هشدار ولایتی به ارمنستان درباره «گذرگاه ترامپ» (کریدور زنگزور): «قلم پای‌شان را خواهیم شکست»

علی‌اکبر ولایتی، مشاور رهبر جمهوری اسلامی در امور بین‌الملل و عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام، در مقاله‌ای که در روزنامه اطلاعات منتشر کرده، با انتقاد شدید از سیاست‌های دولت نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان گفته است در دیدار با سفیر این کشور در تهران به او هشدار داده که اگر دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا و متحدانش بخواهند از «بخواهند از خط قرمز ایران عبور کنند، قلم پای آن‌ها را خواهیم شکست».

این اظهارات پس از آن مطرح می‌شود که پارلمان ارمنستان در ۶ آبان / ۲۸ اکتبر، توافق چارچوبی همکاری با آمریکا درباره پروژه «گذرگاه ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» (TRIPP) را با ۶۳ رأی موافق در برابر ۳۲ رأی مخالف تصویب کرد. این پروژه قرار است ارتباط زمینی جمهوری آذربایجان با منطقه خودمختار نخجوان را از طریق استان سیونیک در جنوب ارمنستان برقرار کند.

ولایتی این اقدام را «پیشنهاد بی‌پایه و حساب‌نشده مرد هزارچهره (ترامپ)» توصیف کرده و از تغییر نام «کریدور زنگزور» به «گذرگاه ترامپ» نوشته است. او تصمیم پارلمان ارمنستان را اقدامی «بی‌حاصل» خوانده که به‌گفته او موجب سرافکندگی مردم ارمنستان خواهد شد.

مواضع پاشینیان درباره ایران

در نوشته ولایتی، انتقاد از پاشینیان تنها به مسئله زنگزور محدود نیست. او نخست‌وزیر ارمنستان را به نزدیکی بیش از حد به کشورهای غربی، به‌ویژه آمریکا، فرانسه و بریتانیا، متهم کرده و مدعی شده است سیاست‌های دولت جدید ارمنستان به تشدید تنش‌ها در قفقاز جنوبی منجر شده است.

با این حال، مواضع علنی پاشینیان درباره ایران در ماه‌های اخیر تصویری پیچیده‌تر از آن‌چه در نوشته ولایتی ترسیم شده، ارائه می‌دهد.

در اعتراضات دی‌ماه سال گذشته، پس از اعتراض سفیر ایران در ایروان به برگزاری تجمع‌های مخالفان جمهوری اسلامی در برابر سفارت ایران، پاشینیان گفت دولتش نگرانی‌های تهران را جدی می‌گیرد. او ایران را «کشوری دوست و برادر» خواند و وعده داد اجازه ندهد فعالیت سفارت ایران با مشکل روبه‌رو شود.

پاشینیان در عین حال توضیح داد که از سال ۲۰۱۸ هیچ تجمعی در ارمنستان ممنوع نشده و دولت نمی‌تواند در این مورد استثنا قائل شود. او تأکید کرد که تجمع‌ها نباید فعالیت سفارت ایران را مختل کنند و با افرادی که از حدود قانونی عبور کنند، برخورد خواهد شد.

این واکنش در پی انتقاد شدید خلیل شیرغلامی، سفیر وقت ایران در ارمنستان، مطرح شد. شیرغلامی گفته بود در تهران این نگرانی وجود دارد که ارمنستان به «مرکزی برای فعالیت نیروهای متخاصم با ایران» تبدیل شود. علت اعتراض تهران، تجمع ایرانیان مخالف جمهوری اسلامی در مقابل سفارت ایران در ایروان و شعارهای آنها علیه حکومت ایران بود.

از سوی دیگر، پاشینیان در سپتامبر سال جاری گفت پروژه «گذرگاه ترامپ» به سود همه کشورهای مشارکت‌کننده، از جمله ایران و آمریکا، خواهد بود. او تأکید کرد که این طرح را در چارچوب ابتکار «چهارراه صلح» ارمنستان می‌بیند و آن را ابزاری برای صلح، نه عامل تقابل، می‌داند.

نخست‌وزیر ارمنستان همچنین در مواضع پیشین خود تأکید کرده بود که اصطلاح «کریدور زنگزور» از نظر دولت ارمنستان غیرقابل قبول است، زیرا ممکن است به معنای ادعای ارضی علیه حاکمیت و تمامیت ارضی این کشور تلقی شود.

اختلاف بر سر زنگزور

زنگزور نام تاریخی منطقه‌ای در قفقاز جنوبی است که پس از تحولات مرزی دوران اتحاد شوروی، بخش‌هایی از آن در قلمرو ارمنستان و جمهوری آذربایجان قرار گرفت. بخش ارمنی این منطقه عمدتاً با نام سیونیک شناخته می‌شود و در جنوب ارمنستان، در امتداد مرز ایران واقع شده است.

جمهوری آذربایجان پس از جنگ دوم قره‌باغ در سال ۲۰۲۰، خواهان ایجاد مسیر زمینی مستقیمی از خاک اصلی خود به نخجوان از طریق استان سیونیک ارمنستان شد. این مسیر در ادبیات سیاسی باکو و آنکارا به «کریدور زنگزور» معروف شده است.

توافق آتش‌بس ۱۹ آبان ۱۳۹۹ / ۹ نوامبر ۲۰۲۰ میان ارمنستان، جمهوری آذربایجان و روسیه، در بند نهم بر رفع انسداد ارتباطات اقتصادی و حمل‌ونقل در منطقه و برقراری ارتباط میان جمهوری آذربایجان و نخجوان تأکید می‌کرد. با این حال، در متن توافق از ایجاد یک کریدور فراسرزمینی با حاکمیت مستقل یا کنترل کامل جمهوری آذربایجان سخنی به میان نیامده بود.

اختلاف اصلی از همین‌جا شکل گرفت. باکو خواهان مسیری با محدودیت‌های حداقلی برای عبور و مرور است، در حالی که ایروان بر حفظ حاکمیت و کنترل مرزی خود بر تمام مسیر تأکید دارد.

مخالفت ایران با کریدور زنگزور

مخالفت جمهوری اسلامی با طرح اولیه کریدور زنگزور به نگرانی‌های امنیتی و ژئوپلیتیکی تهران بازمی‌گردد. استان سیونیک تنها مرز زمینی ایران با ارمنستان را در اختیار دارد. ایجاد مسیری با وضعیت فراسرزمینی و خارج از کنترل کامل ارمنستان می‌تواند جایگاه مرزی ایران و دسترسی زمینی آن به ارمنستان را تحت تأثیر قرار دهد.

تهران همچنین نگران است که اجرای چنین طرحی، با افزایش نفوذ ترکیه و جمهوری آذربایجان و حضور قدرت‌های خارجی در نزدیکی مرزهای شمالی ایران، موازنه ژئوپلیتیکی منطقه را تغییر دهد.

این کریدور برای آذربایجان، ارمنستان و ترکیه دستاورد مهمی محسوب می‌شود، اما ارتباط ایران با کشورهای قفقاز و روسیه را دشوارتر می‌کند و نفوذ آمریکا را در منطقه افزایش می‌دهد.

ایران بارها اعلام کرده است که با گشایش مسیرهای تجاری و حمل‌ونقل در قفقاز مخالف نیست، اما این مسیرها باید با حفظ حاکمیت ملی و تمامیت ارضی کشورهای منطقه ایجاد شوند. مهدی سبحانی، سفیر پیشین ایران در ارمنستان، در بهمن‌ماه ۱۴۰۳ گفته بود: «تنها ایران و ارمنستان درباره مسئله موسوم به کریدور زنگزور دیدگاه مشترک دارند.»

او همچنین تأکید کرده بود که تهران با هرگونه مسیر تحت کنترل بین‌المللی یا ترتیباتی که به تغییر مرزها منجر شود، مخالف است.

ولایتی در مقاله خود برای تأکید بر اهمیت این موضوع به موضع علی خامنه‌ای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی استناد کرده و نوشته است خامنه‌ای در دیدار با رؤسای جمهور ترکیه و روسیه در اجلاس آستانه در تهران صراحتاً گفته بود: «ما با ایجاد کریدور زنگزور مخالفیم.»

او همچنین به برگزاری رزمایش نیروهای مسلح ایران در منطقه اشاره کرده و گفته است تهران پیش‌تر با انجام این مانور، قاطعیت خود را در دفاع از مواضعش به نمایش گذاشته است.

ولایتی در پایان نوشته خود بار دیگر تأکید کرده است که سیاست جمهوری اسلامی در قبال امنیت قفقاز جنوبی تغییر نخواهد کرد و ارمنستان نباید تصور کند که درگیری روسیه در جنگ اوکراین، موجب کاهش حساسیت مسکو و تهران نسبت به تحولات این منطقه شده است.