ترس بهمثابه ابزار کنترل زنان؛ وقتی مسئولیت خشونت از عامل به قربانی منتقل میشود
قتل زنان در مسیر رفتوآمدهای روزمره، پرسشهایی درباره امنیت و حق حضور آزادانه آنان در فضاهای عمومی مطرح کرده است. ماندانا قاسمزاده در گفتوگو با رادیو زمانه میگوید ترس از تعرض، ربایش و قتل، حتی بدون وقوع مستقیم خشونت، میتواند به سازوکاری برای کنترل اجتماعی زنان تبدیل شود. به اعتقاد او، سرزنش قربانی و انتقال مسئولیت پیشگیری از خشونت به زنان، نهتنها عاملان خشونت را از پاسخگویی دور میکند، بلکه زنان را به محدود کردن آزادی و استقلال خود وامیدارد. قاسمزاده بر ضرورت به رسمیت شناختن حق برابر زنان در استفاده از فضاهای عمومی و مسئولیت دولت در تأمین امنیت بدون تحمیل محدودیتهای تازه تأکید میکند.

ترس بهمثابه ابزار کنترل زنان؛ وقتی مسئولیت خشونت از عامل به قربانی منتقل میشود
قتل زنان در مسیر رفتوآمدهای روزمره، از جمله پروندههای الهه حسیننژاد و سارا برومند، بار دیگر مسئله امنیت زنان در فضاهای عمومی ایران را مطرح کرده است. اما پیامد این خشونتها فقط به قربانیان مستقیم محدود نمیشود. ترس از تعرض، ربایش و قتل میتواند بر زندگی روزمره زنان سایه بیندازد؛ از انتخاب شغل و ساعت رفتوآمد گرفته تا حضور در فعالیتهای اجتماعی.
در چنین شرایطی، توصیه به زنان برای احتیاط بیشتر، تنها بیرون نرفتن یا پرهیز از رفتوآمد شبانه، ممکن است مسئولیت پیشگیری از خشونت را به خود آنان منتقل کند. به این ترتیب، زنان حتی بدون تجربه مستقیم خشونت، بهای آن را با محدود شدن آزادی و استقلال خود میپردازند.
اما آیا ترس از خشونت به ابزاری برای کنترل اجتماعی زنان تبدیل شده است؟ چه نسبتی میان این ترس، کلیشههای جنسیتی و سرزنش قربانی وجود دارد؟ و مسئولیت حکومت در تأمین امنیت و تضمین حق حضور آزادانه و برابر زنان در فضاهای عمومی چیست؟
این پرسشها را با ماندانا قاسمزاده در میان میگذاریم:
سرزنش قربانی، مسئولیت خشونتگر را به حاشیه میبرد
قاسمزاده در آغاز گفتوگو به دو پرونده قتل زنان اشاره میکند که به گفته او، در شرایط بحرانی و جنگ کمتر مورد توجه قرار گرفتند. نخستین پرونده مربوط به ملیکا، زن ۲۵ سالهای است که ۲۲ بهمن ۱۳۹۹ هنگام بازگشت از محل کارش در تهران به خانه در قرچک ورامین، سوار تاکسی شد و به دست راننده به قتل رسید. او درباره این پرونده توضیح میدهد:
ملیکا ابتدا مفقود شد و چند روز بعد بقایای پیکرش در سد فشافویه در ورامین پیدا شد. بعداً مشخص شد راننده تاکسیای که او برای بازگشت از محل کارش در تهران به خانه سوار شده بود، مرتکب قتل شده است. انگیزه این قتل نیز آزار و تعرض جنسی عنوان شد.
قاسمزاده همچنین از قتل مریم آقابابایی در شهرکرد یاد میکند. به گفته او، مریم روز ۱۹ اردیبهشت به دست راننده تاکسی اینترنتی به قتل رسید و انگیزه این قتل نیز تعرض جنسی عنوان شد. او میگوید پس از این حادثه، شماری از اعضای خانواده و شهروندانی که به وضعیت امنیت تاکسیهای اینترنتی اعتراض داشتند، در شهرکرد تجمع کردند.
قاسمزاده میان ضرورت احتیاط فردی و تبدیل آن به سازوکاری برای کنترل زنان تمایز میگذارد:
باید تأکید کنم که خطر خشونت واقعی است و احتیاط فردی برای محافظت از خود در برابر خشونت کاملاً قابل فهم است. اما در مورد خشونت علیه زنان، سازوکاری برای کنترل جنسیتی نیز وجود دارد و ترسی که زنان از خشونت تجربه میکنند، از همین سازوکار کنترل جنسیتی تأثیر میپذیرد.
او از این وضعیت به عنوان وارونگی نقشها یاد میکند؛ وضعیتی که در آن مسئولیت جلوگیری از خشونت، به جای آنکه متوجه عامل خشونت باشد، به زنان منتقل میشود.
در اینجا با نوعی وارونگی نقشها مواجه هستیم. معمولاً با نیتی خیرخواهانه گفته میشود که کنترل زنان و بدن آنان برای جلوگیری از آسیب دیدنشان است. اما در عمل، این زنان هستند که باید بار مسئله خشونت را بر دوش بکشند، نه خشونتگران.
به گفته او، این وارونگی را میتوان در پرسشهایی مشاهده کرد که پس از وقوع خشونت از زنان پرسیده میشود:
چرا تنها بیرون رفته بودی؟ چرا آن ساعت شب بیرون بودی؟ چرا دیروقت بیرون بودی؟ چرا از وسیله نقلیهای استفاده کردی که به اندازه کافی امن نبود؟ چرا مسیر دیگری را انتخاب نکردی؟ چرا بیشتر احتیاط نکردی؟
قاسمزاده معتقد است چنین پرسشهایی به جای آنکه رفتار خشونتگر را موضوع بررسی قرار دهند، زنان را به پاسخگویی درباره تصمیمهای شخصی خود وامیدارند:
تمام این پرسشها که زنان را مخاطب قرار میدهند و آنان را وادار به پاسخگویی میکنند، نشاندهنده همین وارونگی نقشها هستند. در واقع، مسئولیت از خشونتگر به قربانی منتقل میشود. در چنین فضایی، زنان به دلیل رفتارها و انتخابهایشان قضاوت میشوند و ناچارند درباره تصمیمها و شیوه زندگی خود توضیح بدهند. حتی در جایگاه متهم قرار میگیرند. این رویکرد، خشونتگر را از مرکز توجه خارج میکند و مسئولیت او را به حاشیه میبرد.
از نگاه او، پیامد این برخورد تنها سرزنش قربانی نیست. چنین نگرشی به عادیسازی خشونت جنسیتی نیز کمک میکند و زنان را در موقعیتی قرار میدهد که یا خودشان رفتوآمد و فعالیتهایشان را محدود کنند یا تحت فشار خانواده ناچار به پذیرش محدودیت شوند.
حضور زنان در فضای عمومی همچنان نیازمند توجیه است
قاسمزاده امنیت را صرفاً به معنای مصون ماندن از تعرض یا خشونت فیزیکی نمیداند. از نظر او، امنیت با آزادی رفتوآمد و برخورداری از حق زندگی بدون ترس و تبعیض ارتباط مستقیم دارد.
امنیت زنان به معنای برخورداری از امکان رفتوآمد و زندگی آزادانه، بدون ترس و تبعیض است. برخورداری از امنیت حقی مسلم است و زنان نباید برای آن هزینهای بپردازند. اما در عمل وضعیت متفاوت است.
او توضیح میدهد که زنان برای حضور در خیابان و دیگر فضاهای عمومی، برخلاف مردان، اغلب ناچار به ارائه دلیل هستند.
معمولاً زنان برای حضور در فضاهای عمومی باید پاسخگو باشند. از آنان پرسیده میشود که در آن ساعت شب چه میکردند یا چرا در خیابان بودند. گاهی مجبورند توضیح بدهند که برای خرید یا کار از خانه خارج شده بودند یا همراه فرزندانشان بودند. در مقابل، از مردان چنین پرسشهایی نمیشود، زیرا فضاهای عمومی اساساً فضاهایی مردانه تلقی میشوند.
در تحلیل قاسمزاده، این تفاوت نشان میدهد که حضور مردان در فضاهای عمومی امری بدیهی تلقی میشود، در حالی که حضور زنان همچنان میتواند مشروط به رعایت قواعد و انتظارات اجتماعی باشد.
او برای توضیح مقاومت زنان در برابر این وضعیت، به جنبشهایی اشاره میکند که با هدف بازپسگیری حق حضور آزادانه در فضاهای عمومی شکل گرفتهاند.
جنبشهای زنان، محدود کردن رفتوآمد را راهحل خشونت نمیدانند
قاسمزاده از جنبش «شب را پس بگیر» در بریتانیا، از اواسط دهه ۱۹۷۰ میلادی، بهعنوان یکی از نمونههای تلاش زنان برای بازپسگیری فضاهای عمومی نام میبرد. او همچنین به جنبشهای مشابه در هند اشاره میکند.
او یکی از نمونههای متأخر اعتراضها در هند را مربوط به ماه سپتامبر میداند؛ اعتراضهایی که به گفته او، پس از چند مورد آزار و تجاوز جنسی علیه دختران و زنان شکل گرفت و چندین هفته ادامه یافت.
قاسمزاده میگوید یکی از این موارد، تجاوز به دختری ۱۷ ساله در پارکی نزدیک یک دانشگاه بود. این حادثه به ایجاد ترس گستردهای انجامید و خانوادهها محدودیتهایی بر حضور دختران و زنان در فضاهای عمومی اعمال کردند:
پس از این اتفاق، خانوادهها دختران و زنان را از حضور در فضاهای عمومی منع کردند. حتی کلاسهای دانشگاه بهصورت آنلاین برگزار شد و پلیس نیز توصیه کرد که زنان فعلاً از حضور در فضاهای عمومی خودداری کنند و در خانه بمانند.
به روایت او، این محدودیتها خشم شمار زیادی از زنان دانشجو را برانگیخت و به شکلگیری اعتراضهایی انجامید که بر حق زنان برای استفاده آزادانه از فضاهای عمومی تأکید داشتند:
معترضان تأکید میکردند که راه مقابله با خشونت، محدود کردن ساعات رفتوآمد زنان یا محروم کردن آنان از استفاده از فضاهای عمومی نیست. چنین محدودیتهایی در واقع به کنترل زنان و محدود شدن آزادی آنان منجر میشود. در حالی که راهکارهای دیگری وجود دارد که دولتها و نهادهای مسئول باید برای اجرای آنها اقدام کنند.
قاسمزاده معتقد است کاهش حضور زنان در خیابان را نباید جایگزین اقدامات اساسی برای پیشگیری از خشونت دانست. از نظر او، دولتها میتوانند با تغییر شرایط محیطی و بهبود امکانات عمومی، امنیت زنان را افزایش دهند، بدون آنکه آزادی رفتوآمد آنان را محدود کنند.
او به مشارکت زنان در طراحی فضاهای عمومی، افزایش وسایل حملونقل عمومی و تأمین روشنایی مناسب در مکانهای عمومی اشاره میکند:
برای مثال، فضاهای عمومی را میتوان به شکل دیگری طراحی کرد. زنان نیز میتوانند در طراحی این فضاها مشارکت داشته باشند، زیرا معمولاً مردان مسئولیت طراحی فضاهای عمومی را بر عهده دارند. افزایش وسایل حملونقل عمومی و تأمین روشنایی مناسب در مکانهای عمومی نیز از اقدامات مهم است. اما مهمتر از همه، عاملان خشونت باید مسئولیت کامل رفتار خود را بر عهده بگیرند.
ترس از خشونت، حتی بدون وقوع آن، آزادی زنان را محدود میکند
یکی از محورهای اصلی تحلیل قاسمزاده این است که آثار اجتماعی خشونت جنسیتی به زنانی که مستقیماً قربانی تعرض یا قتل میشوند محدود نمیماند. از نگاه او، ترس از خشونت میتواند خود به عاملی برای کنترل رفتار زنان تبدیل شود؛ حتی در شرایطی که هیچ خشونتی مستقیماً علیه آنان اتفاق نیفتاده باشد:
به نظر من، ترس از تعرض، ربایش، تجاوز و قتل، حتی در شرایطی که خشونت بهصورت مستقیم اتفاق نمیافتد، ابزاری برای کنترل اجتماعی و جنسیتی زنان است. زیرا کنترل همیشه از طریق اعمال مستقیم خشونت صورت نمیگیرد. گاهی این کنترل غیرمستقیم است و از طریق القای ترس و انتقال مسئولیت حفاظت از خود و پیشگیری از خشونت به زنان اعمال میشود.
او توضیح میدهد که این سازوکار در زندگی روزمره زنان از طریق انتظارات اجتماعی درباره رفتار، پوشش و رفتوآمد عمل میکند.
وقتی به زنان القا میشود که رفتار، پوشش و حتی زمان و شیوه رفتوآمدشان در فضاهای عمومی باید مناسب باشد، آنان در عرصههای مختلف زندگی برای خود محدودیتهایی ایجاد میکنند، زیرا همواره با احتمال وقوع خشونت مواجهاند.
به اعتقاد قاسمزاده، سرزنش قربانی این وضعیت را تشدید میکند، زیرا مسئولیت مقابله با خطر نیز به زنان واگذار میشود.
باید تأکید کنم که مسئله فقط خود ترس نیست، بلکه مسئولیت مقابله با خطر نیز مطرح است؛ مسئولیتی که مستقیماً بر دوش زنان گذاشته میشود. در نتیجه، حتی زنانی که قربانی مستقیم خشونت نیستند نیز باید هزینه این وضعیت را بپردازند. آنان به دلیل ترس از خشونت ناچار میشوند حق انتخاب، استقلال و حضور آزادانه خود در جامعه را محدود کنند.
در این چارچوب، خشونت جنسیتی تنها از طریق وقوع مستقیم آن بر زندگی زنان تأثیر نمیگذارد، بلکه احتمال وقوع خشونت و مسئولیتی که برای جلوگیری از آن بر دوش زنان گذاشته میشود نیز میتواند دامنه انتخابهای آنان را محدود کند.
دوگانه «زن خوب و زن بد» خشونت را توجیه میکند
قاسمزاده در توضیح ریشههای اجتماعی این وضعیت، بر نقش کلیشههای جنسیتی و فرهنگی تأکید میکند که رفتار و بدن زنان را موضوع کنترل قرار میدهد.
به نظر من، میان فرهنگی که بر کنترل بدن و رفتار زنان استوار است و خشونت علیه آنان پیوند بسیار مستقیمی وجود دارد. در چنین فرهنگی، مدام یادآوری میشود که این زنان و رفتارهای آنان هستند که زمینه وقوع خشونت را فراهم میکنند. این نگرش حالتی دومینووار دارد؛ از خانواده آغاز میشود و به محیطها و عرصههای عمومیتر گسترش پیدا میکند.
او معتقد است یکی از سازوکارهای بازتولید این نگرش، آموزش دوگانه «زن خوب و زن بد» از دوران کودکی است.
خشونتگر خود را مسئول نمیداند، زیرا از کودکی چنین آموخته است. به او آموزش دادهاند که دوگانهای به نام «زن خوب و زن بد» وجود دارد. در این دوگانه، زن خوب کسی است که در چارچوب کنترلها و محدودیتهای تعیینشده قرار میگیرد. اما این کنترلها و محدودیتها تعریف مشخصی ندارند و میتوانند کوچکترین رفتار و کردار زنان را تحت تأثیر قرار دهند و آنان را هرچه بیشتر محدود کنند.
به گفته او، نامشخص بودن حدود این قواعد سبب میشود که تعریف رفتار پذیرفتنی برای زنان پیوسته محدودتر شود. در نتیجه، رفتارهایی که خارج از چارچوب تعیینشده قرار میگیرند، میتوانند بهانهای برای توجیه خشونت باشند.
قاسمزاده در تحلیل این مسئله، نقش ساختارهای اجتماعی را مهمتر از ویژگیهای فردی مرتکبان میداند.
من ویژگیهای شخصیتی و فردی خشونتگران را به اندازه ساختارهای اجتماعی تعیینکننده نمیدانم. به اعتقاد من، این ساختارها و آموزههایی که بر کنترل بیشتر زنان و بدن آنان تأکید میکنند، نقش بسیار مهم و اساسی در شکلگیری وضعیتهای ستم جنسیتی دارند.
او در ادامه توضیح میدهد که چگونه این دوگانه میتواند به خشونتگر احساس مصونیت بدهد:
فرد خشونتگر از کودکی آموخته است که زنی که در چارچوب محدودیتها و تعاریف تعیینشده قرار میگیرد، «زن خوب» است و زنی که از این چارچوب خارج میشود، «زن بد» محسوب میشود و مستوجب خشونت است. در نتیجه، خشونتگر با دست بازتری اعمال خشونت میکند و از سوی همان جامعه نیز نوعی حمایت و مصونیت دریافت میکند.
به اعتقاد او، جامعهای که رفتار زنان را بر اساس این دوگانه قضاوت میکند، ممکن است به جای بازخواست عامل خشونت، قربانی را مسئول آنچه بر او گذشته بداند.
او میداند که جامعه لزوماً او را مسئول نمیداند و بار دیگر مسئولیت را متوجه زنان میکند؛ زیرا از پیش، رفتار زنان را در چارچوب همان دوگانه محدود کرده است. به زنی که از این چارچوب خارج شده، گفته میشود که چون از حدود تعیینشده فراتر رفته، مستوجب خشونت بوده است.
قاسمزاده نتیجه میگیرد که همین کلیشههای جنسیتی، با توجیه رفتار خشونتگران و کاهش هزینه اجتماعی خشونت، به تداوم آن کمک میکنند.
تأمین امنیت زنان نباید به محدود کردن آزادی آنان منجر شود
قاسمزاده در بخش پایانی گفتوگو بر ضرورت تغییر رویکرد به مسئله امنیت زنان تأکید میکند. او معتقد است راهکارهایی که بر محدود کردن رفتار و رفتوآمد زنان استوارند، در عمل آزادی آنان را کاهش میدهند و مسئولیت پیشگیری از خشونت را از عامل آن دور میکنند.
وقتی به زنان گفته میشود که شبها بیرون نروند، شبها تنها بیرون نروند یا اساساً بهتنهایی از خانه خارج نشوند، تنها سفر نکنند، از مسیرهای مشخصی استفاده کنند یا حتی برای حضور در فضاهای عمومی پوشش معینی داشته باشند، در واقع محدودیتهایی بر حضور آنان در این فضاها اعمال میشود. همزمان، مسئولیت پیشگیری از خشونت نیز بر دوش زنان گذاشته میشود، در حالی که این مسئولیت باید متوجه فرد خشونتگر باشد.
او نخستین مطالبه را به رسمیت شناختن حق برابر زنان برای حضور در فضاهای عمومی میداند؛ حقی که به اعتقاد او نباید به رعایت شرایط خاص یا پذیرش محدودیتهای امنیتی و اجتماعی وابسته باشد:
نخستین مطالبه، به رسمیت شناختن حق برابر زنان برای حضور و استفاده از فضاهای عمومی است. همچنین باید با فرهنگی مقابله کرد که استفاده زنان از این فضاها را مشروط میداند و محدودیتهای امنیتی و اجتماعی را برای حضور آنان توجیه میکند.
از نظر قاسمزاده، تحقق این حق مستلزم آن است که مسئولیت خشونت متوجه عامل آن باشد و نهادهای عمومی نیز وظایف خود را در پیشگیری و تأمین امنیت انجام دهند:
هدف ما باید ساختن جامعهای باشد که در آن ترس از خشونت به محدود شدن آزادی و حضور زنان منجر نشود. همانطور که پیشتر گفتم، به نظر من دولتها و نهادهای مسئول موظفاند از راههای مختلف، شرایط لازم را برای حضور امن زنان فراهم کنند.
او پیشگیری، آموزش، پاسخگویی قضایی، تأمین حملونقل عمومی، ایجاد فضاهای امن و طراحی مناسب فضاهای عمومی را از جمله اقدامات ضروری میداند.
مجموعه این اقدامات میتواند شرایط حضور زنان در فضاهای عمومی را تسهیل کند و امکان استفاده برابرتر آنان از این فضاها را فراهم آورد.
در تحلیل قاسمزاده، مسئله اصلی تنها کاهش احتمال وقوع خشونت نیست، بلکه فراهم کردن شرایطی است که زنان برای برخورداری از امنیت ناچار به چشمپوشی از آزادی خود نباشند.
*این مصاحبه را حسین نوشآذر انجام داده و متن را نیز او نوشته است.



نظرها
نظری وجود ندارد.