پارلمان ترکیه لایحه پیوستن به توافق‌نامه مکه را تصویب کرد

پارلمان ترکیه جمعه ۱۵ آبان / ۶ نوامبر با ۲۷۹ رأی موافق در برابر ۱۱۹ رأی مخالف، لایحه قانونی توافق‌نامه دفاع مشترک میان ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی را تصویب کرد. این مصوبه پس از بررسی در صحن علنی و طرح دیدگاه‌های موافقان و مخالفان به رأی گذاشته شد و اکثریت نمایندگان به آن رأی مثبت دادند.

تصویب این لایحه، گامی در روند پیوستن قانونی ترکیه به چارچوب دفاعی سه‌جانبه‌ای است که با عنوان «توافق‌نامه مکه» شناخته می‌شود. با این حال، بحث‌های پارلمان نشان داد که درباره ماهیت، اهداف و پیامدهای ژئوپلیتیک این همکاری امنیتی در میان جریان‌های سیاسی ترکیه اتفاق‌نظر وجود ندارد.

نمایندگان مخالف در جریان بررسی لایحه، ابعاد سیاسی و امنیتی توافق را به چالش کشیدند. بیرول آیدین، نماینده حزب «ینی یول» (راه نو)، از همکاران خود خواست با رأی منفی به این طرح، در برابر آن‌چه بازی قدرت‌های جهانی خواند، موضع بگیرند.

محمد گوزل‌منصور، نماینده حزب جمهوری‌خواه خلق، نیز بر ضرورت نظارت پارلمان بر هزینه‌ها و منابع عمومی مرتبط با توافق تأکید کرد. بوغرا کاوونجو، سخنگوی حزب «خوب»، با اشاره به تهدیدهای امنیتی اسرائیل، خواستار توجه جدی‌تر به واقعیت‌های ژئوپلیتیک منطقه شد.

از سوی دیگر، یوکسل تاشکین از حزب «ینی» (نو) این توافق را در چارچوب محاسبات منطقه‌ای مرتبط با ائتلاف سیاسی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا و بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل ارزیابی کرد و نسبت به پیامدهای آن هشدار داد.

در مقابل، ضیاء التون‌یالدیز، نماینده حزب حاکم عدالت و توسعه، از توافق دفاع کرد و گفت هدف آن توسعه همکاری‌های منطقه‌ای، افزایش امنیت و جلوگیری از درگیری‌هاست، نه مقابله با کشور ثالثی مشخص. او تأکید کرد که این چارچوب نباید به‌عنوان پیمانی علیه یک کشور دیگر تفسیر شود.

فیدان: پیمان مکه در اولویت‌های راهبردی قرار دارد

در همین حال، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه در مقاله‌ای با عنوان «نقش مسئولیت‌پذیری منطقه‌ای در سیاست خارجی ترکیه؛ پیمان دفاعی مکه» که در شماره نوامبر مجله «AA Brifing» خبرگزاری آنادولو منتشر شد، به تشریح اهداف و جایگاه این توافق در سیاست خارجی آنکارا پرداخت.

فیدان با اشاره به بحران‌های منطقه‌ای و ناکارآمدی فزاینده سازوکارهای حکمرانی جهانی، تأکید کرد که ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی با تکیه بر اصل «راه‌ حل‌های منطقه‌ای برای مشکلات منطقه‌ای» به‌دنبال ایجاد چارچوبی برای همکاری دفاعی و امنیتی هستند.

او گفت این پیمان در محل تلاقی چند اولویت اساسی سیاست خارجی ترکیه قرار دارد: تقویت صلح و ثبات منطقه‌ای، حمایت از توسعه و رفاه اقتصادی، گسترش ساختارهای نهادی روابط خارجی و مشارکت در شکل‌دهی به نظم جهانی آینده.

وزیر امور خارجه ترکیه همچنین افزایش توان بازدارندگی و جلوگیری از گسترش درگیری‌ها را از اهداف اصلی توافق دانست و تأکید کرد که کشورهای دیگری که در زمینه صلح و امنیت منطقه‌ای دیدگاه مشترکی دارند، می‌توانند به این چارچوب همکاری بپیوندند.

اظهارات فیدان در شرایطی مطرح می‌شود که توافق سه‌جانبه مکه، فراتر از همکاری‌های معمول نظامی، تعهدی برای دفاع متقابل میان سه کشور ایجاد کرده است. مطابق مفاد منتشرشده توافق، حمله نظامی خارجی به هر یک از طرف‌ها، حمله به هر سه کشور تلقی می‌شود و طرف‌های دیگر موظف‌اند متناسب با ارزیابی شرایط و امکانات خود به کشور مورد حمله کمک کنند. همکاری در صنایع دفاعی، تبادل اطلاعات، آموزش نظامی و هماهنگی نیروهای مسلح نیز از دیگر محورهای این توافق است.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، این توافق به معنای اعزام خودکار نیروهای نظامی به میدان جنگ نیست و نوع و میزان کمک باید با توجه به شرایط و درخواست کشور مورد حمله تعیین شود. مقام‌های ترکیه نیز گفته‌اند هرگونه اعزام نیرو به مجوز جداگانه پارلمان نیاز خواهد داشت.

پیشینه توافق و موضع ایران

توافق‌نامه مکه ۱۶ مرداد / ۷ اوت سال جاری در جریان نشست سه‌جانبه‌ای در شهر مکه و با امضای محمد بن‌سلمان، ولیعهد و نخست‌وزیر عربستان سعودی، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، و شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، شکل گرفت. این توافق حاصل روابط امنیتی و دفاعی پیشین سه کشور و تلاش برای تبدیل همکاری‌های پراکنده به یک چارچوب رسمی و الزام‌آورتر است.

پیش از امضای این سند نیز عربستان و پاکستان روابط دفاعی دیرینه‌ای داشتند و ترکیه و پاکستان نیز در زمینه آموزش نظامی و همکاری‌های صنایع دفاعی با یکدیگر همکاری می‌کردند. توافق جدید این مناسبات را در قالب یک پیمان دفاع جمعی سازماندهی کرده است. بند دفاع متقابل آن شباهت‌هایی به ماده پنجم پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) دارد، هرچند سازوکار اجرای تعهدات آن با ناتو یکسان نیست.

تهران تاکنون واکنش رسمی و صریحی در مخالفت با این توافق اعلام نکرده است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در روز اعلام توافق، در پیامی بر اهمیت همبستگی کشورهای مسلمان تأکید کرد و گفت اتحاد مسلمانان می‌تواند آن‌ها را در برابر چالش‌های ناشی از مداخلات خارجی توانمند کند. این اظهارنظر در فضای اعلام توافق مطرح شد، اما به‌تنهایی به معنای تأیید رسمی مفاد پیمان از سوی ایران نیست.

از سوی دیگر، مقام‌های ترکیه و پاکستان تأکید کرده‌اند که توافق علیه هیچ کشور مشخصی، از جمله ایران، طراحی نشده است. فیدان نیز پیش‌تر گفته بود که در متن توافق هیچ کشور خاصی به‌عنوان تهدید مشترک معرفی نشده است. با این حال، اهمیت راهبردی این پیمان برای تهران قابل چشم‌پوشی نیست؛ زیرا از یک سو پاکستان و ترکیه دو کشور مهم همسایه ایران هستند و از سوی دیگر عربستان، رقیب منطقه‌ای دیرینه تهران، اکنون در چارچوبی رسمی از حمایت دفاعی این دو کشور برخوردار می‌شود.

این پیمان همچنین شامل همکاری اطلاعاتی، هماهنگی نظامی و توسعه روابط صنایع دفاعی است. عربستان سعودی میزبان دبیرخانه این سازوکار خواهد بود.

در متن توافق، حق خروج از پیمان پس از گذشت ۱۰ سال از زمان لازم‌الاجرا شدن آن پیش‌بینی شده است.