پایان نخستین دور مذاکرات روسیه و اوکراین پس از چهار ساعت گفت‌وگو

نخستین روز مذاکرات سه‌جانبه روسیه، اوکراین و ایالات متحده آمریکا در ابوظبی، پایتخت امارات متحده عربی، سه‌شنبه ۱۹ آبان / ۱۰ نوامبر پس از حدود چهار ساعت به پایان رسید. دفتر مطبوعاتی سرویس اطلاعات خارجی اوکراین اعلام کرد که این مذاکرات قرار است روز چهارشنبه از سر گرفته شود.

این نشست دو روزه، نخستین دیدار از این نوع درباره جنگ اوکراین از ماه فوریه تاکنون به‌شمار می‌رود. مذاکرات در حالی برگزار می‌شود که تلاش‌های پیشین برای پایان دادن به جنگ، با وجود برگزاری سه دور گفت‌وگو در اوایل سال جاری، به پیشرفت چشمگیری منجر نشده بود.

مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، پس از پایان مذاکرات در حاشیه نشست گروه ۷ در پاریس، گفت گفت‌وگوها «بسیار ثمربخش» بوده است، اما تأکید کرد که هنوز کارهای زیادی برای رسیدن به نتیجه نهایی باقی مانده است.

روبیو همچنین گفت یکی از اهداف آمریکا در ادامه روند مذاکرات، گسترش چارچوب سه‌جانبه و وارد کردن دیدگاه‌ها و نمایندگان بیشتری از کشورهای اروپایی به این گفت‌وگوهاست.

ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهوری اوکراین، نیز در جریان سفر خود به دانمارک و در گفت‌وگو با دانشجویان دانشگاه کپنهاگ، مذاکرات ابوظبی را «سازنده و نسبتاً محتوایی» توصیف کرد. به‌گفته او، بخش عمده گفت‌وگوها به مسائل انسانی اختصاص داشت؛ از جمله تبادل اسیران جنگی، بازگرداندن غیرنظامیان اوکراینی که در اسارت به‌سر می‌برند و بازگرداندن کودکانی که از اوکراین به روسیه منتقل شده‌اند.

زلنسکی افزود موضوع تضمین‌های امنیتی برای اوکراین نیز در دستور کار مذاکرات قرار داشته است.

حضور نمایندگان اروپا و ناتو در رایزنی‌ها

پیش از آغاز گفت‌وگوهای سه‌جانبه، هیئت اوکراینی نشستی جداگانه با نمایندگان آمریکا و شماری از کشورهای اروپایی و ناتو برگزار کرد.

به‌گفته رستم عمروف، رئیس هیئت اوکراینی و رئیس سرویس اطلاعات خارجی این کشور، این نشست با حضور نمایندگانی از بریتانیا، فرانسه، آلمان، ایتالیا، ناتو و کمیسیون اروپا برگزار شد.

عمروف که ریاست هیئت مذاکره‌کننده اوکراین را بر عهده دارد، از تلاش‌های آمریکا برای پایان دادن به تهاجم روسیه قدردانی کرد و گفت: «مردم ما در انتظار پایان این جنگ هستند و امیدواریم بتوانیم به صلحی پایدار برای اوکراین دست پیدا کنیم.»

در سوی دیگر، ولادیمیر مدینسکی، رئیس هیئت روسیه و از مشاوران ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری این کشور ابراز امیدواری کرد که این نشست بتواند روند حرکت به سوی صلح را در راستای منافع مردم روسیه و اوکراین پیش ببرد.

تأکید آمریکا بر ایجاد چارچوبی تازه برای صلح

جرد کوشنر، داماد دونالد ترامپ که همراه با استیو ویتکاف، فرستاده ویژه واشنگتن، تلاش می‌کند توافقی برای پایان جنگ میان مسکو و کی‌یف میانجیگری کند، در سخنان آغازین خود گفت هدف مذاکرات، ایجاد چارچوبی تازه بر اساس تجربه‌ها و توافق‌های پیشین است.

او اظهار داشت: «ما آن‌چه را که در گذشته کارآمد بوده حفظ می‌کنیم، تلاش می‌کنیم مشخص کنیم چه چیزهایی شکست خورده و چرا به وضعیت کنونی رسیده‌ایم و امیدواریم چارچوب تازه‌ای ایجاد کنیم که بتواند زمینه صلح را برای دهه‌ها و حتی قرن‌های آینده فراهم کند.»

کوشنر همچنین در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که دستیابی به یک توافق جامع و پایدار، مستلزم گفت‌وگوی مستقیم روسیه با شرکای اروپایی آمریکا درباره ترتیبات امنیتی گسترده‌تری است که بر امنیت این کشورها نیز تأثیر می‌گذارد.

ژنرال الکسیس گرینکویچ، فرمانده آمریکایی ناتو که در مذاکرات حضور داشت، نیز به پیشرفت‌های گذشته در زمینه گفت‌وگوهای نظامی میان سه طرف اشاره کرد و گفت هیئت آمریکایی امیدوار است با همکاری روسیه و اوکراین، دستاوردهای پیشین را گسترش دهد و پایه‌های صلحی پایدار را بنا کند.

دونالد ترامپ هفته گذشته از شکل‌گیری نوعی توافق بزرگ درباره امنیت اروپا خبر داده و گفته بود این توافق صرفاً به اوکراین محدود نخواهد شد و کشورهای دیگری را نیز دربر خواهد گرفت.

سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، از این رویکرد استقبال کرده و گفته است مسکو از پیشنهاد مذاکره‌کنندگان آمریکایی برای قرار دادن موضوع امنیت جمعی در صدر دستور کار مذاکرات مربوط به اوکراین استقبال می‌کند.

با این حال، برخی کشورهای اتحادیه اروپا معتقدند پیشنهادهای واشنگتن بیش از اندازه با خواسته‌های مسکو همراهی می‌کند. روسیه نیز با مشارکت مستقیم اروپایی‌ها در مذاکرات سه‌جانبه مخالفت کرده، هرچند اعلام کرده است که نمایندگان اتحادیه اروپا ممکن است در مراحل بعدی به روند مذاکرات بپیوندند.

اختلافات اساسی مسکو و کی‌یف همچنان پابرجاست

با وجود اظهارات مثبت مقام‌های آمریکایی و اوکراینی درباره فضای مذاکرات، مواضع دو طرف درباره مهم‌ترین مسائل مورد اختلاف همچنان فاصله زیادی با یکدیگر دارد.

ولادیمیر پوتین خواهان عقب‌نشینی نیروهای اوکراینی از چهار منطقه‌ای است که مسکو در سپتامبر ۲۰۲۲ آن‌ها را به خاک خود ضمیمه کرد؛ یعنی دونتسک، لوهانسک، زاپوریژیا و خرسون. روسیه با وجود اعلام الحاق این مناطق، هنوز کنترل کامل هیچ‌یک از آن‌ها را در اختیار ندارد.

مسکو همچنین از اوکراین می‌خواهد از تلاش برای پیوستن به ناتو صرف‌نظر کند، محدودیت‌های سخت‌گیرانه‌ای بر توان نظامی خود بپذیرد و محدودیت‌های اعمال‌شده بر زبان روسی و کلیسای ارتدوکس وابسته به مسکو در اوکراین را لغو کند.

پوتین خواهان دستیابی به یک توافق جامع صلح بر اساس این شروط است و با برقراری آتش‌بس عمومی پیش از توافق نهایی مخالفت می‌کند. استدلال مسکو این است که آتش‌بس به نیروهای اوکراینی فرصت خواهد داد تا تجدید قوا کنند و ذخایر تسلیحاتی خود را افزایش دهند.

در مقابل، زلنسکی واگذاری داوطلبانه سرزمین‌های اوکراین را رد می‌کند و معتقد است کی‌یف نباید هیچ محدودیتی در زمینه توان نظامی یا همکاری‌های امنیتی خود با کشورهای غربی بپذیرد. دولت اوکراین این همکاری‌ها را برای جلوگیری از تهاجم مجدد روسیه ضروری می‌داند.

اوکراین همچنین برقراری آتش‌بس فوری را نخستین گام ضروری برای آغاز مذاکرات گسترده‌تر صلح می‌داند و معتقد است حل‌وفصل اختلافات ارضی تنها از طریق دیدار مستقیم میان پوتین و زلنسکی امکان‌پذیر است؛ پیشنهادی که تاکنون با مخالفت رئیس‌جمهوری روسیه روبه‌رو شده است.

ترکیب هیئت‌های مذاکره‌کننده

دو کشور در این مذاکرات از دیپلمات‌ها و مقام‌های ارشدی استفاده کرده‌اند که سابقه حضور در دورهای قبلی گفت‌وگوها را دارند.

ریاست هیئت روسیه بر عهده ولادیمیر مدینسکی، مشاور پوتین است که از نخستین مذاکرات مستقیم صلح میان مسکو و کی‌یف در استانبول در مارس ۲۰۲۲، هدایت هیئت روسی را برعهده داشته است.

سرگئی ریابکوف و میخائیل گالوزین، معاونان وزیر خارجه روسیه، ایگور کوستیوکوف، رئیس اطلاعات نظامی این کشور، و یوری ژیگارلوفسکی، معاون رئیس اداره عملیات ستاد کل نیروهای مسلح روسیه، دیگر اعضای هیئت مسکو هستند.

در هیئت اوکراینی، افزون بر رستم عمروف، نام کیریلو بودانوف، رئیس دفتر زلنسکی، سرگی کیسلیتسیا، معاون او، و داوید آراخامیا، رئیس فراکسیون حزب «خادم مردم» در پارلمان اوکراین، گزارش شده است.

در طرف آمریکایی نیز جرد کوشنر و استیو ویتکاف مسئولیت تلاش برای میانجیگری و پیشبرد توافق را بر عهده دارند.

ادامه جنگ و فشارهای نظامی بر دو طرف

مذاکرات ابوظبی در شرایطی برگزار می‌شود که نشانه‌ای از کاهش شدت درگیری‌های نظامی دیده نمی‌شود. هم‌زمان با تلاش‌های دیپلماتیک، حملات دوربرد روسیه و اوکراین ادامه دارد و خطوط مقدم جنگ تا حد زیادی در وضعیت بن‌بست قرار گرفته‌اند.

نیروی هوایی اوکراین اعلام کرد روسیه در جریان حملات شبانه خود، ۱۶۲ پهپاد از انواع مختلف و یک موشک بالستیک به سوی این کشور شلیک کرده است.

در مقابل، وزارت دفاع روسیه مدعی شد پدافند هوایی این کشور در طول شب ۱۵۵ پهپاد اوکراینی را در هشت منطقه روسیه و همچنین بر فراز شبه‌جزیره کریمه سرنگون کرده است. روسیه در سال ۲۰۱۴ این شبه‌جزیره را به‌طور غیرقانونی به خاک خود ضمیمه کرد.

بر اساس برآورد تحلیلگران و سازمان‌های بشردوستانه، جنگی که با تهاجم تمام‌عیار روسیه به اوکراین آغاز شد، تاکنون صدها هزار کشته در میان نظامیان و هزاران قربانی غیرنظامی بر جای گذاشته است.

فشار بر اقتصاد روسیه و شرایط سیاسی جدید آمریکا

به نوشته آسوشیتدپرس، با وجود نبود نشانه‌ای روشن از تغییر اساسی در مواضع طرفین، شرایط پیرامونی مذاکرات نسبت به دورهای قبلی تغییر کرده است.

از جمله این تحولات، نتیجه انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا و افزایش فشار بر اقتصاد روسیه در نتیجه ادامه جنگ است. همچنین با نزدیک شدن زمستان، روسیه حملات خود به شبکه برق و زیرساخت‌های انرژی اوکراین را تشدید کرده است؛ اقدامی که به‌گفته ناظران با هدف تضعیف روحیه و اراده مقاومت مردم اوکراین صورت می‌گیرد.

زلنسکی در همین ارتباط، در سفر خود به کپنهاگ با رهبران کشورهای شمال اروپا درباره کمک‌های نظامی، تقویت پدافند هوایی و حفاظت از زیرساخت‌های انرژی اوکراین در برابر حملات روسیه گفت‌وگو کرد.

دانمارک در جریان این دیدار از اختصاص ۴.۸ میلیارد کرون دانمارک، معادل حدود ۷۲۰ میلیون دلار یا ۵۳۷ میلیون پوند، کمک نظامی به اوکراین خبر داد. با این حال، دولت دانمارک مشخص نکرده است که این کمک شامل چه نوع تسلیحات و تجهیزاتی خواهد بود و آن‌ها در چه زمانی تحویل داده خواهند شد.

زلنسکی همچنین از متحدان غربی اوکراین خواسته است تحویل موشک‌های رهگیر پاتریوت را سرعت ببخشند. این موشک‌ها از مؤثرترین سامانه‌های در اختیار اوکراین برای مقابله با موشک‌های بالستیک مرگبار روسیه به‌شمار می‌روند.

از سوی دیگر، دونالد ترامپ برای پیشبرد توافق صلح باید با واقعیت سیاسی جدیدی در واشنگتن نیز روبه‌رو شود. با توجه به نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای، دموکرات‌ها از ماه ژانویه کنترل کنگره آمریکا را در دست خواهند گرفت و ممکن است خواستار افزایش حمایت‌های نظامی و مالی واشنگتن از اوکراین شوند.

فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، نیز دوشنبه‌شب در گفت‌وگو با شبکه تلویزیونی ZDF این کشور درباره مذاکرات ابوظبی گفت: «انتظارات چندان بالایی از این مذاکرات ندارم.»