او همچنین از درهم‌آمیختگی نژادها و فرهنگ‌های مختلف دفاع می‌کرد.

اگرچه او از «اروپایی‌سازی» سایر کشورها با هدف ایجاد جهانی به‌هم‌پیوسته استقبال می‌کرد، اما این رویکرد نه شکلی پنهان از امپریالیسم، بلکه به‌معنای به رسمیت شناختن پیشرفت‌های فناورانه و آزادی‌های اجتماعی اروپا در آن دوران بود.

رکلو نه تنها با نژادپرستی مخالف بود، بلکه از رهایی زنان و برابریِ جنسیت‌ها نیز دفاع می‌کرد. در انسان و زمین استدلال کرد که پدرسالاری، مبتنی بر نیرویِ جنسیِ خشنِ مرد، هنگامی پدید آمد که مرد زن را به‌عنوانِ مالکیتِ خصوصی ادعا کرد. از سویِ دیگر، مادرسالاری، مبتنی بر دلبستگیِ طبیعیِ کودک به مادر، به پالایشِ آداب و مرحلۀ بالاتری از تکاملِ اجتماعی انجامید. تمدنِ اروپایی همچنان پدرسالار بود و تنها هنگامی که مالکیتِ خصوصی ریشه‌کن شود، زنان به‌راستی آزاد خواهند شد. در این میان، رکلو خواستارِ آموزشِ مشترکِ کامل بود. او معتقد بود مردان و زنان باید اتحادیه‌های آزاد تشکیل دهند و خانواده‌ای صرفاً بر پایۀ محبت بسازند. هرچند ازدواجِ اولش سنتی بود، او با دومین شریک زندگی‌اش بدونِ به‌رسمیت‌شناختنِ رسوم یا مناسک مذهب، «ازدواج» کرد. دو دخترش که به‌عنوانِ موجوداتی عقلانی و آزاد تربیت شده بودند، هنگامی که شریکِ زندگی‌شان را انتخاب کردند، از او پیروی کردند.

مانندِ کروپتکین، رکلو اصرار داشت که انسان‌ها حیواناتی اجتماعی‌اند. آنان اتم‌هایِ منزوی نیستند، بلکه بخش‌هایی از یک کلِ زنده‌اند. فرد با جامعه مانندِ سلول با بدن مرتبط است؛ هر دو وجودِ مستقل دارند، اما هر دو کاملاً به یکدیگر وابسته‌اند. رکلو همچنین ادعا کرد که مطالعۀ جامعه‌شناسی دو قانون را برقرار می‌سازد: اینکه هر شخص با هر شخصِ دیگر وابسته است، و اینکه پیشرفتِ اجتماعی از طریقِ ابتکارِ فردی حاصل می‌شود. برای وفادار ماندن به سرشتِ خود، مردم باید از هر دو قانون پیروی کنند و با این کار خواهند توانست خود را آزاد سازند. بنابراین، تصورِ رکلو از آنارشی بر گرایش‌هایِ موجود در جامعه و نظم‌هایِ مشاهده‌شده در طبیعت استوار است. نظمِ اجتماعیِ آنارشی بازتابِ وحدتِ ارگانیکی است که در جهانِ طبیعی یافت می‌شود.

پس از شکستِ کمونِ پاریس (1871)، رکلو سیاستِ پارلمانی را رد کرد و تا پایان برای نابودیِ دولت در جنگی تمام‌عیار جنگید. در ۱۰ اکتبر ۱۸۸۵ در لا رِوولته اعلام کرد: «رأی‌دادن کناره‌گیری است!» و هرگز نظرش را تغییر نداد. مانندِ دکارت در فلسفه، او در جامعه می‌کوشید «لوحِ سپید»[۲۰]ی از «شاهان و نهادهایی که بر جوامعِ انسانی سنگینی می‌کنند» بسازد. او متقاعد بود که اگر فرد مجاز باشد همۀ تصمیماتِ کلیدیِ مؤثر بر خود را بگیرد، به‌طورِ طبیعی به‌سویِ آنارشیسم حرکت خواهد کرد، همان‌گونه که کودک به بزرگسال بدل می‌شود. او همچنین یقین داشت که «همبستگیِ منافع و مزایایِ بی‌کرانِ زندگی‌ای که هم‌زمان آزاد و اشتراکی باشد، برای حفظِ ارگانیسمِ اجتماعی کافی خواهد بود.»⁷

در ۳ مارس ۱۸۷۷، طی یک سخنرانی‌ با عنوان «آنارشی و دولت» در کنگرۀ «فدراسیون ژورا»[۲۱] در سن‌ایمیه[۲۲]، از واژۀ «آنارشی» برای توصیف جامعه‌ای آزاد، بر پایۀ استدلال‌های ریشه‌شناختی و منطقی دفاع کرد.

رکلو همچنین از نخستین کسانی بود که نظریۀ «کمونیسم آنارشیستی» را - که در سال ۱۸۷۶ توسط شاخه ایتالیایی «بین‌الملل» (به‌ویژه توسط مالاتستا[۲۳]، کافیرو[۲۴] و کوستا[۲۵]) ترویج می‌شد - پذیرفت. اما در‌حالی‌که کافیرو بر شعار «از هر کس به‌اندازۀ توانش، به هر کس به‌اندازۀ نیازش» تأکید می‌ورزید، رکلو ترجیح می‌داد بگوید که توزیع باید بر اساس اصل همبستگی سامان یابد.⁸ به استدلال او، مفهوم «نیاز» همچنان اصلی برخاسته از خودخواهی است؛ حال آنکه همبستگی - یا در نظر گرفتن نیازهای خود در چارچوب نیازهای دیگران - نمایانگر مرتبه‌ای والاتر از انسانیت است.

به نظرِ رکلو، دولت باید جای خود را به «انجمنِ آزادِ نیروهایِ بشریت» بدهد و قانون به «قراردادِ آزاد» واگذار شود.⁹ اما رکلو از توصیفِ جزئیاتِ جامعۀ آزاد خودداری کرد، زیرا آنارشی را آرمانی برای آیندۀ دور می‌دانست. توصیفِ نهادها ناممکن بود، زیرا هرگز دائمی نخواهند بود و با نیازهایِ در حالِ تغییر سازگار خواهند شد. با این همه، او آماده بود آرمانِ آنارشیستی را به‌عنوانِ «آزادیِ کاملِ فرد و کارکردِ خودجوشِ جامعه از طریقِ سرکوبِ امتیاز و هوسِ حکومتی، نابودیِ انحصارِ مالکیت، احترامِ متقابل و مشاهدۀ عقلانیِ قوانینِ طبیعی» ترسیم کند.¹⁰ به تحریکِ رکلو بود که کنگرۀ فدراسیونِ ژورا در لاشودوفون[۲۶] در ۱۸۸۰ «کمونِ طبیعی» را در برابرِ کمونِ اداریِ موجود به‌عنوانِ واحدِ پایۀ جامعۀ آزاد پذیرفت. در به برادرم دهقان (۱۸۹۳) بیشتر از دهقانان خواست که زمین‌شان را به دست گیرند و آن را به‌طورِ مشترک کشت کنند.

رکلو به فناوریِ پیشرفته چشم داشت تا تولید را افزایش دهد و وسایلِ زندگی را برای همه فراهم سازد. با وجودِ احیایِ افکار نومالتوسی در محافلِ آنارشیستیِ فرانسه در پایانِ قرن، مطالعاتِ جغرافیاییِ رکلو او را متقاعد کرد که زمین به‌اندازۀ کافی غنی است تا همۀ بشریت بتوانند در آسایش زندگی کنند. افزون بر این، این امر می‌تواند بدونِ تسخیرِ ویرانگرِ طبیعت حاصل شود. به‌عنوانِ پیشگامِ بوم‌شناسیِ اجتماعی، رکلو از ویرانی‌ای که «گله‌ای از مهندسان» می‌توانند در دره‌ای زیبا به‌بار آورند، بیزار بود.¹¹ او در مخالفت با کشتارِ حیوانات برای گوشت، از بسیاری از بوم‌شناسانِ اجتماعیِ معاصر (از جمله موری بوکچین[۲۷]) پیشرفته‌تر بود. او احساس می‌کرد که می‌توانیم چیزهایِ زیادی از گونه‌هایِ دیگر بیاموزیم: «آدابِ حیوانات به ما کمک خواهد کرد عمیق‌تر به علمِ زندگی نفوذ کنیم، هم دانشِ ما از جهان و هم عشقِ ما را گسترش خواهد داد.»¹² رکلو بشریت را در حالِ تکامل به‌سویِ مرحلۀ بالاتری از تمدن نشان می‌داد، اما مطالعۀ جوامعِ انسانیِ پیشین و رفتارِ حیوانات می‌تواند به ما در فهمِ پتانسیلِ خودمان کمک کند.

با وجود دغدغه‌های زیست‌محیطی و گیاه‌خواری، «رکلو» از توسل به خشونت در عرصۀ مناسبات انسانی ابایی نداشت. مخالفت سرسختانه‌ و پرشور او با دولت چنان شدید بود که در دهۀ ۱۸۸۰، هم «تبلیغ از طریق عمل» و هم «تبلیغ از طریق کلام» را ترویج می‌کرد. اگرچه او استدلال منطقی را ترجیح می‌داد، اما آماده بود تا اقدامات تروریستیِ فردی را - مشروط بر آنکه آسیب‌پذیری دولت را آشکار سازند - بپذیرد. او در سال ۱۸۸۲ اعلام کرد که تنها دو اصل در جامعه حاکم است: «از یک سو اصلِ حکومت، و از سوی دیگر اصلِ آنارشی؛ [یا به عبارتی] اقتدار و آزادی... هرگونه اقدام انقلابی، فارغ از اینکه چه نیرویی بخواهد از آن بهره‌برداری کند، ماهیتاً و ذاتاً آنارشیستی است.»¹³ بنابراین، هر نوع شورش علیه ستم، تا حدی امری مثبت تلقی می‌شود. ابزارها به خودی خود خنثی هستند؛ مخالفت رکلو با استفاده از دینامیت نه بابت ماهیت انفجاری آن، بلکه به‌دلیل ناکارآمدی‌اش بود.

او در اثر خود با عنوان کارگر، ماشین را به چنگ آور! دهقان، زمین را تصاحب کن![۲۸] (۱۸۸۰)، به‌صراحت اعلام کرد که دشمنان واقعی، مالکان و مدافعان مالکیت خصوصی هستند. از آنجا که مالکیت خصوصی چیزی جز تصاحب ناعادلانۀ دارایی‌های جمعی توسط عده‌ای معدود نیست، او «بازپس‌گیری فردی»[۲۹] - یعنی تصاحب شخصیِ حاصلِ کار و رنج - را نوعی سرقتِ موجه می‌دانست. تنها شرط او این بود که این سرقت باید به نام سعادت نوع بشر صورت گیرد. آنچه در یک عمل اهمیت دارد، نیتِ نهفته در پسِ آن است، نه خودِ آن عمل یا پیامدهایش. اگرچه رکلو آن را تأیید نمی‌کرد، اما انتقام را واکنشی اجتناب‌ناپذیر در برابر بی‌عدالتی می‌دانست. راواشولِ[۳۰] بمب‌گذار شاید فردی بدوی و ناپخته بود، اما دست‌کم یک شورشی به شمار می‌رفت.

این گیاه‌خوارِ مادام‌العمر زمانی خود را «خروس جنگی» نامیده بود. رکلو که هیچ سنخیتی با پیروان تولستوی نداشت، اعلام کرد که با توسل به زور از ضعیفان دفاع خواهد کرد: «اگر گربه‌ای را در حال شکنجه، کودکی را زیر ضربات کتک و زنی را در معرض بدرفتاری ببینم، و اگر توانِ جلوگیری از آن را داشته باشم، بی‌درنگ مانع آن خواهم شد.»۱۴

بنابراین، توسل به زور می‌تواند جلوه‌ای از عشق باشد. در تحلیل نهایی، مسئله نه مطلوب بودنِ خشونت، بلکه اجتناب‌ناپذیر بودن آن بود: «قانونی از قوانین طبیعت، و پیامدِ ضربه و ضدضربه فیزیکی».¹⁵ دیدگاه رکلو دربارۀ ضرورت خشونت، تفاوت فاحشی با اصل اخلاق آنارشیستیِ کروپتکین دارد: «با دیگران چنان رفتار کن که می‌خواهی در شرایطی مشابه با تو رفتار کنند.»¹⁶

اگرچه رکلو در دهۀ ۱۸۶۰ در جنبش تعاونی‌ها مشارکت داشت، اما پس از کمون پاریس به این نتیجه رسید که تعاونی‌ها و جوامع [کوچک] کافی نیستند؛ چرا که تنها به نفع عده‌ای معدود تمام می‌شوند و نظم موجود را دست‌نخورده باقی می‌گذارند. او خواهان دگرگونی کامل جامعه بود؛ تحولی که تنها از طریق اقدام مشترک کارگران و دهقانان امکان‌پذیر می‌نمود. او در سال‌های پایانی عمر خود، از آنارکوسندیکالیسم فاصله گرفت و با «بین‌الملل دوم» مخالفت ورزید، زیرا حاضر به همکاری با سوسیالیست‌هایی نبود که همچنان به دولت و قانون اعتقاد داشتند.

با شکست کارزار ترور آنارشیست‌ها در اوایل دهۀ ۱۸۹۰ و سرکوب متعاقب جنبش انقلابی توسط دولت، رکلو نیز همچون کروپوتکین بر جنبۀ تدریجی و تکاملیِ تغییرات اجتماعی تأکید ورزید. او در آستانۀ قرن جدید استدلال می‌کرد که «تکامل و انقلاب، دو کنشِ پیاپی از پدیده‌ای واحدند؛ تکامل پیش از انقلاب رخ می‌دهد و انقلاب خود، مقدمه‌ای است بر تکاملی نو که زایندۀ انقلاب‌های آینده خواهد بود.»¹⁷ تکامل، سیر طبیعی و معمولِ رویدادهاست و انقلاب تنها زمانی به وقوع می‌پیوندد که ساختارهای کهن برای یک موجودیت (یا نظام)، بیش از حد محدود و ناکارآمد شده باشند؛ آن‌گاه حیات به‌ناگهان برای تحقق شکلی تازه، دست به دگرگونی می‌زند.

رکلو شکلِ ماتریالیسمِ تاریخیِ مارکس و باکونین را رد کرد و اصرار داشت که این عواملِ اقتصادی نیستند که عمدتاً رشدِ آگاهی را شکل می‌دهند، بلکه آگاهی است که جامعه را دگرگون می‌سازد: «این خون است که انسان را می‌سازد؛ این ایده‌ها هستند که جامعه را می‌سازند.»¹⁸ در پیشگفتارِ نخستین ویراستِ فرانسویِ تسخیر نان[۳۱] کروپتکین (۱۸۹۲)، رکلو اعلام کرد: «نخستین قانونِ تاریخ این است که جامعه خود را بر اساسِ آرمانش شکل می‌دهد.»¹⁹ در اواخرِ عمر، او تقریباً تماماً در سطحِ آگاهی کار کرد تا تعصب و سلطۀ انسانی را ریشه‌کن سازد.

در اخلاقِ خود، رکلو معتقد بود فرد باید هم از تجربۀ شخصی‌اش بهره گیرد و هم به ندایِ درونیِ وجدانش گوش سپارد. او به رفقا اصلِ «نیایِ بزرگمان رابله[۳۲]» را توصیه می‌کرد: «هرچه می‌خواهی بکن!» در عینِ حال، این امر به معنایِ خودابرازیِ خودخواهانه‌ای نبود که به خواسته‌هایِ دیگران بی‌اعتنا باشد. تنها شباهتی که رکلو میانِ آنارشیست‌هایِ فردگرا و کمونیست‌هایِ آنارشیست می‌یافت، نام بود: او معتقد بود هر فرد باید با درنظرگرفتنِ دائمیِ رفاهِ همه عمل کند. بنابراین آزادی را به‌عنوانِ «حقِ فرد برای عمل بر اساسِ میلش، برای «هرچه می‌خواهد کردن»، و در عینِ حال پیوستنِ طبیعیِ اراده‌اش به ارادۀ مردمانِ دیگر در همۀ وظایفِ جمعی» تعریف کرد.²⁰ این توجه به دیگران نباید به‌عنوانِ محدودیت تلقی شود، زیرا مانندِ گادوین معتقد بود انسان بالاترین رضایت را در کار برای خیرِ عمومی تجربه می‌کند.

آنارشیسمِ رکلو قانع‌کننده است. او استدلالی نیرومند برای شکلی از کمونیسمِ داوطلبانه ارائه داد که فردیت را محترم می‌شمارد و در عینِ حال بر همبستگی استوار است. به‌عنوانِ جغرافی‌دان، حساسیتِ بوم‌شناختیِ عمیقی داشت؛ و به‌عنوانِ اخلاق‌گرا، رنجِ حیوانات را همچون رنجِ انسان‌ها در نظر می‌گرفت. با وجودِ دفاعِ اولیه‌اش از خشونتِ انقلابی، به تأکید بر شرورت تغییرِ تدریجی از طریقِ گسترشِ دانش رسید. با همۀ علایقِ علمی‌اش، به رفاهِ معنوی و نیز مادی توجه داشت و اصرار می‌ورزید که آنارشیست‌ها آرمانی سه‌گانه برای تحقق دارند: نان برای جسم (غذا)، نان برای ذهن (آموزش) و نان برای روح (برادری). رکلو نه تنها یکی از جذاب‌ترین متفکرانِ آنارشیستِ قرنِ نوزدهم، بلکه پیشگامِ رهاییِ مدرن و بوم‌شناسیِ اجتماعی به‌شمار می‌رود.

منابع:

پانوشت‌ها:

[1] Jacques Élisée Reclus (1830-1905)

[2] Peter Kropotkin (1842-1921)

[3] Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846-1919)

[4] Le Révolté

[5] La Révolte

[6] A mon frère, le paysan (1893)

[7] Evolution et révolution (1880)

[8] Max Heinrich Hermann Reinhardt Nettlau (1865–1944)

[9] William Godwin (1756–1836)

[10] ‘Development of Liberty in the World’ (1851)

[11] Pierre-Joseph Proudhon (1809-1865)

[12] Clarisse

[13] Elie

[14] International Alliance of Social Democracy

[15] Mikhail Alexandrovich Bakunin (1814-1876)

[16] League for Peace and Freedom

[17] Les Primitifs (1903)

[18] La Nouvelle Géographie universelle (1878–94)

[19] La Terre et les Hommes (1905–8)

[20] tabula rasa

[21] Jurassian Federation

[22] St Imier

[23] Errico Gaetano Maria Pasquale Malatesta (1853 –1932)

[24] Carlo Cafiero (1846–1892)

[25] Andrea Costa (1851–1910)

[26] La Chauxde-Fonds

[27] Murray Bookchin (1951-2006)

[28] Ouvrier, prends la machine! Prends la terre, paysan! (1880)

[29] la reprise individuelle

[30] François Claudius Ravachol (1859-1892)

[31] La Conquěte du pain (1892)

[32] François Rabelais (1483/ 1494-1553)