چرا آلودگی هوا یکی از مهم‌ترین مسائل کشور پر مساله ایران است؟

اگر وقت ندارید: 

در روزهایی که ایران با سنگین‌ترین چالش‌های اقتصادی و معیشتی در تاریخ معاصر، با تورم بی‌سابقه و رکود سنگین اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ در روزهایی که ناترازی انرژی به صورت قطعی مکرر برق و کمبود سوخت در کشور پدیدار می‌شود؛ در روزهایی که سایه جنگ و رویارویی نظامی با آمریکا و اسرائیل روی ایران گسترده است؛ در روزهایی که نارضایتی از اوضاع سیاسی، اجتماعی و اقتصادی به بالاترین حد رسیده و…در چنین روزهایی آیا گفت‌وگو درباره کیفیت هوا بحثی فرعی نیست؟ آیا در میان ناترازی‌های حاد انرژی و مضایق مالی، ترجیح دادن هوای پاک بر چرخه تولید صنعتی توجیه اقتصادی دارد؟

ابعاد انسانی و خسارت‌های اقتصادی آلودگی هوا چقدر است؟ 

مطالعه‌های جامع وزارت بهداشت در سال ۱۴۰۲ حکایت از آن دارد که در ۵۷ شهر کشور با جمعیت تقریبی ۴۸ میلیون نفر، طی سال ۱۴۰۲ تعداد ۳۰,۶۹۲ نفر بر اثر مواجهه طولانی‌مدت با ذرات معلق PM2.5 جان خود را از دست داده‌اند. میانگین فوتی‌های منتسب به آلودگی هوا در شهرهای مورد بررسی، ۶۴ نفر به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت بوده که در شهرهایی نظیر زابل به ۱۴۱ نفر به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر جهش می‌یابد. این آمار تلفات جانی، بسیار بزرگ و قابل توجه است. برای مقایسه آمار تلفات آلودگی هوا در سال ۱۴۰۲ حدود ۹ برابر آمار رسمی است که بنیاد شهید از کشته شدگان جنگ ۴۰ روزه ارائه کرده است. 

در پایتخت، وضعیت خسارات جانی به مراتب وخیم‌تر است. وزارت بهداشت تعداد فوتی‌های منتسب به PM2.5 در تهران را برای سال ۱۴۰۲ برابر ۶,۹۳۹ نفر و برای سال ۱۴۰۱ برابر ۷,۱۲۵ نفر اعلام کرده است. 

گزارش سالانه کیفیت هوای تهران در سال ۱۴۰۳ نیز نشان می‌دهد نرخ مرگ منتسب به این آلاینده در پایتخت به ۱۵۹ نفر به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت بالای ۳۰ سال رسیده است. علاوه بر این، ارزیابی‌های موسسه تحقیقات سلامت دانشگاه علوم پزشکی تهران با به‌کارگیری مدل بین‌المللی GEMM نشان می‌دهد، آمار واقعی مرگ‌های منتسب به آلودگی هوا در تهران سالانه به حدود ۲۰ درصد از کل مرگ‌ومیرهای طبیعی می‌رسد. 

ابعاد اقتصادی خسارت آلودگی هوا نیز چشمگیر است. محاسبات وزارت بهداشت نشان می‌دهد خسارت مستقیم و غیرمستقیم اقتصادی ناشی از مرگ‌های منتسب به PM2.5 در ۵۷ شهر کشور طی سال ۱۴۰۲ برابر ۱۲ میلیارد دلار است که سهم شهر تهران از این خسارت به تنهایی ۲.۸ میلیارد دلار است.

همچنین طبق گزارش ارزیابی بانک جهانی (۲۰۲۲) (که در گزارش مرکز پژوهش‌ها به آن اشاره شده است) کل خسارات بهداشتی آلودگی هوا در ایران سالانه به حدود ۲۴ میلیارد دلار می‌رسد. این هزینه از طریق بستری شدن در بیمارستان‌ها، هزینه‌های سنگین درمانی، افت شدید بهره‌وری نیروی کار، غیبت از محل کار، تعطیلی ناگهانی مشاغل و صنایع و خسارت به بخش‌های کشاورزی و توریسم به اقتصاد کشور تحمیل می‌شود.

چرا آلودگی هوا مسئولیت حقوقی حکومت است؟

مطابق اصل ۵۰ قانون اساسی:

تحلیل حقوقی این اصل بنیادین نشان می‌دهد که حفظ سلامت زیستی و هوای تنفسی شهروندان، حقی بنیادین و حق بین‌نسلی است که تکالیف ناشی از آن متوجه تمامی ارکان حکومت، دولت و دستگاه‌های اجرایی است. قوانین مادر مصوب مجلس - به ویژه قانون هوای پاک مصوب سال ۱۳۹۶ مشتمل بر ۳۴ ماده و ۳۹ تبصره - این اصل را به تکالیف دقیق عملیاتی برای ۲۳ دستگاه اجرایی تبدیل کرده‌اند.

نکته کلیدی در سنجش مسئولیت حقوقی حکومت این است که مواجهه با بحران‌ اقتصادی، کسر بودجه یا حتی شرایط اضطراری نظامی و بین‌المللی، طبق اصول قانون اساسی و قوانین موضوعه، هرگز نمی‌تواند مجوزی برای تعلیق اصل ۵۰ یا عدول از استانداردهای حیاتی محیط زیستی باشد. وقتی ماده ۲ قانون هوای پاک، سازمان حفاظت محیط زیست را ناظر بر حسن اجرای قانون تعیین کرده و ماده ۱۲ همین قانون تعطیلی یا اصلاح خطوط تولید آلاینده را الزامی می‌سازد، بی‌توجهی دستگاه‌ها به اسناد بالادستی و عدم تخصیص اعتبارات بودجه‌ای، مصداق بارز «ترک فعل قانونی» و تضییع حقوق عامه محسوب می‌شود.

حق محیط زیست، سال‌ها است زیرسایه مسائل و بحران‌های دیگر نادیده گرفته شده است؛ بحرانی که بر اساس واقعیات‌ و شواهد معتبر، بخش قابل ملاحظه آن، منشاء انسانی دارد و طبیعتا قابل پیشگیری است. 

چرا منشاء آلودگی هوا انسانی است؟ 

یکی از مغالطه‌های رایج در تحلیل آلودگی هوا، خلط میان آلودگی ناشی از فعالیت‌های انسان‌ساز با پدیده‌های اقلیمی و طبیعی (مانند ریزگرد و خشکسالی) است. 

داده‌ گزارش‌های شرکت کنترل کیفیت هوای تهران در سال ۱۴۰۳ نشان می‌دهد سهم آلاینده‌های انسان‌ساز به مراتب بیشتر از ذرات معلقی است که در اثر تغییرات اقلیمی و به صورت طبیعی وارد کشور می‌شوند.

بر اساس گزارش سال ۱۴۰۳ تهران، پایتخت طی سال ۱۴۰۳ تعداد ۱۲۳ روز فراتر از حد مجاز PM2.5 داشته که مسئول اصلی ۳۹.۹ درصد روزهای آلوده شهر بوده است. این آلاینده با قطر کمتر از ۲.۵ میکرون، مستقیماً ناشی از احتراق ناقص سوخت‌های فسیلی در منابع متحرک (خودروی سواری، اتوبوس‌ و موتورسیکلت‌) و منابع ثابت (نیروگاه‌، صنایع و مصرف مازوت و گازوئیل پرگوگرد) است.

از آن سو آلاینده ذرات معلق درشت (PM10) بیشتر با گردوغبار طبیعی، طوفان‌های صحرایی و خشک شدن کانون‌های داخلی و خارجی ارتباط دارد. تهران تنها ۱۴ روز فراتر از حد مجاز PM10 داشته است.

این تفکیک آماری به‌روشنی اثبات می‌کند که بخش اعظم بحران هوای پایتخت و کلان‌شهرها پدیده‌ای تماماً «انسان‌ساز، ساختاری و مدیریتی» است که بر اثر ناترازی کیفیت سوخت، فرسودگی شدید ناوگان حمل‌ونقل و عدم نظارت بر معاینه فنی خودروها و صنایع رخ می‌دهد. 

بررسی آمار سالیانه شرکت کنترل کیفیت هوای تهران نشان می‌دهد که طی دو دهه گذشته، به طور میانگین یک سوم روزهای سال هوا در وضعیت ناسالم قرار داشته است، در حالی که سهم روزهای پاک کمتر از ۴ درصد بوده است. نسبت روزهای آلوده در سال‌های اخیر افزایش چشمگیری داشته است، چنانکه متوسط این نسبت طی سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ به حدود ۴۰ درصد رسیده است. 

این آمار نشان می‌دهد مساله آلودگی هوا در ایران تبدیل به بیماری مزمن شده و همزمان با بحران‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ابعاد وخیم‌تری پیدا کرده است؛ مساله‌ای که باید به همان نسبت که مسائل و بحران‌های دیگر در معرض توجه عمومی قرار دارند، آنها نیز در کانون توجه مردم۷ رسانه‌ها و از همه مهم‌تر حاکمان و متولیان حکومت در ایران قرار بگیرد.