سلولی پر از کتاب و کلید
پرسه در تهران بزرگ؛ زیرپله‌ای که به جهان راه دارد
در زیرپله‌ای سه‌متری در تهران، میان دسته‌های کلید و ابزارهای کلیدسازی، جهانی از کتاب‌های ادبیات، فلسفه و هنر جا گرفته است. حسین، کلیدساز ۴۶سالهای که تحصیلاتش از سوم راهنمایی فراتر نرفته، نزدیک به چهار دهه است که کتاب می‌خواند، می‌فروشد و دیگران را به خواندن دعوت می‌کند. او از همین مغازه کوچک، روزهای اعتراض و سرکوب، از جنبش سبز تا «زن، زندگی، آزادی» و دی‌ماه ۱۴۰۴ را تجربه کرده است. برای حسین، کتاب هم راهی برای گشودن جهان است و هم شکلی از مقاومت در برابر ناآگاهی و فراموشی.
آریامن احمدی
کلید و کتاب کتابفروشی حسین ـ عکس: رادیو زمانه
واتسلا هاول در تمثیلِ معروفش در کتابِ «قدرتِ بی‌قدرتان»، از سبزی‌فروشی می‌گوید که تابلوی «کارگران جهان متحد شوید» را پشت ویترین مغازه‌اش می‌گذارد؛ نه لزوماً از سرِ اعتقاد، بلکه چون این کار به بخشی از زندگی روزمره‌اش تبدیل شده است. اما اگر قرار باشد همین مغازه کوچک به جایی برای فکرکردن، پرسیدن و به چالش‌کشیدنِ عادت‌ها بدل شود، چه اتفاقی می‌افتد؟ چه می‌شود اگر میانِ سبزی‌ها، قفسه‌ها و حساب‌وکتابِ روزانه، جایی هم برای کتاب باز شود؟ یا اگر یک مغازه کلیدسازی، به‌جای آنکه فقط قفل درها را باز کند، راهی به جهان‌های دیگر بگشاید؟
در یکی از نقاط تهران بزرگ، زیرپله‌ای کوچک هست که در آن، کلیدها و کتاب‌ها کنار هم زندگی می‌کنند. مغازه‌ای سه‌در یک متر مربعی، به شکل مثلثی قائم‌الزاویه، که در کنار ابزار و کلیدهایش، کتاب‌هایی از ادبیات، هنر و فلسفه جهان را در خود جا داده است؛ سه متر جا برای تمام جهان- زیرپله‌ای که به جهان راه دارد. صاحب این مغازه حسین است؛ مردی چهل‌وشش‌ساله که تا سوم راهنمایی درس خوانده، بعد وارد حرفه کلیدسازی شده و از همان سال‌ها تا امروز، کتاب و کلید را هم‌زمان پیش برده است. او سال‌ها است در مغازه‌ای کار می‌کند که برای دوستانش بیشتر به سلولی کوچک شبیه است؛ سلولی پر از کتاب که در آن، به‌جای دیوارهای خالی، هر گوشه‌اش به جهانی دیگر راه دارد.
آشنایی حسین با کتاب به دوران کودکی‌اش و سالهای ابتدایی مدرسه برمی‌گردد. پدربزرگش تنها کتاب‌خوان خانواده بود و کتابخانه‌ای داشت که حسین را همیشه به کتاب‌خواندن تشویق می‌کرد.
او می‌گوید با وجود اینکه پدربزرگ پدری‌ام آدمی باورمند و مذهبی بود، هرگز باورهایش را به من تحمیل نمی‌کرد. فقط تشویقم می‌کرد درس بخوانم و کتاب بخوانم. از همان دوران ابتدایی، از وقتی که سوادِ خواندن و نوشتن پیدا کردم ــ من شش‌ساله بودم که به مدرسه رفتم ــ از کتاب‌هایش برایم می‌گفت. یادم هست از رمان زوربای یونانی برایم می‌گفت و قصه‌اش را تعریف می‌کرد. نکته مهم برایم این بود که افقِ دیدش آنقدر روشن بود که حتی در آن سال‌ها می‌توانست بفهمد روزی اوضاع مملکت به اینجا می‌رسد. می‌گفت: در خوش‌بینانه‌ترین حالت، آینده این کشور گذشته‌اش است. چون کتاب خوانده بود و می‌توانست تحلیل کند. همین باعث شد من هم به سمت کتاب‌خواندن، خارج از محیط مدرسه بروم.
پدربزرگ پدری حسین در زمان رضاشاه از شهرستان به تهران می‌آید و چینی‌بندزنی را پیشه خود می‌کند. بعدها وارد حرفه کلیدسازی می‌شود و این شغل از او به پسرش و سپس به حسین می‌رسد. او می‌گوید:
من از همان شش‌سالگی وردست پدرم در کلیدسازی کار می‌کردم. پول توجیبی‌ام را از راه کارکردن برای پدرم به دست می‌آوردم. بین مدرسه و کلیدسازی مدام در رفت‌وآمد بودم. تقریباً تمام کتاب‌های کتابخانه مدرسه را شخم زده بودم. حتی بعضی وقت‌ها کتابی را آنقدر دوست داشتم که آن را پس نمی‌دادم. با دوچرخه‌ای که داشتم، می‌رفتم خیابان انقلاب. ابتدای دهه هفتاد بود؛ یعنی دوران هاشمی رفسنجانی. آنجا با بسیاری از کتاب‌فروش‌های قدیمی دوست شده بودم. با پول توجیبی‌ام کتاب می‌خریدم؛ هم کتاب‌های ممنوعه و هم کتاب‌های مجوزدارد. دوران ابتدایی را این‌طوری سر کردم؛ با کتاب و کلید، بدون اینکه توجهی به کتاب‌های مدرسه داشته باشم. سیستم آموزشی برای من مثل جغجغه‌ای بود که جلوی بچه تکان می‌دهند؛ چیزی تا این حد سطحی. اگر می‌توانستم، همان کلاس پنجم ابتدایی مدرسه را ول می‌کردم. اما به اصرار پدر و پدربزرگم تا سوم راهنمایی ادامه دادم. وقتی در سوم راهنمایی در چند درس تجدید شدم، عملاً عطای درس و مدرسه را به لقایش بخشیدم، چون برای من چیزی نداشت. مثلاً سر کلاس دینی آنقدر با معلم بحث می‌کردم که بیرونم می‌کرد، چون نمی‌توانست آن مزخرفات را به خوردم بدهد. یا سر کلاس تاریخ، با آن دروغ‌های شاخ‌داری که خودش هم می‌دانست اینها تاریخی است که فاتحان آن را نوشته‌اند.
حسین پس از ترک تحصیل، همان مسیری را که از شش‌سالگی آغاز کرده بود، ادامه داد: همنشینی کتاب و کلید. این بار پیشنهادی به پدرش داد؛ اینکه حقوق ماهانه‌ای به او بدهد و مغازه را به‌طور کامل به خودش اجاره دهد. از همین‌جا دوره تازه‌ای در زندگی حسین آغاز شد. او کلیدسازی را به دو نیم تقسیم کرد: یک نیمه برای کتاب و نیم دیگر برای کلید.
او می‌گوید که در تمام سالهای قبل، هر کتاب مهم و تأثیرگذاری را که می‌خواند، به دیگران هم پیشنهاد می‌داد یا می‌فروخت، چون از راه فروش کتاب هم درآمد کسب می‌کرد.
از وقتی مغازه را از پدرم اجاره کردم، کتاب‌خواندن را با کتاب‌فروختن هم‌زمان پیش بردم؛ از کتاب‌های نایاب و کمیاب گرفته تا کتاب‌های جدید. آثار صادق هدایت و هوشنگ گلشیری و احمد شاملو، از ادبیات ایران، متعلق به همین دوره بود. سعدی و خیام را خیلی دوست داشتم، به‌ویژه حکایت‌های سعدی. هم‌زمان با ادبیات ایران، ادبیات جهان را هم دنبال می‌کردم؛ از بیگانه کامو، آقای رئیس‌جمهور آستوریاس و زوربای یونانی کازانتزاکیس گرفته تا انجیل. نکته جالب اینکه کتاب‌های مذهبی را هم می‌خواندم؛ فقط برای اینکه می‌خواستم آگاهانه به درک و دریافت این موضوع برسم که مذهب چیست و از کجا آمده است.
حسین نخستین تجربه انتخاباتی خود را در انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۱۳۷۶، با تبلیغات برای محمد خاتمی، آغاز کرد. دوره آزادی مطبوعات و انتشار کتاب‌ها، با حادثه کوی دانشگاه مسیری دیگر پیدا کرد و بر زندگی او نیز تأثیر گذاشت.
در آن دوران، نوجوانان در محله‌های شهرهای مختلف در مساجد دور هم جمع می‌شدند؛ فضاهایی که بسیج در آن‌ها حضور داشت و پس از حوادث کوی دانشگاه، نخستین حضور خیابانی‌اش را به نمایش گذاشت. حسین هم یکی از همان بسیجی‌هایی بود که در کانون‌های مساجد حضور داشت، اما نگاهش ملی‌گرایانه بود.
او می‌گوید در آن دوران، محمدباقر قالیباف و مسعود ده‌نمکی به آنجا می‌آمدند و برایشان سخنرانی می‌کردند. روز دوم حوادث کوی دانشگاه بود که فهمید بسیجی‌ای که قرار بود مردمی باشد، در برابر مردم قرار گرفته است. به او چوبی دادند تا دانشجویان را بزند. حسین نپذیرفت و مسیرش را از آنان جدا کرد. از آنجا از این تشکیلات بیرون آمد و مسیر همیشگی خود را ادامه داد: کار در کلیدسازی و هم‌زمان فروش کتاب، برای آگاه‌کردن جامعه؛ کاری که آن را رسالت خود می‌دانست.
این مسیر تا سال ۱۳۸۸ ادامه پیدا کرد؛ سالی که از کلیدسازی پدرش جدا شد و وارد مغازه‌ای شد که هنوز هم در آن حضور دارد. حسین رویای داشتن کتابفروشی خودش را داشت؛ رویایی که چون متحقق نشد، مغازه کوچک کلیدسازی‌اش را به کتابفروشی کوچکی تبدیل کرد؛ جایی حتی کوچک‌تر از سلول. زیرپله‌ای سه‌دریک متر مربعی که به تعبیر دوستانش، تمرینی برای زندانی‌شدن در سلول اوین است.
این زیرپله از سلول اوین هم کوچک‌تر و تنگ‌تر است، اما همین فضای کوچک برای حسین بزرگ‌ترین جای جهان به شمار می‌رود. هر گوشه‌اش به کتابی از کشوری دیگر و به زبانی دیگر اختصاص دارد؛ جمعیتی بی‌شمار از شخصیت‌های ادبی جهان که در این فضای تنگ کنار هم نشسته‌اند و باهم تمرینی برای دموکراسی می‌کنند.
حسین از دریچه همین زیرپله کوچک، روزهای جنبش سبز را دیده است؛ روزهایی که او هم، مثل دیگر معترضان، به تغییر امید داشت. دی‌ماه ۱۳۹۶، آبان ۱۳۹۸ و روزهای جنبش «زن، زندگی، آزادی» را نیز از همین‌جا تجربه کرده است. اما به گفته خودش، ترسناک‌ترین دوران زندگی‌اش شب‌های ۱۸ و ۱۹ دی ۱۴۰۴ بود؛ شب‌هایی که نخست از مغازه و سپس در مسیر بازگشت به خانه، شاهد صحنه‌هایی بود که هنوز کابوسشان را می‌بیند.
حسین در طول بیش از چهار دهه زندگی‌اش، که تقریباً چهار دهه آن با کلید و کتاب همراه بوده، تلاش کرده است کتاب را از فضای مغازه‌اش بیرون ببرد و وارد زندگی روزمره‌ی آدم‌ها کند. او می‌گوید:
در محله‌های مختلفی زندگی کرده‌ام. در هر محله‌ای که بوده‌ام، هر مغازه‌داری را که توانسته‌ام، کتاب‌خوان کرده‌ام؛ از مرغ‌فروش و قصاب گرفته تا پیرایشگر و پیک موتوری و دیگران. علاوه بر این، همه مشتری‌هایم، وقتی برای ساختن کلید یا بازکردن در به مغازه می‌آیند و کتاب‌ها را می‌بینند، ذهنشان پر از علامت سؤال می‌شود که این مغازه کوچک چطور می‌تواند جایی برای کتاب هم داشته باشد. از همین‌جا آشنایی‌ها شروع می‌شود و بعد، آن‌ها علاوه بر مشتری کلید، مشتری کتاب‌های من هم می‌شوند.
حسین کتاب‌ها را از دست‌فروش‌ها ارزان می‌خرد و با کمترین سود به مشتری‌هایش می‌فروشد. او با درک وضعیت اقتصادی مردم تأکید می‌کند که باید کتاب‌ها را با کمترین سود فروخت تا مردم کتاب را از زندگی‌شان حذف نکنند. گاهی سودش از فروش یک کتاب فقط پنجاه هزار تومان است، اما همین هم برایش رضایت‌بخش است.
برای حسین، کتاب‌فروختن فقط کسب درآمد نیست؛ راهی است برای اینکه کتاب در زندگی مردم باقی بماند. او می‌خواهد آدم‌ها بتوانند با هر وضعیت اقتصادی، کتاب بخرند و بخوانند. برای همین، مغازه کوچک خود را به جایی تبدیل کرده که در آن، کلید و کتاب دو کالای جدا از هم نیستند؛ هر دو راهی برای گشودن‌اند.
حسین در کنار کتابفروشی، سینمای کوچکی هم در مغازه‌اش به راه انداخته است؛ مجموعه‌ای از مهم‌ترین فیلم‌های تاریخ سینما. او در کنار ادبیات، فیلم‌های مهم تاریخ سینما را نیز دنبال کرده و دیده است. تأثیرگذارترین فیلم‌ها برای او این پنج فیلم‌اند: «۲۰۰۱: ادیسه‌ی فضایی» ساخته استنلی کوبریک؛ «حضور» ساخته هال اشبی؛ «روزی روزگاری در آمریکا» ساخته سرجو لئونه؛ «دیکتاتور بزرگ»، ساخته چارلی چاپلین؛ و «توت‌فرنگی‌های وحشی» ساخته اینگمار برگمان.
از میان کتاب‌هایی که بیشترین تأثیر را بر او گذاشته‌اند نیز این پنج عنوان را نام می‌برد: «ناتور دشت» اثر جی. دی. سلینجر؛ «هاکلبری فین» اثر مارک تواین؛ «دیوید کاپرفیلد» اثر چارلز دیکنز؛ «شازده کوچولو» اثر آنتوان دو سنت‌اگزوپری؛ و «پیرمرد و دریا» اثر ارنست همینگوی.
حافظه حسین پر است از شعرها و برش‌های طلایی فیلم‌ها و رمان‌ها. از «بوف کور» هدایت تا «بیگانه» و «سقوط»ِ کامو و «لولیتا»ی ناباکوف. بعد به سراغ شعر احمد شاملو می‌رود؛ شعری که انگار در تمام این سال‌ها، از میان کتاب‌ها و کلیدها، از میان امیدها و سرخوردگی‌ها، همراهش مانده است:
تمامیِ الفاظِ جهان را در اختیار داشتیم و
آن نگفتیم
که به کار آید
چرا که تنها یک سخن
یک سخن در میانه نبود:
آزادی!
ما نگفتیم
تو تصویرش کن...
نظرها
نظری وجود ندارد.