توافق مکه: تغییر موازنه قدرت به زیان آمریکا و اسرائیل  

توافق مکه یا پیمان دفاع مشترک مکه، توافق‌نامه‌ای سه‌جانبه است که ۷ اوت ۲۰۲۶ / ۱۶ مرداد  ۱۴۰۵ در شهر مکه بین عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان امضا شد. محمد بن سلمان، رجب طیب اردوغان و شهباز شریف این پیمان را امضا کردند. بر اساس آن، هرگونه حمله مسلحانه به یکی از سه کشور به منزله حمله به همه آن‌ها تلقی می‌شود و هدف اصلی‌ توافق هم تقویت بازدارندگی جمعی و گسترش همکاری‌های دفاعی در زمینه‌هایی مانند آموزش، رزمایش مشترک، انتقال فناوری و اشتراک اطلاعات است. این توافق بر پایه پیمان دفاعی دوجانبه عربستان و پاکستان در سال ۲۰۲۵ شکل گرفته و در بستر تنش‌های شدید ناشی از جنگ جاری آمریکا و اسرائیل با ایران امضا شده است.

این پیمان سه قدرت مهم جهان اسلام را با توانمندی‌های مکمل گرد هم آورده: عربستان با منابع مالی و نفوذ منطقه‌ای، ترکیه با ارتش قدرتمند و صنعت دفاعی پیشرفته، و پاکستان به عنوان تنها کشور هسته‌ای مسلمان. مقامات سه کشور تأکید کرده‌اند که توافق صرفاً دفاعی است، علیه هیچ کشور خاصی نیست و به روی کشورهای دیگر منطقه باز می‌ماند. هرچند جزئیات دقیق تعهدات عملیاتی هنوز منتشر نشده، تحلیلگران آن را گامی مهم در بازآرایی معماری امنیتی خاورمیانه می‌دانند که می‌تواند موازنه قدرت را تحت تأثیر قرار دهد. با آقای بهروز فراهانی، تحلیلگر سیاسی گفت‌وگو کرده‌ایم:

تغییر موازنه قدرت پس از جنگ و پیامدهای توافق مکه

بهروز فراهانی در بدو گفت‌وگو با زمانه تأکید کرد که در اثر جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، اختلافات منطقه‌ای از این پس به دو دورهٔ قبل و بعد از جنگ تقسیم خواهد شد و ائتلاف‌های منطقه‌ای دیگر به وضعیت پیشین باز نخواهد گشت. او افزود که امضای توافق میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان این نظر را بیش از پیش تأیید کرده است.

به گفتهٔ فراهانی، کشورهای خلیج فارس دریافته‌اند که آمریکا برای دفاع از اسرائیل همهٔ منافع آن‌ها را بدون توجه به زیان‌های کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت قربانی خواهد کرد. او توضیح داد:

فراهانی یادآور شد که امروز اسرائیل از سوی همهٔ این کشورها به‌عنوان عامل تشنج و جنگ‌طلبی در منطقه شناخته می‌شود و این خود به معنای یک تغییر کیفی است. او افزود:

او در ادامه تصریح کرد که این تغییر بیش از آنکه توازن را علیه ایران تضعیف کند، متوجه خود این کشورهاست تا حساسیت جمهوری اسلامی را برنیانگیزد. فراهانی به اظهارات وزیران خارجه پاکستان و ترکیه اشاره کرد که گفته‌اند این پیمان هیچ کشور خاصی را هدف قرار نداده و صرفاً برای کمک به ثبات عربستان است؛ هرچند این سخنان را بیشتر تعارف دیپلماتیک دانست. با این حال، به عقیدهٔ او این ترکیب عملاً دو جهت دارد و هم اسرائیل و هم ایران را هدف قرار می‌دهد. فراهانی تأکید کرد:

وی افزود که با چنین پیمان‌هایی حضور پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه به خطر افتاده و این کشورها به‌تدریج فشار خواهند آورد که این پایگاه‌ها خارج شوند. فراهانی هشدار داد که اگر خروج کامل نیروهای آمریکایی از عراق تحقق یابد، زنگ خطری خواهد بود که نشان می‌دهد این موضوع در خلیج فارس نیز روی میز قرار گرفته است. او یادآور شد:

تأثیر توافق‌های دفاعی منطقه‌ای بر جنبش‌های مردمی ایران

بهروز فراهانی تأکید کرد که جنبش‌های مردمی و مخالفت با جمهوری اسلامی به‌طور مستقیم تحت تأثیر روابط میان جمهوری اسلامی، خصلت بازدارندگی آن و کشورهای منطقه نیست و این مسئله‌ای فرعی به شمار می‌رود. او توضیح داد:

فراهانی افزود که استراتژی جمهوری اسلامی در ایجاد نیروهای هم‌پیمان، همان‌طور که خود مقامات نیز می‌گفتند، عمدتاً با هدف بازدارندگی در برابر اسرائیل و آمریکا بوده است. او یادآور شد که جمهوری اسلامی می‌دانست با وضعیت اقتصادی و خروج از مدار آمریکا، روزی درگیری با این قدرت‌ها اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.

به عقیدهٔ فراهانی، پیمان‌های دفاعی از این دست، برعکس آنچه ممکن است به نظر برسد، به‌طور فرعی می‌تواند به نفع جنبش‌های مردمی باشد. او توضیح داد:

فراهانی در جمع‌بندی گفت که به‌طور مستقیم هیچ ارتباطی میان این پیمان‌های دفاعی و قدرت تهاجمی یا تدافعی جنبش‌های مردمی در ایران وجود ندارد. با این حال، آنجا که ارتباطی هست، از آنجایی که سطح تشنج را کاهش می‌دهد، اتفاقاً به نفع دور شدن خطر جنگ از منطقه است. او تأکید کرد که اگر در اثر این پیمان‌ها حضور مستقیم نظامی آمریکا از منطقه خارج شود، این امر به نفع جنبش‌های مردمی ایران خواهد بود؛ برخلاف آنچه در ظاهر دیده می‌شود.

استقلال نسبی کشورهای منطقه در برابر آمریکا و اسرائیل

بهروز فراهانی در ادامه گفت‌وگو توضیح داد که پیمان دفاعی مکه، به‌ویژه اگر مصر نیز به آن بپیوندد، اتفاقاً به نفع آن است که کشورهای امضاکننده بتوانند از آمریکا فاصله بگیرند و به‌صورت قدرتمندتری در مقابل اسرائیل قد علم کنند؛ در جایی که منافعشان با آن در تضاد قرار می‌گیرد. به گفتهٔ او، این امر به تقویت استقلال نسبی کمک می‌کند. فراهانی یادآور شد:

او افزود که پاکستان از این میان تا حدی استثناست، چرا که در سال‌های اخیر به‌خاطر نزدیکی به چین، استقلال نسبی بیشتری یافته و از نظر تسلیحاتی دیگر وابسته به آمریکا نیست و صنایع دفاعی‌اش بیشتر چینی شده است. اما در مورد عربستان و ترکیه، فراهانی معتقد است هر دو کشور با شبکه‌ای پیچیده از روابط به غرب پیوند خورده‌اند و ترکیه به‌عنوان عضو ناتو، استقلال نسبی‌اش همواره محدود بوده است.

با این حال، فراهانی تکرار کرد که از آنجا که ائتلاف‌های منطقه‌ای تغییر کرده، پای این بازیگران بیشتر باز شده و ثابت شده که چتر دفاعی آمریکا بیش از آنکه برای این کشورها امنیت‌آفرین باشد، عمدتاً در خدمت اسرائیل است و حتی به عنصر تشنج و جنگ تبدیل شده، چنین توافقی به نفع آن است که این کشورها بتوانند مانورهای بیشتری انجام دهند، از موضع قوی‌تری با آمریکا وارد مذاکره شوند و در برابر بلندپروازی‌های جنگ‌طلبانهٔ اسرائیل موانعی ایجاد کنند. از این زاویه، او عمیقاً معتقد است که این توافق‌ها و تغییرات در ائتلاف‌های منطقه‌ای، به نفع استقلال نسبی همهٔ این کشورها از آمریکا و قطب کشورهای امپریالیستی غربی است.

*این مصاحبه را حسین نوش‌آذر انجام داده و متن را نیز او نوشته است.