خرما؛ درختی که هفت تا ده سال باید برایش هزینه کرد

جنوب، سرزمین نخل و دریا و آفتاب است. بخشی از زندگی و اشتغال مردم این منطقه نیز از گذشته با همین سه عنصر گره خورده است؛ از صیادی و مشاغل مرتبط با دریا گرفته تا نخل‌داری و کشاورزی. با گسترش استخراج نفت و گاز در جنوب، صنایع نفت و گاز نیز بخش بزرگی از بازار کار منطقه را به خود اختصاص داده‌اند. بااین‌حال، نخلستان‌ها همچنان بخش مهمی از اقتصاد و زندگی روستاهای جنوبی، به‌ویژه در استان بوشهر، هستند. نخل‌داری اما دیگر شغلی ساده و کم‌هزینه نیست. خشکسالی، کاهش منابع آب، خشک‌شدن چاه‌ها و قنات‌ها، افزایش هزینه‌های نگهداری، دشواری تأمین نیروی کار و هزینه‌های بالای برداشت و بسته‌بندی، زندگی بسیاری از نخل‌داران را با بحران روبه‌رو کرده است. با چند باغدار در این زمینه گفت‌و‌گو کرده‌ایم.

استان بوشهر یکی از قطب‌های اصلی تولید خرمای ایران است. براساس تازه‌ترین گزارش‌های منتشرشده در سال ۱۴۰۵، بیش از ۴۱ هزار هکتار از اراضی استان زیر کشت نخیلات قرار دارد و پیش‌بینی شده است در سال جاری حدود ۲۳۰ هزار تن خرما از این نخلستان‌ها برداشت شود. محصولات بوشهر علاوه بر بازار داخلی، به کشورهای آسیای میانه، روسیه، هند، پاکستان و کشورهای حوزه خلیج فارس نیز صادر می‌شود، اما با شدت‌گرفتن تحریم‌ها، بخش قابل‌توجهی از خرما در سردخانه ماند و به فروش نرفت.

دشتستان بیشترین سهم از نخیلات استان را در اختیار دارد و ارقام مختلفی از جمله کبکاب و زاهدی در آن برداشت می‌شود. احمد، از نخل‌داران قدیمی شهرستان دشتستان است که نخلستانشان از نسل‌های گذشته به او رسیده‌ است. به گفته او، بخشی از نخل‌هایی که امروز در اختیار دارد حدود ۷۰ تا ۱۰۰ سال پیش کاشته شده‌اند و نسل به نسل حفظ شده‌اند. او می‌گوید: «تقریباً نصف نخل‌ها همان‌هایی هستند که پدربزرگ و پدرم کاشته‌اند. بعضی‌ها هم به مرور زمان و تا امروز کاشته شده‌اند.»

ادامه این سنت خانوادگی اما با بحران آب دشوار شده است. احمد می‌گوید که بخش بزرگی از نخلستان‌های روستا طی چند سال اخیر به دلیل خشک‌شدن قنات نابود شدند یا تغییر کاربری دادند و الان تقریباً اکثرشان خانه یا مغازه شده‌اند.

خود او نیز برای آبیاری نخل‌ها به چشمه وابسته است؛ منبع آبی که در تابستان کاهش پیدا می‌کند و دیگر پاسخگوی تعداد نخل‌ها نیست.

مشکل فقط آب موجود نیست؛ کاشت یک نخل جدید نیز هزینه قابل‌توجهی دارد و نخل‌دار باید سال‌ها پیش از رسیدن به مرحله برداشت، برای آن هزینه کند. احمد می‌گوید:

احمد هزینه نگهداری نخل را به هزینه بزرگ‌کردن یک کودک تشبیه می‌کند؛ با این تفاوت که نخل‌دار باید سال‌ها هزینه کند، بدون آنکه درآمدی از نخل تازه‌کاشته‌شده داشته باشد:

داستان علی نمونه دیگری از همین چرخه است. او به همراه برادرش حدود ده سال پیش نزدیک به ۵۰۰ نخل کاشته است؛ نخل‌هایی که اکنون باید وارد مرحله ثمردهی جدی شوند. اما خشک‌شدن چاه آب، تمام سرمایه‌گذاری آنها را در معرض نابودی قرار داده است. علی می‌گوید نخل‌هایشان تقریباً یک سال است که بدون آب مانده‌اند:

او از نخل‌هایی می‌گوید که پس از حدود یک دهه هزینه و مراقبت، درست در زمانی که قرار بوده حاصل سرمایه‌گذاری خانواده را به آنها برگردانند، در معرض خشک‌شدن قرار گرفته‌اند:

او می‌گوید خانواده توان تأمین این هزینه را ندارد و دولت هم کمکی نمی‌کند. به گفته علی، برخی نخل‌داران که توان مالی بیشتری دارند، برای حل مشکل آب به حفر چاه روی می‌آورند. این مسئله، از نگاه او، به یکی دیگر از مشکلات منطقه تبدیل شده است: افزایش چاه‌های غیرمجاز. او معتقد است بخش قابل‌توجهی از چاه‌های آب در روستاهای جنوب بدون مجوز هستند، زیرا روند دریافت مجوز دشوار شده و همین مسئله کار را برای باغدارهای قدیمی سخت‌تر کرده است.

بحران فقط به آب محدود نمی‌شود. آفات نیز بخش دیگری از هزینه‌های سالانه نخل‌داران را تشکیل می‌دهند.

در سال‌های گذشته، به گفته نخل‌داران، دولت برای سم‌پاشی نخلستان‌ها در برخی مناطق امکاناتی از جمله هلیکوپتر در اختیار می‌گذاشت، اما این خدمات دیگر مانند گذشته در دسترس نیست و بخش زیادی از هزینه مقابله با آفات بر دوش خود باغدار قرار گرفته است.

عباس، از نسل جدید نخل‌داران، می‌گوید: «شما اگر بخواهید نخل‌تان بازدهی داشته باشد، باید به آن برسید؛ یعنی باید سی تا چهل درصد هزینه سالانه نخل را خرج خودش کنید تا به شما سود بدهد، وگرنه شما ضرر خواهید کرد.» او هزینه سم‌پاشی را نمونه‌ای از این مخارج می‌داند: «تقریباً یک بشکه ۴۰۰ لیتری دو میلیون هزینه می‌شود. این برای ۲۰۰ نخل است. البته بسته به آفاتی که نخل در طول سال می‌زند، این هزینه گاهی دو تا سه برابر هم می‌شود.» به گفته او، همین هزینه نیز برای بعضی نخل‌داران سنگین است و باعث می‌شود از سم‌پاشی صرف‌نظر کنند و به روش‌های سنتی ادامه دهند.

یکی دیگر از مشکلات نخل‌داران، نیروی کار است. نخل، برخلاف بسیاری از درختان میوه، در مراحل مختلف تولید به کارگری نیاز دارد که باید تا بالای درخت برود؛ از گرده‌افشانی گرفته تا هرس و برداشت. احمد می‌گوید:

او از چند باغبان قدیمی روستا یاد می‌کند که هنگام کار از نخل سقوط کرده و جان باخته‌اند.

میلاد، از دیگر باغدارهای میانسال که به صورت صنعتی کار می‌کند، می‌گوید در سال‌های گذشته بخش بزرگی از کارها را کارگران مهاجر افغانستانی انجام می‌دهند. به گفته میلاد تقریباً بدون افغانستانی‌ها ایرانی ممکن بود در باغبانی نخل به مشکل بربخورد. چون نخل تنها درختی است که باید سه مرحله به بالای آن بروید؛ از مرحله گرده‌افشانی تا هرس‌کردن و درنهایت چیدن. این یک پروسه شش‌ماهه است. براساس گفت‌وگو با باغدارها، می‌توان گفت که تقریباً ۸۰ درصد کارها بر عهده افغانستانی‌های ساکن ایران است که بیمه هم نیستند. برخی از آنها در حین کار، هنگام بالارفتن از نخل سقوط می‌کنند و برخی نیز در حین حفر چاهِ آب جان می‌دهند. عباس می‌گوید: «اکثر افغانستانی‌ها نوجوان و جوان هستند: بین چهارده تا بیست‌وپنج سال دارند.»

عباس که خود را متعلق به نسل جدید نخل‌داران می‌داند، تلاش کرده است شیوه متفاوتی برای اداره نخلستان پیدا کند. او برای مراحل مختلف کار از باغبان‌ها و کارگرهای مهاجر افغانستانی استفاده می‌کند و دستمزد را به صورت مرحله‌ای می‌پردازد. او می‌گوید:

مرحله آخر، برداشت محصول است؛ مرحله‌ای که در شهریورماه بسیاری از نخل‌داران با آن روبه‌رو هستند. برداشت نیز هزینه قابل‌توجهی دارد و در صورت عدم فروش، باغدار یک سال سخت دیگر را در پیش خواهد داشت. عباس می‌گوید:

برداشت، یکی از پرهزینه‌ترین مراحل کار برای باغدار است: از باغبانی که مسئول چیدن خوشه‌های خرماست تا کارگران مرد و زن که برای جمع‌آوری خرما، برگ‌های خشک‌شده و دیگر عملیات مربوط به باغ به کار گرفته می‌شوند. پس از برداشت نیز کار تمام نمی‌شود. خرما باید جدا، پاک، دسته‌بندی و بسته‌بندی شود؛ کاری که توسط کارگران زن ایرانی و افغانستانی انجام می‌شود.

هر کدام از این مراحل هزینه جداگانه‌ای دارد. درنتیجه، نخل‌دار در طول یک سال با مجموعه‌ای از هزینه‌ها روبه‌روست: آب، کود، سم، نیروی کار، گرده‌افشانی، هرس، برداشت، جداسازی، پاک‌کردن و بسته‌بندی. این هزینه‌ها برای نخل‌داران سنتی که عمدتاً با سرمایه محدود و روش‌های قدیمی کار می‌کنند، می‌تواند سود نهایی را به‌شدت کاهش دهد؛ به‌خصوص در شرایط تحریم، تورم و افزایش مداوم قیمت خدمات و نهاده‌های کشاورزی. با این حال، عباس و میلاد معتقدند نخلستانی که با شیوه‌های جدیدتر مدیریت شود، امکان سودآوری بیشتری دارد، به شرط آنکه امکان صادرات هم وجود داشته باشد؛ امکانی که از سال پیش محدود و امسال با محاصره اقتصادی به نظر می‌رسد محدودتر هم شده است.

در چنین شرایطی، نخل‌دار باید سال‌ها برای کاشت و نگهداری نخل هزینه کند، با کمبود آب و افزایش هزینه‌های تولید کنار بیاید، نیروی کار مورد نیاز را پیدا کند و درنهایت امیدوار باشد محصولی که پس از یک سال کار به دست آمده، امکان فروش داشته باشد.