داستان پیروزی لولا در برزیل: وقتی هواداران موسیقی پاپ به نیروی سیاسی تبدیل می‌شوند

در ۱۱ اکتبر ۲۰۲۶، خیابان پائولیستا در سائوپائولو صحنه تجمعی بود که ترکیب شرکت‌کنندگانش با راهپیمایی‌های متعارف انتخاباتی تفاوت داشت. در کنار پرچم‌های سرخ حزب کارگران برزیل، نمادهای گروه‌های موسیقی کره‌ای، تصویر ستاره‌های پاپ آمریکایی و لباس‌های مخصوص گروه‌های هواداری دیده می‌شد. تظاهرات با عنوان «راهپیمایی برای دموکراسی» برگزار شد و به یکی از مهم‌ترین اجتماعات حامیان لولا در فاصله دو دور انتخابات تبدیل شد. برگزارکنندگان شمار شرکت‌کنندگان را بیش از یک میلیون نفر اعلام کردند، هرچند شمارش مستقلی برای تأیید این رقم انجام نشد.

لوئیس ایناسیو لولا دا سیلوا، رئیس‌جمهور وقت و نامزد حزب کارگران، هنگام سخنرانی در برابر جمعیت با اشاره به همین ترکیب متفاوت، به شوخی پرسید که سخنانش را با خطاب سنتی «رفقا» آغاز کند یا با خطاب «فندوم/هواداران برزیل». این جمله از تغییری حکایت داشت که طی تنها یک هفته در آرایش نیروهای حامی او رخ داده بود. گروه‌هایی که تا چند روز پیش عمدتاً درگیر رقابت بر سر محبوبیت خوانندگان و گروه‌های موسیقی بودند، اکنون در یک ائتلاف انتخاباتی گرد آمده بودند.

هفت روز پیش از این راهپیمایی، در دور نخست انتخابات ۴ اکتبر، فلاویو بولسونارو، فرزند ژائیر بولسونارو، با کسب ۴۷٫۰۳ درصد آرا از لولا با ۴۵٫۱۶ درصد پیش افتاده بود. نتیجه برای نیروهای چپ و هواداران دولت زنگ خطر بود. در کشوری که خاطره ریاست‌جمهوری ژائیر بولسونارو و منازعات بر سر اقتدارگرایی، حقوق اقلیت‌ها و سیاست‌های اجتماعی همچنان بر فضای عمومی سنگینی می‌کرد، احتمال بازگشت بولسوناریسم به قدرت به بسیج نیروهایی انجامید که الزاماً عضو احزاب سیاسی نبودند.

سرانجام در دور دوم، ۲۵ اکتبر، لولا با کسب ۶۴ میلیون و ۲۵۶ هزار و ۲۳۲ رأی، معادل ۵۱٫۷۹ درصد آرای معتبر، پیروز شد. فلاویو بولسونارو ۴۸٫۲۱ درصد آرا را به دست آورد. فاصله دو نامزد بیش از ۴٫۴ میلیون رأی بود. برای نخستین بار در تاریخ انتخابات ریاست‌جمهوری دومرحله‌ای برزیل، نامزدی که در دور نخست دوم شده بود، توانست در مرحله نهایی پیروز شود.

این بازگشت حاصل مجموعه‌ای از عوامل سیاسی و اجتماعی بود. بسیج حزب کارگران، سازمان‌های چپ و جنبش‌های اجتماعی، تغییر لحن تبلیغات انتخاباتی لولا و فعالیت گسترده در شبکه‌های دیجیتال همگی در آن نقش داشتند. آندره ژانونس، نماینده مجلس، نیز شبکه‌ای با عنوان «ارتش لولا» در پیام‌رسان واتس‌اپ ایجاد کرد که بنا بر گزارش خبرگزاری رسمی برزیل بیش از ۱۰ میلیون نفر را گرد آورده بود. بنابراین نمی‌توان پیروزی لولا را به فعالیت گروه‌های هواداری موسیقی نسبت داد. اهمیت این گروه‌ها در آن بود که امکانات ارتباطی و سازمانی اجتماعاتی را وارد میدان کردند که فعالیت اصلی‌شان تا آن زمان سیاسی نبود.

از طرفداران بیلی آیلیش تا «ارتش لولا»؛ چگونه اجتماعات فرهنگی سازمان سیاسی پیدا کردند؟

اصطلاح «فندوم» (Fandom) به اجتماعاتی اطلاق می‌شود که پیرامون یک هنرمند، اثر فرهنگی یا مجموعه سرگرمی شکل می‌گیرند. این اجتماعات در فضای دیجیتال از حلقه‌های غیررسمی علاقه‌مندان فراتر رفته‌اند. بسیاری از آن‌ها مدیران شبکه، گروه‌های تولید محتوا، مترجمان، طراحان گرافیک و گردانندگان کارزارهای تبلیغاتی دارند. اعضای آن‌ها یاد گرفته‌اند چگونه هزاران حساب کاربری را برای انتشار یک برچسب اینترنتی، حمایت از انتشار یک آلبوم، رأی دادن در رقابت‌های موسیقی یا افزایش بازدید یک ویدئو هماهنگ کنند.

در برزیل، چنین شبکه‌هایی پیرامون ستارگان بین‌المللی و محلی شکل گرفته بودند. هواداران بی‌تی‌اس (BTS)، گروه هفت‌نفره موسیقی پاپ کره جنوبی که طرفدارانش با عنوان «آرمی» شناخته می‌شوند، هواداران تیلور سوئیفت، معروف به «سوئیفتی‌ها»، و اجتماعات طرفداران بیانسه، لیدی گاگا، بیلی آیلیش، هری استایلز و دیگر خوانندگان، ظرفیت ارتباطی چشمگیری داشتند. در میان هنرمندان برزیلی نیز گروه‌های هواداری آنیتا، لودمیلا و مارینا سنا فعال بودند.

یکی از نقاط آغاز بسیج انتخاباتی، صفحه «اطلاعات بیلی برزیل»، از بزرگ‌ترین صفحات هواداران بیلی آیلیش، بود. یکی از گردانندگان این صفحه که با نام مستعار «وی» معرفی شده است، پس از اعلام نتایج دور نخست و پس از انکه احساس کرد احتمال بازگشت بولسوناریسم به قدرت جدی شده، تصمیم گرفت از مهم‌ترین ابزار ارتباطی در اختیار خود، یعنی شبکه هواداران این خواننده آمریکایی، برای حمایت از انتخاب دوباره لولا استفاده کند.

پیام اولیه به‌سرعت بازنشر شد. صفحات هواداری تیلور سوئیفت، بیانسه، بی‌تی‌اس، اولیویا رودریگو و دیگر هنرمندان پیشنهاد کردند حساب‌هایشان را در اختیار انتشار پیام‌های انتخاباتی بگذارند. ائتلافی با عنوان «فندوم‌ها با لولا» شکل گرفت که در گزارش‌های اولیه شمار گروه‌های مشارکت‌کننده در آن بیش از ۶۰۰ گروه اعلام شد. برخی گزارش‌های بعدی از همکاری بیش از هزار گروه خبر دادند. مجموع دنبال‌کنندگان صفحات مشارکت‌کننده حدود ۲۰ میلیون نفر برآورد شده است، هرچند هم‌پوشانی مخاطبان حساب‌های مختلف به این معناست که شمار افراد واقعی کمتر از مجموع دنبال‌کنندگان بوده است.

ویژگی قابل‌توجه این ائتلاف، همکاری گروه‌هایی بود که تا پیش از آن گاه رقابت‌های شدیدی با یکدیگر داشتند. اختلاف هواداران بی‌تی‌اس و گروه دخترانه کره‌ای بلک‌پینک یا رقابت طرفداران خوانندگان مختلف برزیلی، در برابر هدف انتخاباتی مشترک موقتاً کنار گذاشته شد. تجربه این شبکه‌ها در سازمان‌دهی کارزارهای اینترنتی، تولید سریع محتوا و هماهنگی میان صفحات پرمخاطب، اکنون در خدمت حمایت از یک نامزد قرار گرفت.

فعالیت این گروه‌ها به بازنشر تصاویر لولا یا انتشار پیام‌های حمایتی محدود نماند. آن‌ها محتوایی درباره حقوق اجتماعی، مقابله با تبعیض، پیشنهاد پایان دادن به نظام کاری شش روز کار و یک روز استراحت در هفته و اهمیت مشارکت در انتخابات تولید کردند. گردانندگان صفحات همچنین هواداران را تشویق می‌کردند با اعضای خانواده، دوستان و کسانی که در دور نخست رأی نداده بودند، گفت‌وگو کنند. هدف آن بود که پیوندهای موجود در اجتماعات فرهنگی به ارتباطات انتخاباتی تبدیل شود.

این فعالیت با تغییر لحن کارزار لولا نیز همراه شد. ویدئوهای کوتاه و صمیمانه رئیس‌جمهور، از جمله پیام‌هایی که با تلفن همراه ضبط می‌کرد، به‌آسانی در صفحات هواداری بازنشر می‌شدند. تصاویر او با ارجاعات به شخصیت‌ها و ستارگان فرهنگ پاپ بازآفرینی شدند. در برخی نمونه‌ها، هواداران از ابزارهای هوش مصنوعی برای قرار دادن لولا در موقعیت‌هایی برگرفته از جهان موسیقی و سرگرمی استفاده کردند.

بررسی آزمایشگاه پژوهشی فرهنگ عامه دانشگاه فدرال فلومیننزه که نتایج آن در اوایل نوامبر منتشر شد، نشان داد شبکه‌های هواداری موسیقی، بازی‌های رایانه‌ای و فرهنگ عامه چگونه با تقسیم کار و مأموریت‌های مشخص در کارزار انتخاباتی مشارکت کردند. پژوهشگران بیش از ده دانشگاه، فعالیت شبکه‌هایی مانند اینستاگرام، تیک‌تاک و ایکس را در فاصله ۳ تا ۲۰ اکتبر بررسی کردند. یکی از یافته‌های مهم پژوهش، گسترش تولید محتوای سیاسی به دست گروه‌هایی بود که معمولاً جزو سازمان‌های حزبی شناخته نمی‌شدند.

بااین‌حال، ارتباط میان دولت لولا و اجتماعات هواداری پیش از انتخابات نیز سابقه داشت. در ۳۱ اوت ۲۰۲۶، لولا دو فرمان درباره حقوق مصرف‌کنندگان در رویدادهای فرهنگی امضا کرده بود. فرمان نخست به مقابله با سوءاستفاده در فروش و بازفروش بلیت، خرید انبوه بلیت توسط سامانه‌های خودکار و شفاف‌سازی قیمت‌ها مربوط می‌شد. فرمان دوم برگزارکنندگان رویدادهای دارای بیش از هزار شرکت‌کننده را به تأمین رایگان آب آشامیدنی ملزم می‌کرد.

این تصمیم‌ها به مشکلات واقعی هواداران موسیقی مربوط بودند. مرگ یک زن جوان برزیلی بر اثر گرمازدگی در جریان کنسرت تیلور سوئیفت در سال ۲۰۲۳، بحث درباره مسئولیت برگزارکنندگان و دسترسی تماشاگران به آب را به مسئله‌ای عمومی تبدیل کرده بود. مشکلات فروش بلیت و فعالیت واسطه‌های سودجو نیز اعتراض‌های گسترده‌ای برانگیخته بود. نمایندگان اجتماعات هواداری در فرایند گفت‌وگو درباره مقررات جدید مشارکت داشتند و در مراسم امضای فرمان‌ها در کاخ ریاست‌جمهوری حضور یافتند.

از این رو، همکاری انتخاباتی گروه‌های هواداری با دولت لولا در خلأ شکل نگرفت. برخی از آن‌ها پیش‌تر تجربه طرح مطالبات مشخص و مذاکره با نهادهای عمومی را پیدا کرده بودند. پس از دور نخست انتخابات، تیم ژانژا، همسر لولا، نیز با نمایندگان این گروه‌ها ارتباط برقرار کرد. درعین‌حال، گردانندگان صفحات تأکید داشتند که تصمیم‌ها و تولید محتوا عمدتاً به ابتکار خود آن‌ها انجام می‌شد.

این تمایز اهمیت دارد. هنگامی که یک حزب از ظرفیت ارتباطی اجتماعات فرهنگی استفاده می‌کند، رابطه‌ای میان سازمان سیاسی و مخاطبان بیرونی برقرار می‌شود. اما در تجربه برزیل، بخشی از ابتکار عمل از خود اجتماعات آغاز شده بود. شبکه‌های موجود به سازمان‌دهی تازه‌ای نیاز نداشتند؛ اعضا و مدیران آن‌ها از پیش در جریان فعالیت‌های فرهنگی، مهارت‌های هماهنگی و تولید محتوا را آموخته بودند.

درعین‌حال، این شبکه‌ها فاقد مناسبات قدرت نبودند. مدیران حساب‌های بزرگ درباره اولویت انتشار محتوا، دسترسی کاربران به مخاطبان و شکل مشارکت در کارزار تصمیم می‌گرفتند. شمار دنبال‌کنندگان نیز میان گروه‌ها یکسان نبود و همین تفاوت بر وزن آن‌ها در ائتلاف اثر می‌گذاشت. خودسازمان‌دهی دیجیتال را بنابراین نباید با برابری کامل اعضا یا فقدان سلسله‌مراتب اشتباه گرفت.

از منظر نظری، تجربه برزیل با مفهوم «فرهنگ مشارکتی» در آثار هنری جنکینز قابل بررسی است. در این رویکرد، مخاطبان محصولات فرهنگی دریافت‌کنندگان منفعل پیام نیستند. آن‌ها محتوا تولید می‌کنند، معناها را تغییر می‌دهند و از طریق فعالیت جمعی بر گردش آثار فرهنگی اثر می‌گذارند. هنگامی که این ظرفیت به عرصه سیاست منتقل می‌شود، گروهی که پیش‌تر برای موفقیت یک خواننده فعالیت می‌کرد، می‌تواند در انتشار اطلاعات انتخاباتی یا سازمان‌دهی یک تجمع نقش داشته باشد.

اما این انتقال خودکار نیست. هواداری از یک هنرمند، گرایش سیاسی مشخصی را تضمین نمی‌کند. همه طرفداران خوانندگان یادشده از لولا حمایت نمی‌کردند و حضور نام یک هنرمند در ائتلاف نیز به معنای حمایت شخصی او از نامزد حزب کارگران نبود. برخی گروه‌ها، از جمله در میان هواداران بی‌تی‌اس، ترجیح دادند بدون اعلام حمایت حزبی، صرفاً مردم را به شرکت در انتخابات تشویق کنند. در مقابل، گروه‌های هواداری دیگری نیز از بولسونارو حمایت می‌کردند.

آنچه در برزیل رخ داد، تصمیم سیاسی مشخص بخشی از مدیران و اعضای این اجتماعات در یک موقعیت انتخاباتی بود. شکل سازمان‌یابی آنان امکان بسیج سریع را فراهم کرد، اما جهت‌گیری سیاسی این بسیج از پیش در خود فرهنگ هواداری تعیین نشده بود.

از «بازی تاج‌وتخت» در اسپانیا تا بتمن در فرانسه؛ زبان تازه اعتراض جوانان

تجربه برزیل را می‌توان در امتداد تحولاتی بررسی کرد که طی یک دهه گذشته، نسبت میان سیاست و فرهنگ عامه را تغییر داده‌اند. یکی از نمونه‌های اولیه این روند، حزب پودموس در اسپانیاست که در سال ۲۰۱۴، در پی بحران اقتصادی و جنبش اعتراضی ۱۵ مه، شکل گرفت. پابلو ایگلسیاس و دیگر بنیان‌گذاران این حزب کوشیدند از زبان متعارف سازمان‌های چپ فاصله بگیرند و از طریق برنامه‌های تلویزیونی، شبکه‌های اجتماعی و ارجاعات فرهنگی با مخاطبانی ارتباط برقرار کنند که الزاماً سابقه فعالیت حزبی نداشتند.

یکی از مشهورترین نمونه‌ها، استفاده ایگلسیاس از مجموعه تلویزیونی «بازی تاج‌وتخت» بود. او در سال ۲۰۱۴ در تدوین کتابی با عنوان «پیروزی یا مرگ؛ درس‌های سیاسی بازی تاج‌وتخت» مشارکت کرد که مناسبات قدرت، بحران مشروعیت و رقابت سیاسی را از خلال شخصیت‌ها و داستان‌های این مجموعه بررسی می‌کرد. در آوریل ۲۰۱۵ نیز چهار فصل نخست سریال را به فیلیپه ششم، پادشاه اسپانیا، هدیه داد و گفت این مجموعه می‌تواند به او برای فهم بحران سیاسی کشور کمک کند.

این اقدام صرفاً شوخی با پادشاه نبود. ایگلسیاس می‌خواست مسئله سلطنت را از مناقشه سنتی میان جمهوری‌خواهی و سلطنت‌طلبی خارج کند و به پرسشی درباره دموکراسی تبدیل کند: چرا رئیس کشور باید بر اساس وراثت تعیین شود؟ ارجاع به یک مجموعه پرطرفدار تلویزیونی امکان طرح این مسئله را در فضایی فراهم می‌کرد که بحث‌های معمول چپ جمهوری‌خواه مخاطبان محدودی داشت.

پودموس، متأثر از نظریه‌های ارنستو لاکلائو و شانتال موف، می‌کوشید مطالبات ناهمگون اجتماعی را حول تقابل میان «مردم» و «کاست حاکم» به یکدیگر پیوند دهد. استفاده از فرهنگ عامه بخشی از تلاش برای ساختن هویتی سیاسی بود که بتواند دانشجویان، بیکاران، کارگران ناراضی و بخش‌هایی از طبقه متوسط را در برابر نظام سیاسی مستقر متحد کند.

بااین‌حال، تجربه پودموس محدودیت این راهبرد را نیز آشکار کرد. موفقیت رسانه‌ای و رشد سریع انتخاباتی به تمرکز قدرت در رهبری حزب انجامید. حلقه‌های محلی که در آغاز نقش مهمی در مشارکت اعضا داشتند، به‌تدریج بخشی از اختیار خود را از دست دادند. اختلافات درونی، ورود به ائتلاف حکومتی و کاهش حمایت انتخاباتی نیز نشان داد که محبوبیت فرهنگی و مهارت ارتباطی برای حفظ یک نیروی سیاسی کافی نیست.

طی سال‌های اخیر، شیوه‌های مشابهی از بسیج سیاسی در جنبش‌هایی ظاهر شده‌اند که معمولاً با عنوان «جنبش‌های نسل زد» شناخته می‌شوند. تفاوت مهم این جنبش‌ها با پودموس در آن است که بسیاری از آن‌ها پیش از شکل‌گیری رهبری رسمی یا سازمان سراسری، از طریق شبکه‌های دیجیتال گسترش یافته‌اند. بااین‌حال، این عنوان نسلی نباید تفاوت‌های اجتماعی و سیاسی میان کشورها را پنهان کند.

در کنیا، اعتراض‌های ژوئن ۲۰۲۴ علیه لایحه مالیاتی دولت ویلیام روتو از شبکه‌های اجتماعی آغاز شد و به جنبشی سراسری تبدیل شد. جوانان با انتشار ویدئوهای آموزشی درباره مفاد لایحه، طراحی تصاویر اعتراضی و استفاده از طنز اینترنتی، موضوعی پیچیده در سیاست مالی را به مسئله‌ای عمومی تبدیل کردند. در ۲۵ ژوئن، معترضان به محوطه پارلمان در نایروبی راه یافتند و سرکوب نیروهای امنیتی به کشته شدن شماری از آنان انجامید. یک روز بعد، روتو اعلام کرد لایحه افزایش مالیات را امضا نخواهد کرد.

در بنگلادش، اعتراض‌های دانشجویی تابستان ۲۰۲۴ ابتدا علیه نظام سهمیه‌بندی مشاغل دولتی آغاز شد، اما در مواجهه با سرکوب گسترده به جنبشی علیه حکومت شیخ حسینه تبدیل شد. شبکه‌های اجتماعی در انتشار تصاویر خشونت نیروهای امنیتی و گسترش اعتراض‌ها نقش داشتند. در ۵ اوت، پس از هفته‌ها درگیری و کشته شدن صدها نفر، حسینه از قدرت کناره گرفت و کشور را ترک کرد. در این مورد، بسیج جوانان هنگامی به بحرانی حکومتی تبدیل شد که گروه‌های اجتماعی دیگری نیز به اعتراض‌ها پیوستند و اقتدار دولت به‌شدت تضعیف شد.

در سپتامبر ۲۰۲۵، نپال صحنه خیزش دیگری بود. تصمیم دولت برای مسدود کردن شماری از شبکه‌های اجتماعی، در فضایی آکنده از نارضایتی نسبت به فساد، بیکاری و امتیازات خانواده‌های سیاسی، اعتراض گسترده جوانان را برانگیخت. کارزارهای اینترنتی علیه فرزندان خانواده‌های صاحب قدرت، با انتشار تصاویر زندگی تجملی آنان، پیش‌تر به نمادی از نابرابری و فساد تبدیل شده بود. معترضان برای هماهنگی تجمعات از پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های جایگزین، از جمله دیسکورد، استفاده کردند.

در ۸ سپتامبر، سرکوب اعتراض‌ها دست‌کم ۱۹ کشته بر جای گذاشت و روز بعد، نخست‌وزیر، خادگا پراساد شارما اولی، استعفا داد. بااین‌حال، سقوط دولت به معنای توافق میان معترضان بر سر آینده سیاسی کشور نبود. اختلاف بر سر نمایندگی جنبش، اداره دوره انتقالی و شکل تغییرات نهادی، دشواری تبدیل بسیج اعتراضی به سازمان‌دهی سیاسی پایدار را آشکار کرد.

همین روند در ماداگاسکار در سپتامبر و اکتبر ۲۰۲۵ شکل دیگری پیدا کرد. اعتراض‌ها ابتدا در واکنش به قطع مکرر برق و کمبود آب آشامیدنی آغاز شد. جوانانی که خود را بخشی از نسل زد معرفی می‌کردند، از شبکه‌های اجتماعی برای فراخوان تجمعات، انتشار تصاویر سرکوب و پیوند دادن مشکلات روزمره به فساد و ناکارآمدی حکومت استفاده کردند. صفحه «نسل زد ماداگاسکار» در فیس‌بوک بیش از ۱۰۰ هزار دنبال‌کننده پیدا کرد و از دیسکورد و پیام‌رسان‌های دیگری نیز برای هماهنگی فعالیت‌ها استفاده شد.

جنبش به‌تدریج از آنتاناناریوو، پایتخت، به شهرهای دیگر گسترش یافت و تشکل‌های مدنی، کارکنان و گروه‌های اجتماعی مختلف به آن پیوستند. در اکتبر، با شورش بخشی از ارتش و پیوستن نظامیان به معترضان، بحران وارد مرحله دیگری شد. آندری راژولینا، رئیس‌جمهور ماداگاسکار، کشور را ترک کرد و در ۱۴ اکتبر نظامیان قدرت را به دست گرفتند. این تحول هم توان بسیج جوانان در برابر حکومت و هم خطر مصادره جنبش‌های مردمی توسط نیروهای نظامی را نشان داد.

یکی از عناصر مشترک اعتراض‌های نپال و ماداگاسکار، حضور پرچمی بود که از یک مجموعه داستانی و پویانمایی ژاپنی سرچشمه می‌گرفت: پرچم دزدان دریایی «وان پیس» (One Piece)، با تصویر جمجمه‌ای که کلاه حصیری بر سر دارد. این مجموعه داستان ماجراجویی‌های مانکی دی. لوفی و همراهانش را روایت می‌کند که در برابر قدرت‌های سرکوبگر قرار می‌گیرند. پرچم گروه لوفی، که در جهان داستانی نشانه آزادی و سرپیچی از اقتدار حاکم است، در اعتراض‌های اندونزی، نپال، ماداگاسکار، مراکش و چند کشور دیگر به نمادی سیاسی تبدیل شد.

گردش این نماد از یک کشور به کشور دیگر اهمیت خاصی دارد. معترضان الزاماً از یک برنامه سیاسی مشترک پیروی نمی‌کنند، اما تصویری آشنا به آن‌ها اجازه می‌دهد تجربه‌های متفاوت خود را به یکدیگر مرتبط کنند. در ماداگاسکار مسئله قطع آب و برق مطرح بود، در نپال فساد و محدودیت شبکه‌های اجتماعی و در اندونزی نارضایتی از امتیازات نخبگان سیاسی. پرچم واحد در هر کشور معنای خود را در ارتباط با مطالبات محلی پیدا می‌کرد.

فرانسه نیز در پاییز ۲۰۲۶ صحنه شکل متفاوتی از همین تحول شد. جنبش دبیرستانی‌ها در میانه سپتامبر، از دبیرستان آنتوان دو سنت‌اگزوپری در کرتی آغاز شد؛ جایی که کمبود معلمان و کارکنان، از جمله نیروهای خدمات بهداشتی و مسئولان آموزشی، اعتراض دانش‌آموزان و کارکنان را برانگیخته بود. دانش‌آموزان همچنین به نابرابری امکانات آموزشی میان حومه پاریس و مناطق برخوردارتر اعتراض داشتند.

این جنبش در مدت کوتاهی به دبیرستان‌های دیگر گسترش یافت. کلاس‌های شلوغ، فرسودگی ساختمان‌ها، کمبود نیروی آموزشی، مشکلات تغذیه و فشار ناشی از سامانه پذیرش دانشگاه‌ها از جمله مطالبات مطرح‌شده بودند. در ۲۸ سپتامبر، بنا بر آمار وزارت کشور، فعالیت عادی ۱۸۰ مرکز آموزشی مختل شد. فراخوان‌ها از طریق اسنپ‌چت، اینستاگرام و تیک‌تاک منتشر می‌شدند و برخی تراکت‌ها با استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی و متناسب با مشکلات هر مدرسه تهیه شده بودند.

در همین اعتراض‌ها، شخصیت‌های فرهنگ عامه نیز به خیابان آمدند. تصاویر دانش‌آموزانی با لباس بتمن، مرد عنکبوتی، دارث ویدر، شخصیت ماریو و لاک‌پشت‌های نینجا در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست شد. حضور شخصیت‌هایی مانند بتمن و دیگر قهرمانان داستانی، همراه با لباس‌های هالووینی و چهره‌های آشنای بازی‌های رایانه‌ای و پویانمایی، در تجمعاتی که گاه با درگیری و مداخله پلیس همراه بود، فضایی متفاوت ایجاد می‌کرد.

این استفاده از لباس و طنز، صرفاً تلاشی برای سرگرم کردن تماشاگران نبود. دانش‌آموزان با بازآفرینی شخصیت‌های آشنا، تصاویر اعتراضی قابل‌شناسایی و قابل‌بازنشر تولید می‌کردند. پوشیدن لباس بتمن در مقابل پلیس یا ظاهر شدن دارث ویدر در کنار صف دانش‌آموزان معترض، به شکلی کنایه‌آمیز مناسبات قدرت را بازنمایی می‌کرد. چنین تصاویری می‌توانستند بدون نیاز به توضیح طولانی، توجه مخاطبانی را جلب کنند که اخبار سیاسی متعارف را دنبال نمی‌کردند.

پرچم «وان پیس» نیز در تظاهرات ۱۷ اکتبر در پاریس، لیون و مون‌پلیه دیده شد. در میدان جمهوری پاریس، یکی از شرکت‌کنندگان که برای حمایت از دبیرستانی‌ها آمده بود، این پرچم را نماد آزادی توصیف کرد. در روزهای بعد، تصاویر شخصیت‌های مجموعه‌های ژاپنی دیگر، از جمله «ناروتو» و «دراگون‌بال»، نیز در اعتراض‌ها و شبکه‌های اجتماعی گردش پیدا کردند.

تلاقی این جنبش با اعتراض‌های گسترده‌تر علیه گرانی زندگی، امکان پیوند میان مطالبات آموزشی و نارضایتی‌های اقتصادی را فراهم کرد. در ۱۷ اکتبر، بنا بر آمار وزارت کشور فرانسه، ۵۵۰ هزار نفر در ۴۴۱ اقدام اعتراضی شرکت کردند. این رقم در ۲۴ اکتبر به ۴۱۰ هزار نفر و در ۳۱ اکتبر به ۳۲۰ هزار نفر رسید. فراخوان‌های هالووینی برای حضور با لباس‌های مبدل و انتشار ویدئوهای طنزآمیز، از جمله دعوت به اجرای رقص معروف «تریلر» مایکل جکسون، بخشی از فضای رسانه‌ای این اعتراض‌ها بود. یکی از ویدئوهای مربوط به این فراخوان نزدیک به ۱٫۳ میلیون بار دیده شد.

مقایسه فرانسه با نپال یا ماداگاسکار البته به معنای یکسان بودن این جنبش‌ها نیست. در فرانسه، اعتراض‌ها از مطالبات مشخص درباره آموزش و خدمات عمومی آغاز شدند و با بسیج‌های صنفی و اجتماعی موجود پیوند یافتند. در نپال و ماداگاسکار، بحران به سقوط حکومت انجامید. آنچه امکان مقایسه را فراهم می‌کند، گردش بین‌المللی نمادها و شیوه‌های سازمان‌دهی است. جوانان در کشورهای مختلف از تصاویر و ابزارهایی استفاده می‌کنند که پیش‌تر در فعالیت‌های فرهنگی روزمره با آن‌ها آشنا شده‌اند.

در اینجا تفاوت تجربه برزیل با جنبش‌های اعتراضی نیز روشن‌تر می‌شود. در پودموس، یک سازمان سیاسی آگاهانه از زبان فرهنگ عامه برای گسترش مخاطبان خود استفاده می‌کرد. در جنبش‌های نسل زد، شبکه‌های دیجیتال اغلب پیش از شکل‌گیری رهبری رسمی، امکان هماهنگی اعتراض‌ها را فراهم کردند. در برزیل، اجتماعات فرهنگی ازپیش‌موجود به ائتلافی انتخاباتی پیوستند. این مسیرها از نظر ساختار سازمانی و اهداف سیاسی متفاوت‌اند، اما همگی نشان می‌دهند که فعالیت سیاسی دیگر الزاماً از عضویت در حزب یا اتحادیه آغاز نمی‌شود.

از اسطوره سیاسی سورل تا قدرت پلتفرم‌ها؛ امکانات و محدودیت‌های بسیج جمعی

برای فهم نقش تصاویر و روایت‌های مشترک در این جنبش‌ها، می‌توان به مفهوم «اسطوره سیاسی» نزد ژرژ سورل، متفکر سوسیالیست فرانسوی، بازگشت. سورل در کتاب «تأملاتی درباره خشونت» (۱۹۰۸)، اسطوره را از یک افسانه ساختگی یا تصویر نادرست از واقعیت متمایز می‌کند. اسطوره سیاسی نزد او مجموعه‌ای از تصاویر است که مبارزات پراکنده را در افقی مشترک گرد می‌آورد و اراده کنش جمعی را برمی‌انگیزد.

نمونه اصلی سورل، اسطوره اعتصاب عمومی در جنبش سندیکالیستی انقلابی بود. اعتصاب عمومی برای او صرفاً پیش‌بینی رویدادی نبود که قرار است در تاریخی معین رخ دهد. این تصویر می‌توانست تجربه‌های روزمره کارگران در محیط کار، مبارزه بر سر دستمزد و مقابله با کارفرمایان را به چشم‌انداز گسست از نظم سرمایه‌داری پیوند دهد.

سورل میان اسطوره و آرمان‌شهر تفاوت می‌گذاشت. آرمان‌شهر مدلی از جامعه آینده ارائه می‌کند که می‌توان اجزای آن را بررسی کرد و درباره امکان تحققش بحث کرد. اسطوره، در مقابل، عمدتاً از طریق تأثیری که بر کنشگران در زمان حال می‌گذارد عمل می‌کند. اهمیت آن برای سنت‌های انقلابی چپ، در طرح این پرسش است که چگونه آگاهی از تضادهای اجتماعی به اراده‌ای جمعی برای تغییر مناسبات موجود تبدیل می‌شود.

بااین‌حال، استفاده از مفهوم اسطوره در بررسی فرهنگ سیاسی معاصر مستلزم تمایزهای تاریخی است. اسطوره اعتصاب عمومی نزد سورل با مبارزه طبقاتی و استقلال سازمان‌های کارگری پیوند داشت. پرچم یک مجموعه انیمیشنی ژاپنی یا تصویر لولا در قالب یک ستاره موسیقی، فاقد همان مضمون طبقاتی و افق انقلابی است. شباهت آن‌ها را باید در توانایی تصاویر برای ایجاد همبستگی و برانگیختن کنش جست‌وجو کرد، نه در محتوای سیاسی یکسان.

از این منظر، پرچم «وان پیس» نمونه جالبی است. تصویری برگرفته از داستانی خیالی که در آن گروهی از ماجراجویان در برابر اقتدار سرکوبگر قرار می‌گیرند، به نمادی قابل‌شناسایی برای جوانان معترض در کشورهای مختلف تبدیل شده است. همین نماد می‌تواند در ماداگاسکار با مطالبه دسترسی به آب و برق و در فرانسه با دفاع از آموزش عمومی همراه شود. معنای سیاسی آن در جریان مبارزه مشخص می‌شود.

در نظریه «عرصه‌های عمومی عاطفی» زیزی پاپاخاریسی نیز شبکه‌های اجتماعی مجراهای انتقال اطلاعات‌اند که احساساتی مانند خشم، امید، ترس و همبستگی در آن‌ها به شکل‌گیری جمعیت‌های سیاسی کمک می‌کنند. این جمعیت‌ها ممکن است بدون عضویت رسمی در یک سازمان شکل بگیرند و در واکنش به رویدادی مشخص به‌سرعت گسترش یابند.

نظریه «کنش پیوندی» لنس بنت و الکساندرا سگربرگ نیز برای توضیح این پدیده مفید است. در این الگو، افراد برای مشارکت در یک کارزار الزاماً نباید هویت سازمانی یا ایدئولوژی واحدی داشته باشند. پیام‌های سیاسی متناسب با تجربه و زبان شخصی بازتولید می‌شوند و از طریق زیرساخت‌های ارتباطی به یکدیگر پیوند می‌خورند. چنین سازوکاری می‌تواند هزینه ورود به فعالیت سیاسی را کاهش دهد و سرعت بسیج را افزایش دهد.

اما این شکل سازمان‌یابی با محدودیت‌های مشخصی مواجه است. در جنبش‌های کنیا و نپال، فقدان رهبری متمرکز در ابتدا کنترل اعتراض‌ها را برای حکومت دشوار می‌کرد. با گسترش مطالبات و ورود جنبش به مرحله تصمیم‌گیری درباره آینده، همین ویژگی مسئله نمایندگی و هماهنگی را پیچیده‌تر کرد. در ماداگاسکار، سقوط حکومت و مداخله ارتش نشان داد که نارضایتی عمومی و بسیج گسترده الزاماً به انتقال دموکراتیک قدرت منتهی نمی‌شود.

تجربه پودموس نیز مسئله‌ای از نوع دیگر را آشکار کرد. این حزب توانست بخشی از انرژی اعتراض‌های ضدریاضتی را به موفقیت انتخاباتی تبدیل کند، اما ایجاد ساختار حزبی با تمرکز قدرت در رهبری، اختلافات داخلی و تضعیف مشارکت محلی همراه شد. بنابراین مسئله تنها انتخاب میان سازمان متمرکز و شبکه افقی نیست؛ باید دید هر شکل سازمان‌دهی چه امکاناتی برای مشارکت، تصمیم‌گیری و تداوم مبارزه فراهم می‌کند.

در برزیل، پیوند اجتماعات هواداری با حزب کارگران مزیت مهمی داشت. این شبکه‌ها برای تبدیل فعالیت دیجیتال به تجمع خیابانی می‌توانستند با سازمان‌هایی همکاری کنند که امکانات و تجربه بسیج حضوری داشتند. راهپیمایی ۱۱ اکتبر با مشارکت حزب کارگران، سازمان‌های چپ، تشکل‌های دانشجویی و گروه‌های اجتماعی برگزار شد. شبکه‌های هواداری در فراخوان و گسترش مخاطبان نقش داشتند، اما خود به‌تنهایی تمام زیرساخت لازم برای برگزاری چنین تجمعی را فراهم نکرده بودند.

از سوی دیگر، همکاری با یک حزب مستقر پرسش استقلال سیاسی را مطرح می‌کند. گروه‌هایی که در جریان انتخابات از لولا حمایت کردند، ممکن است پس از پیروزی او درباره سیاست‌های اقتصادی، حقوق اجتماعی یا تصمیم‌های دولت مواضع متفاوتی داشته باشند. استقلال در تولید محتوا به‌تنهایی برای سنجش استقلال سیاسی کافی نیست. باید دید آیا این اجتماعات می‌توانند دستور کار خود را تعیین کنند و در صورت تعارض مطالباتشان با سیاست‌های دولت نیز به فعالیت ادامه دهند.

محدودیت دیگر به مالکیت زیرساخت‌های دیجیتال مربوط است. شبکه‌های هواداری و جنبش‌های نسل زد عمدتاً در پلتفرم‌هایی فعالیت می‌کنند که در مالکیت شرکت‌های خصوصی قرار دارند. اینستاگرام، تیک‌تاک و ایکس از فعالیت کاربران، داده‌های رفتاری و محتوای تولیدشده توسط آنان ارزش اقتصادی استخراج می‌کنند. حتی هنگامی که فعالیت کاربران داوطلبانه و با انگیزه سیاسی است، گردش محتوا تابع الگوریتم‌ها و مناسبات تجاری این شرکت‌ها باقی می‌ماند.

از این رو، افزایش شمار بازدیدها را نمی‌توان معادل افزایش قدرت سیاسی دانست. یک ویدئوی اعتراضی ممکن است میلیون‌ها بار دیده شود، بی‌آنکه بتواند مشارکت در یک تجمع یا حمایت پایدار از مطالبه‌ای مشخص ایجاد کند. تغییر الگوریتم‌ها، تعلیق حساب‌ها، محدودیت دسترسی به اینترنت و انتشار اطلاعات گمراه‌کننده نیز می‌توانند بر ظرفیت بسیج اثر بگذارند.

همچنین فرهنگ عامه و شبکه‌های دیجیتال از نظر سیاسی خنثی نیستند. همان سازوکارهای عاطفی و ارتباطی که امکان بسیج نیروهای مترقی را فراهم می‌کنند، در خدمت راست افراطی، ملی‌گرایی اقتدارگرا و کارزارهای انتشار اطلاعات نادرست نیز قرار می‌گیرند. ظهور اجتماعات هواداری در سیاست به‌خودی‌خود به معنای تقویت چپ نیست. محتوای سیاسی این مشارکت را مطالبات، جهت‌گیری سازمان‌دهندگان و نیروهایی تعیین می‌کنند که قادر به پیوند دادن آن با مبارزات اجتماعی هستند.

در مورد برزیل نیز هنوز نمی‌توان سهم دقیق فعالیت گروه‌های هواداری در نتیجه انتخابات را محاسبه کرد. نرخ غیبت از ۲۱٫۰۸ درصد در دور نخست به ۱۹٫۲۲ درصد در دور دوم کاهش یافت. این تغییر با هدف اعلام‌شده گروه‌های هواداری برای تشویق رأی‌دهندگان مردد و غایب هم‌خوانی دارد، اما هیچ شاهد مستقلی نشان نمی‌دهد که چه تعداد از رأی‌دهندگان مشخصاً تحت تأثیر این فعالیت‌ها تصمیم خود را تغییر داده‌اند.

از این منظر، اهمیت تجربه برزیل در ظرفیت انتخاباتی آن خلاصه نمی‌شود. این تجربه نشان داد که مهارت‌های شکل‌گرفته در اجتماعات فرهنگی، از تولید محتوا و هماهنگی میان شبکه‌ها تا سازمان‌دهی داوطلبانه، قابلیت انتقال به عرصه سیاست را دارند. نمونه‌های کنیا، نپال، ماداگاسکار و فرانسه نیز نشان می‌دهند که همین امکانات می‌توانند در شرایط متفاوت، برای اعتراض به سیاست‌های اقتصادی، فساد حکومتی یا کمبود خدمات عمومی به کار گرفته شوند.

برای چپ، این تحولات مسئله‌ای فراتر از جوان‌پسند کردن تبلیغات مطرح می‌کنند. پودموس با ارجاع به «بازی تاج‌وتخت» کوشید مفاهیم سیاسی را وارد زبان آشنای مخاطبان کند. گروه‌های هواداری برزیل امکانات سازمانی خود را به خدمت کارزاری انتخاباتی گذاشتند. در جنبش‌های نسل زد، بخشی از سازمان‌دهی سیاسی از دل ارتباطات دیجیتال و فرهنگ مشترک جوانان شکل گرفت. تفاوت این تجربه‌ها نشان می‌دهد که استفاده از نمادهای محبوب، بدون توجه به مناسبات اجتماعی و شکل سازمان‌دهی، نمی‌تواند راهبرد سیاسی واحدی باشد.

پرسش تاریخی سورل درباره نقش تصاویر و روایت‌های مشترک در برانگیختن کنش جمعی همچنان اهمیت دارد، اما تجربه‌های معاصر مسئله دیگری نیز پیش می‌کشند: هنگامی که روایت‌های بسیج‌کننده در پلتفرم‌های تجاری تولید و منتشر می‌شوند، چگونه می‌توان انرژی سیاسی حاصل از آن‌ها را به قدرت اجتماعی پایدار تبدیل کرد؟

پاسخ را باید در تحولات پس از پایان کارزارها جست‌وجو کرد. گروه‌های هواداری که برای پیروزی لولا متحد شدند، اکنون با مسئله پیگیری مطالبات خود در برابر دولت روبه‌رو هستند. جنبش‌های نسل زد که در برخی کشورها به سقوط حکومت انجامیدند، با دشواری تعیین سرنوشت سیاسی دوره پس از اعتراض مواجه شدند. در فرانسه نیز پرسش درباره تداوم مبارزه برای آموزش عمومی، پس از فروکش کردن موج تجمعات و ویدئوهای پربازدید، همچنان باقی است.

تجربه برزیل و دیگر جنبش‌های اخیر نشان می‌دهد که ورود نسل‌های تازه به سیاست می‌تواند از مسیرهایی آغاز شود که با الگوهای سنتی فعالیت حزبی تفاوت دارند. بااین‌حال، تداوم این مشارکت به توانایی ساختن مناسباتی بستگی دارد که تصمیم‌گیری جمعی، پیگیری مطالبات و استقلال از قدرت سیاسی و اقتصادی را ممکن کنند. میان جمعیتی که در واکنش به یک روایت مشترک بسیج می‌شود و نیروی اجتماعی‌ای که قادر به تغییر پایدار مناسبات قدرت است، فاصله‌ای وجود دارد که محبوبیت رسانه‌ای به‌تنهایی آن را از میان برنمی‌دارد.