تعلیق سیاست میان سرکوب داخلی و مداخله خارجی
آیا جنگ میتواند رهاییبخش باشد یا تنها به بازسازی و تقویت استبداد از درون و بیرون میانجامد؟ در شرایطی که سایه سنگین تهدیدهای نظامی و امنیتی، مطالبههای دموکراتیک جامعه ایران را به حاشیه رانده، اپوزیسیون و جریانهای سیاسی در چه نقطهای از وضوح یا سرگشتگی قرار دارند؟ علی افشاری در این گفتوگو از پیامدهای مخرب جنگ و گفتمان نظامیگری بر تضعیف نهادهای مدنی، مخدوش شدن مرزهای استقلال ملی و ظهور رویکردهای نگرانکننده در میان جریانهای برونمرزی سخن میگوید و بر ضرورت بازنگری بنیادین در ساختار و معیارهای کنشگری سیاسی تأکید میکند.

میدان آزادی تهران ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶ (عکس از عطا کناره / خبرگزاری فرانسه)
از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، شاید بیشتر توجه ها به رویارویی نظامی، کشتارها و ویرانی ها رفته، اما از دیگر پیامدهای جنگ کمتر صحبت شده باشد؛ پیامدهایی که میتواند تمام عرصههای زندگی سیاسی، اجتماعی و مدنی یک جامعه را دستخوش تغییر کند. در ایران، جنگ سیاست را در یک فضای تعلیق قرار داده است؛ فضایی که در آن مطالبات سیاسی و اجتماعی به حاشیه رانده شده، امکان کنشگری مستقل و مردمبنیاد محدودتر شده و اولویتهای امنیتی و نظامی جای سیاستورزی و تلاش برای تغییرات دموکراتیک را گرفتهاند. در چنین شرایطی، نهتنها نیروهای سیاسی و مدنی با محدودیتها و فشارهای بیشتری روبهرو شدهاند، بلکه مرزبندیهای پیشین در عرصه اپوزیسیون نیز دستخوش آشفتگی شده و شکافها و واگراییهای تازهای شکل گرفته است.
علی افشاری، فعال سیاسی جمهوری خواه در این گفتوگو از تأثیر جنگ و گفتمان جنگ بر سیاست ایران سخن میگوید؛ از چگونگی تضعیف نیروهای جامعه مدنی و به حاشیه رفتن کنشگری سیاسی در داخل کشور تا نقش بازیگران خارجی و رسانههای فارسیزبان خارج از کشور در شکلدهی به فضای سیاسی و افکار عمومی. او همچنین به پیامدهای جنگ برای اپوزیسیون، بحران استقلال و حاکمیت ملی و ضرورت بازسازی نیروهای سیاسی و مدنی میپردازد و بر این نکته تأکید میکند که عبور از بنبست کنونی، بدون شکلگیری آرایشی تازه بر مبنای دموکراسی، حقوق بشر، استقلال و اتکا به نیروهای اجتماعی داخل کشور امکانپذیر نخواهد بود.
بشنوید:
زهرا باقری شاد - میدانیم که در شرایط جنگی یا حتی در شرایطی که گفتمان جنگ و نظامی گری تقویت شده، اولویتهای امنیتی جای مطالبات سیاسی و اجتماعی را میگیرند. شما سالهاست به عنوان اپوزیسیون فعالیت میکنید و میخواهم سوال اول را از همین موقعیت شما شروع کنم؛ به عنوان یک عضو از اپوزیسیون و کسی که همواره منتقد سیاستهای جمهوری اسلامی بوده و در عین حال مخالف جنگ؛ فکر می کنید گفتمان جنگ، یا شاید بهتر است بگویم پروژه جنگ در سالهای اخیر چگونه فضای سیاست را برای بازیگران این عرصه در اپوزیسیون و نیروهای سیاسی و اجتماعی تغییر داده؟ البته متوجه تنوع در اپوزیسیون هستم، و لطفا با توجه به این تنوع، ارزیابیتان را بگویید. برای مثال فضا برای اپوزیسیون راست چه تغییراتی کرده و برای اپوزیسیون صدای سوم چطور؟
علی افشاری - تمایل دارم پاسخ به پرسش اول شما را با سخنی از هگل آغاز کنم. او میگوید جنگها باعث میشوند اعتراضات، ناآرامیها و انقلابها در میانه جنگ متوقف شوند و در نهایت، این قدرت مستقر باشد که تقویت شود. ما دقیقاً شاهد چنین اتفاقی بودیم. این جنگ، از ابتدای جنگ دوازدهروزه تا امروز، که تقریباً یک سال و نیم از آن میگذرد، عملاً چنین پیامدی داشته است. جنگ نهتنها باعث شد سیاست به تعلیق درآید، بلکه امر سیاسی را نیز به تعلیق کشاند؛ یعنی سیاست در معنای متصل به تغییرات، مردمبنیاد و رهاییبخش آن؛ سیاستی که امکان آزادی را برای عموم جامعه فراهم میکند و رویکردهای از پایین به بالا را تقویت میکند. به بیان کلیتر، منظورم این است که جامعه قدرت پیدا کند تا بتواند زنجیرهای اسارت خود را باز کند یا بشکند. اینها به حالت تعلیق درآمدند. خیابانها عمدتاً به تسخیر نیروهای حکومتی و مدافعان نهاد ولایت فقیه درآمدند. مهمتر از آن، خود معنای کنش سیاسی نیز با مشکل مواجه شد. به این معنا که میان کنش سیاسی اپوزیسیونی و اعتراضگرانه از یک سو، و اراده دولتهای خارجی متجاوز از سوی دیگر، نوعی همپوشانی ایجاد شد. آن دولتها نیز روایتی ساخته و تبلیغ میکردند و پروپاگاندا به راه انداخته بودند که این جنگ با هدف کمک به مردم ایران انجام میشود و قرار است مردم ایران را آزاد کند و ماهیتی رهاییبخش داشته باشد. منظور از این همپوشانی، همپوشانی در سطح عینی است. وگرنه آن حرکتی که از درون جامعه ایران و بر مبنای اصالت داخلی، خواهان تغییرات بوده، با رویکرد خارجی یا رژیمچنجِ خارجبنیاد متفاوت است. اما این دو بهیکباره و در نتیجه موقعیت جنگ، به شکلی ناخواسته با یکدیگر اختلاط پیدا کردند.
این اتفاق باعث شد نظام جمهوری اسلامی، بهمثابه نظامی تمامیتخواه و حکومتی سرکوبگر، از این وضعیت در عرصه روانی استفاده کند. از آن پس، هر نوع کنش اعتراضی یا حضور در خیابانها در زمان جنگ میتوانست بهمنزله همراهی با دولتهای آمریکا و اسرائیل، همراهی با تجاوز به ایران یا ایجاد بحران امنیتی تفسیر شود. همان اتهامی که حکومت سالها بهناحق علیه فعالان سیاسی، مدنی و فرهنگیِ منتقد، معترض و مخالف به کار میبرد، این بار مابهازایی عینی پیدا کرده بود: اقدام علیه امنیت ملی.
بنابراین، ما با تغییری وسیع مواجه شدیم. خود جنگ چنین ضربهای وارد کرد؛ ضربهای که صرفاً مقطعی و جبرانپذیر نبود. مثل ضربهای نبود که مثلاً به آونگی وارد شود، حرکتی ایجاد کند و پس از نوساناتی کوتاه، آن را به نقطه قبلی بازگرداند. این جنگ مانند سیلی ویرانگر آمد و بنیان های سیاسی و مدنیای را که بهطور مشخص از دهههای هفتاد و هشتاد در ایران شکل گرفته بودند، با خود برد. البته این بنیان ها در دهه نود خورشیدی نیز تا حدی ضعیف شده بودند. به عقیده من، به دلایل مختلف، از جمله ادامه همان توضیحاتی که بعداً به آنها خواهم پرداخت، بخشی از آن ارادهای که در سالیان پیش در آن پروژهها فعال بود، تضعیف شده بود. بااینحال، حتی در دهه نود خورشیدی نیز، جنبشهای اجتماعی وجود داشتند و در دهه اول قرن پانزدهم خورشیدی، جنبش انقلابی «زن، زندگی، آزادی» را شاهد بودیم. این نیروها ضعیف شده بودند، اما همچنان وجود داشتند.
اما اتفاقاتی که در یک سال و نیم گذشته رخ داده، همه آنها را هدف حمله قرار داده و از بین برده است. بهنوعی، نیروهای سیاسی و مدنی ایران را به پیش از نقطه جنگ بازگردانده؛ نقطهای که هنوز واقعاً معلوم نیست در کجا قرار دارد. این عقبگردی که از بیرون به جامعه ایران تحمیل شد، به کجا خواهد رسید.
در درون خود نیروهای اپوزیسیون نیز شکافی ایجاد شد؛ در میان نیروهای سیاسی، و از این فراتر، در میان خود مردم ایران و حتی در خانوادهها. تحقق امر سیاسی و تغییرات ساختاری در ایران، و موفقیت در دستیابی به اهداف انقلابی، نیازمند همراهی جمع بزرگی از مردم و شکلگیری نوعی همبستگی اجتماعی و ملی بوده و هست. اما این جنگ و درگیریهای ناشی از آن، اختلافات و واگراییها را دامن زد. از سوی دیگر، جریانی خاص که تلاش داشت خود را بهعنوان تنها اپوزیسیون تحمیل و معرفی کند، یا اساساً هویت سیاسی خود را به صرف اپوزیسیون جمهوری اسلامی بودن تقلیل داده بود، صورتبندیای کاذب و سادهانگارانه عرضه میکرد. گویی تمام مشکلات این است که حکومت جمهوری اسلامی کنار برود؛ به تعبیر عامیانه، آخوندها بروند و پس از آن ایران گلستان شود. در این نگاه، مخاطرات و ریسکها اهمیت چندانی ندارند و باید نادیده گرفته شوند؛ گویی این مشکلات چندان بزرگ نیستند و میتوان آنها را بعداً حل کرد. مثلاً رضا پهلوی یا نهاد سلطنت میآید، دورهای مدیریت گذار را بر عهده میگیرد، رئیس دولت گذار میشود و سپس کنار میرود. این جریان در جریان جنگ دست بالا را پیدا کرد و کاملاً با آن همراهی نشان داد. البته از برخی ایدهها و تفکرات و نیز سوابق تاریخی در تاریخ معاصر ایران هم بهره برد. بحث این موضوع مفصل است و نمیخواهم وارد آن شوم. اما این جریان در جریان جنگ، هم ضعف مهارت و توانایی سیاسی خود را نشان داد و هم آشکار کرد که در سطح تحلیلی و ذهنی و نظری تا چه اندازه عقیم، سرگردان و ضعیف است. همچنین نشان داد که وضعیت آن در حوزه انسانی، اخلاقی و حقوق بشری تا چه اندازه تیره و سیاه است. این جریان نشان داد که اگر بالقوه در موضع قدرت قرار بگیرد، هیچ تضمینی وجود ندارد که در زمینه نقض حقوق ملت ایران، سرکوب و تباهیهای سیاسی، کارنامه جمهوری اسلامی را تکرار نکند یا حتی وضعیتی بدتر از آن ایجاد نکند.
در اینجا یک شوک وارد شده است. پس از این جنگ، اپوزیسیون دیگر نمیتواند بر مبنای صفبندیهای پیش از جنگ عمل کند. به دستهبندیهای جدید، تغییرات و تحولی نیاز است و شکلگیری این وضعیت نیز زمانبر خواهد بود. همه این عوامل باعث شدهاند که در موقعیت سیاسیای قرار بگیریم که بخشهایی از آن نامعلوم و بخشهایی دیگر در حال شکلگیری است. اما آنچه مشخص است این است که ما دیگر در موقعیت اردیبهشت ۱۴۰۴ نیستیم؛ در موقعیت پیش از این زلزله نیز قرار نداریم. این را در حوزه سیاسی میگویم. در حوزه فرهنگی، آن لرزاندنِ حجاب اجباری تثبیت شد، اما در مجموع، به عقب بازگشتهایم. از این پس، پیامد روشن این جنگ آن است که معیارهای کلان اپوزیسیون ملی، دموکرات و انسانگرا دیگر صرفاً مسئله دموکراسی، حقوق بشر یا سهمگیری به نفع مردم در شکاف میان ملت و حکومت نیست. مسئله حاکمیت ملی و استقلال ایران نیز به معیاری مهم تبدیل شده است؛ اینکه تصمیمگیری ملی صرفاً باید در اختیار نیروهای داخلی باشد و باید با ارادههای متجاوز خارجی که به دنبال تصمیمگیری برای ایران هستند، مخالفت کرد.
مجموع این سه معیار است که حوزه نزدیکیها و دوریها را تعیین میکند.
- چه چیزی صف بندی این حوزهها را از هم متمایز میکند؟
- در این صحنه جدید، لازم است آن تهدیدِ استثمار، در پیوند با تحولاتی که به وجود آمده، دوباره به حاشیه رانده نشود و توجه به مسئله استثمار بار دیگر فعال شود. یعنی همیشه باید از استبداد و استثمار پرهیز کرد؛ یا به بیان دیگر، نباید از استثمار به استبداد رسید. این نکته بسیار مهمی است. ما در این جنگ شاهد بودیم که دستهای از نیروها دوباره تجربه منفی گذشته را تکرار کردند؛ یعنی با جمهوری اسلامی همراهی کردند و تمام قیود و مرزهای تمایز را نادیده گرفتند. در مقابل، کسانی هم بودند که اساساً با ارادههای متجاوز خارجی و حمایت رسانههای جهانی از آنها همراهی نامشروع کردند و در این مسیر قرار گرفتند.
میخواهم بگویم این جنگ جدید نیز بار دیگر تجربهای منفی را در تاریخ معاصر ما، بهویژه در دوره پس از انقلاب، بازسازی کرد. البته نه در تمامی ابعاد آن، اما ما شاهد تکرار برخی از آن تجربهها بودیم. همانطور که جنگ تحمیلی عراق و سپس اقدامی که سازمان مجاهدین خلق انجام داد ــ یعنی حرکت غیرمسئولانه به سمت رویه مبارزه مسلحانه ــ چگونه تمامی دستاوردهای پس از انقلاب بهمن ۱۳۵۷ را نابود کرد و دست جمهوری اسلامی را برای سرکوب و منفرد کردن انقلاب ضد استبدادی باز گذاشت و زمینه بازسازی استبداد را، در قالب جایگزینی نهاد ولایت فقیه به جای نهاد سلطنت، فراهم کرد و آن را تقویت کرد، در این جنگ نیز شاهد وضعیتی مشابه بودیم. این جنگ تحمیلی از خارج و همراهی برخی نیروهای سیاسی و مدنی ایران با آن، در مجموع به سیاست و نیروهای جامعه مدنی ایران ضربه زد و آنها را تضعیف کرد.
- شما از این صحبت کردید که جنگ، سیاست را به حالت تعلیق در میآورد. اما آیا در دل این تعلیق، شکل دیگری از سیاست را جایگزین میکند؟
- جنگ واقعا عملا سیاست را به تعلیق کشانده، یعنی عملا یک بن بست ایجاد کرده است. ما می بینیم که کنشگری سیاسی بیش از گذشته به محاق رفته. تصور بخشی از جامعه این است که به این جنگ امید دارند؛ بهدلیل وعدهها و انتظارات بیاساسی که درباره آن مطرح شده است؛ اینکه مثلاً جنگ منجر به بهبود زندگی مردم، آزادی و رهایی شود. بخشی از جامعه اینگونه به جنگ نگاه میکنند. بخشی دیگر نیز در مواجهه با جنگی قرار دارند که جنگی عادی نیست و تهدیدی موجودیتی برای ایران است. میشود گفت که یک نزاع تمدنی و یک رویارویی آخر الزمانی است. حتی یک نوع جنگ صلیبی هم است. خب در مواجهه ناگزیر با این وضعیت، توجهات می رود به سمت حفظ کشور، حفظ ایران بهمثابه یک دولت قدیمی و یک اجتماع سیاسی و ملی قدیمی . در این فضا، عملاً به به جایی میرسیم که دیگر جایی برای سیاست ورزی باقی نمیماند و حکومت سرکوبگر جمهوری اسلامی هم بهانه دیگری پیدا میکند تا سرکوب و سختگیریهای سیاسی، مدنی و حتی فرهنگی را تشدید کند. ما در یک وضعیت مشکلی قرار گرفته ایم و چالشها، تهدیدها و محدودیتها را افزایش داده است. فرصت فعالیت وجود ندارد و یک وضعیت سراسر مخدوش همهجا شکل گرفته است. یعنی میبینیم در این جنگ، کسانی که ادعا داشتند ایرانشهری را تبلیغ میکنند و در آن چهارچوب بودند، و از ایران و ایرانگرایی میگفتند، در این جنگ عموماً یا ساکت بودند، یا منفعل، یا همراه با تهاجمات خارجی. در مقابل، جمهوری اسلامی که متأثر از یک پارادایم دستوریِ امتگرایی اسلامی بود، حالا آمده و در موضع ملی قرار گرفته است. یعنی همهچیز بههم ریخته، مرزها مخدوش شده و مرزها به هم کشیده شدهاند. در این فضا نوعی سرگشتگی و اضطراب وجود دارد و به همین دلیل نمیتوان فعالیت سیاسی منسجمی انجام داد. ما دیگر مرزبندیهای پیش از جنگ را نداریم. عملاً یک آرایش سیاسی جدید در حال شکلگیری است و در این فضا واقعاً جایی برای سیاست باقی نمیماند.
- بازیگران خارجی چطور توانستهاند با ساختن آلترناتیوها و بدیلهای «مصنوعی» بر اپوزیسیون و جامعه مدنی در فرآیند گفتمان جنگ اثر بگذارند؟
- ما در این فضای جنگ، با اتفاقی مواجه شدیم که ریشههای قبلی داشت و محصول برنامهریزیها و اتفاقاتی بود که در فاصلههای زمانی گذشته رخ داده بودند. ما این اتفاق را به شکلی عینی دیدیم و یک واقعیت تلخ را مشاهده کردیم. یعنی اگر جنگ دوازدهروزه را در نظر بگیریم، تا امروز تقریباً یک سال و نیم از آن گذشته و در این مدت تقریباً در وضعیت جنگی بودهایم. یعنی ما دو جنگ داشتیم؛ یکی جنگی محدود و دیگری تمامعیار، جنگ دوازدهروزه و سی و نه روزه، و در فاصله میان این دو نیز همچنان در وضعیت جنگی بودیم. این وضعیت هنوز هم در واقعیت ادامه دارد؛ یعنی این آتشِ زیر خاکستر باقی مانده و هر لحظه ممکن است دوباره جنگ شکل بگیرد.
حالا در چنین شرایطی، می بینیم بخشی از نیروهای سیاسی و مدنی ایران از شمول مرزهای ملی و سیاست ورزی در داخل دولت ملت ایران خارج شدند. حالا به این بهانه که جمهوری اسلامی ــ که حرف درستی هم هست ــ حکومتی نامشروع است و نماینده مردم ایران نیست، عملاً تمامی تکالیف خودشان را به ایران نادیده گرفته اند. ما میبینیم که این وضعیت بهیکباره حاصل نشده، بلکه در دو دهه گذشته، با روندی تدریجی و مرحلهبهمرحله شکل گرفته است. پروژههایی که خارجیها ایجاد کردهاند؛ بخشی از آن علنی بوده و بخشی مخفی. رسوخی که در بخشهای مختلف جامعه ایران، در گروههای سیاسی و در میان نیروهای جامعه مدنی ایران کرده اند. عملاً نگاهشان به ایران، نگاهی درونی نبوده یا دستکم در تمامیت خود چنین نگاهی نداشتهاند؛ بلکه از دریچه نگاه آن خارجیها، بنیادها و سرمایه گذاران خارجی مسائل سیاسی، اجتماعی و مدنی ایران را نگاه کرده اند. یعنی آنها عملاً در همان چارچوب کلیای که جریانهای غربی و حالا اسرائیلی برای هژمونی خود دنبال میکردند، به ایران نگاه میکنند. حتی ببینید بعضیها اصلاً ابایی ندارند که بگویند ایران میتواند بخشی از قلمرو ژئوپولیتیک و هژمونی دولتهای غربی، حتی دولت اسرائیل، شود؛ یعنی ایران هم مثلاً به ایالتی از آمریکا تبدیل شود، ایران هم مستعمره آمریکا شود، به یک دولت تابع تبدیل شود.
ما اینجا یک واقعیت تلخ و هولناکی را دیدیم که اگر بخواهیم به تاریخ رجوع کنیم، به دوره پس از جنگهای ایران و روس برمیگردیم؛ زمانی که بهتدریج روسوفیلها و انگلوفیلها به وجود آمدند و امروز دوباره میبینیم که در ابتدای قرن پانزدهم خورشیدی، این جریانها دوباره خود را نشان میدهند. این وضعیت بازسازی شده است؛ یعنی مسیر جدیدی به جریان افتاده است. همه اینها به ما نشان میدهد که چگونه این اتفاق افتاده است. یعنی جنگی که دولتهای آمریکا و اسرائیل علیه ایران به راه انداختند و از سیاست خارجی مخرب و ستیزه جویانه جمهوری اسلامی هم بهرهبرداری کردند، تهدیدهای موجود را به فرصتی برای پیشبرد پروژههای بزرگ و قدیمی تاریخی خودشان تبدیل کردند.
خب در چنین فضایی، آنها برنامهریزی کرده بودند و بهتدریج روایتی ساخته بودند. این روایت، استقلال کشور و حاکمیت ملی را تضعیف میکرد و از جهانیگرایی و جهانیشدن به این معنا دفاع میکرد که اساساً دیگر باید مرزهای ملی را کنار گذاشت؛ یعنی ایران را بهعنوان یک موجودیت مستقل ندید و تصمیمسازی درباره ایران را فرایندی کاملاً ایرانی و درونی تلقی نکرد. بلکه مرز داخل و خارج کنار بروند و خارجیها حضور داشته باشند؛ نهتنها خارجیها مشارکت کنند، بلکه مدیریت را هم بر عهده بگیرند، سیاست گذاری کنند.
ما شاهد این بودیم که برخی گروه های سیاسی اپوزیسیون رسما به نیروهای نیابتی خارجی تبدیل شدند. فضای رسانهایای هم که ساخته شد همه اینها نشاندهنده این است که با پروژهای بزرگ و طولانیمدت مواجه بودهایم که گامبهگام جلو آوردند. البته شاید در فازهای اولیه شکلگیری این پروژه، چنین چشمانداز گستردهای مدنظر نبوده باشد؛ اما بازگشت دونالد ترامپ به کاخ سفید در سال ۲۰۲۵، و سپس فرصتی که اسرائیلی ها پیدا کردند، و افراطی ترین دولت تاریخ این کشور که بر سر کار بود؛ همه اینها دستبهدست هم دادهاند تا این وضعیت به وجود بیاید؛ وضعیتی که قربانی نهایی آن نه جمهوری اسلامی، بلکه مردم ایران و اپوزیسیون دموکرات، ملی و انسان گرا بودند.
- نقش رسانههای فارسیزبان خارج از کشور را در این فرایند چگونه ارزیابی میکنید؟
- در مورد رسانههای فارسیزبان خارج از کشور، رسانههایی که مؤسسات و نهادهای خارجی، چه دولتی و چه غیردولتی، آنها را تأسیس کردهاند، من معتقدم نقششان در مجموع منفی بوده است. البته این را به همه تعمیم نمیدهم؛ همه اینگونه نبودهاند. مثلاً برخی رسانهها، مانند رادیو زمانه، چنین نقشی نداشتهاند و به اصول حرفهای رسانهای پایبند بودهاند.
اما واقعیت این است که این جنگی که دولتهای آمریکا و اسرائیل علیه ایران، فراتر از جمهوری اسلامی، راه انداختند، بهیکباره رخ نداده است. پیش از آن، یک جنگ شناختی و ادراکی میان جریانهای مختلف به راه افتاده بود. یعنی اینکه بخواهیم مفهوم اشغال و اشغالگری را در نظر بگیریم؛ مفهومی که معمولاً به رابطه میان داخل و خارج مربوط است. اشغال معمولاً زمانی رخ میدهد که یک نیروی خارجی وارد سرزمینی میشود؛ نیرویی که خارج از نیروهای داخلی و صاحبان آن کشور است. این روایت را جا انداختند که مثلاً جمهوری اسلامی اشغالگر است. فضاسازیهایی هم که انجام شد، اساساً این بود که رسانهها ــ البته عمدتاً، نه همه آنها ــ متوقف شدند بر اینکه مشکلات را بگویند، نقاط سیاه را نشان بدهند و همهچیز را در نقطه مقابل جمهوری اسلامی که سفیدنمایی می کند، بهاصطلاح، سیاهسازی کنند. بعد هم بهنوعی تلاش میکردند همه جنبههای جامعه ایران را طوری نشان بدهند که انگار این جامعه خودش قابلیت و توانایی ایجاد تغییرات را ندارد، نمیتواند سرنوشت و اوضاع خودش را تعیین کند و نیازمند نیروی خارجی است.
معیارهای تشخیص، هم در تحلیل و هم در موضعگیریهای اصولی، بهجای اینکه متکی بر معیارهای اصولی باشند، عمدتاً بر همان نوع نگاه و نگرشی استوار بودند که جریانهای خاصی در غرب دارند. و مرزبندی با ساختار سلطه هم نشد. و بیشتر بر برخوردهای سطحی استوار بودند، نه ژرف کاوانه. مثلا هر اتفاقی که افتاده و هر مشکلی که وجود داشته، با تحلیلی دمدستی توضیح داده میشد؛ اینکه مشکل فقط حکومت است. به جنبههای تاریخی این مشکلات، ابعاد مختلف آنها و پیچیدگیهایشان توجه نمیکردند و سادهسازیهای عوامپسندانه را ترویج میکردند.
البته شروع بسیار شدید و بهقولی بازاری این روند با «من و تو» بود و بعداً «ایران اینترنشنال» آن را ادامه داد. اینها دیگر خیلی روشنتر این مسیر را پیش بردند. یعنی اینها رسانه نبودند، بلکه پروپاگاندا بودند. در واقع، اصول رسانهای حرفهای که متعهد به آگاهیبخشی، پایبندی به حقیقت و بازنمایی واقعیت باشد ــ نه اینکه خودش واقعیت بسازد ــ در عمده این رسانهها وجود نداشت.
بیدلیل نبود که بهیکباره دیدیم در هر دو جنگ، جنگ دوازدهروزه و جنگ سی و نه روزه و پس از آنها، اینترنشنال بهعنوان ابزار رسانهای آن دولتهای متجاوز عمل کرد. تصادفی نیست که نظامیان و مقامات نظامی در رسانه اینترنشنال مستقیماً صحبت میکنند. در اینجا حتی میتوان گفت که این رسانهها نقشی ضدرسانهای داشتهاند. همین مسئله نیز دوباره تأثیرات منفیای بر سیاست در ایران و نیروهای جامعه مدنی گذاشته است. همچنین خطاهایی در نگرش افکار عمومی ایجاد کرده و آن سپر ذهنیای را که باید در جامعه ایران برای دفاع از موجودیت و منافع خود باشد، تضعیف کرده و بیاهمیت جلوه داده است. بخشی از جامعه ایران عملاً به این سمت سوق داده شده که منفعل شود و ناخواسته به جریان حامی و پیادهنظام دولتهای متجاوز خارجی تبدیل شود.
اینها کارهایی بوده که در این رسانهها انجام شده است. یعنی این رسانهها به سمت مهندسی افکار عمومی رفتهاند. بههرحال، مبالغ زیادی در این زمینه سرمایهگذاری شده است. این روند را در سطح پایینتر، در رسانههای کوچکتر و در شبکههای اجتماعی هم دنبال کردند؛ جایی که نقش این جریانها بسیار بیشتر بوده است. در آنجا، با استفاده از ابزارهای پیشرفته، منابع مادیای که در اختیار داشتند و قدرت رسانهای، همه این عوامل باعث شدند فضاسازی دروغینی ایجاد کنند. یعنی ما شاهد بودیم که نمایشها و بازنماییهای موجود در شبکههای اجتماعی، چه در توییتر، چه در اینستاگرام و چه حتی در تلگرام، چگونه بر فضای عمومی تأثیر گذاشتند. شاهد بودیم که هم حسابهای کاربری ناشناس و هم حسابهایی که بهصورت سازمانیافته، پنهان و نامرئی، اما با فعالیت گسترده از سوی این جریانها اداره میشدند ــ که حالا دیگر علنی هم شده است که بخشی از این پروژه زیر نظر دولت اسرائیل بوده ــ آرایش طبیعی جامعه ایران را به نفع جریانهای وابسته به قدرتهای خارجی به هم زدند.
از این نظر، نقش این رسانهها منفی بوده است. البته در درون همین رسانهها نیز فعالانی حضور داشتهاند که تلاش کردهاند تا جایی که میتوانند، برخلاف این رویکرد عمل کنند. رسانههای دیگری هم، مانند رادیو زمانه، بودهاند که سعی کردهاند به مشی اصولی روزنامهنگاری و حرفهایگری رسانهای وفادار بمانند؛ تلاش کردهاند ابتدا واقعیت را بازتاب بدهند و سپس آنچه را که به صلاح کشور است پوشش دهند و به پروپاگاندا تبدیل نشوند. یعنی اجازه ندهند همان رویکرد منفیای که جمهوری اسلامی در حوزه رسانه دارد، در رسانههای اپوزیسیون و رسانههای منتقد نیز بازتولید شود و استقلال رسانهای خودشان را حفظ کنند.
- شما در ابتدای صحبتهایتان به ضعیف شدن جامعه مدنی اشاره کردید. اما اجازه بدهید از شما بپرسم که سیاستگذاریهایی که به زمینهسازی جنگ منجر شدهاند، ظرفیتهای جامعه مدنی را چگونه تضعیف کرده اند؟
- همانطور که پیشتر توضیح دادم، نیروهای جامعه مدنی در این جنگ ضربه خوردند. اما اگر مقدمات این جنگ را در نظر بگیریم، اساساً با نفی این نیروها شکل گرفت. یکی از ویژگیهای نیروهای جامعه مدنی هر کشور، در درجه اول، استقلال آنهاست. یعنی این نیروها در درون همان کشور، بر اساس اهداف و مطالبات مردم آن کشور فعالیت میکنند. عمدتاً هم خاستگاه جامعه مدنی، داخل همان کشور است. باز هم میبینیم که یکی از ارکان این جنگ شناختی و ادراکی، بیاعتبار کردن این نیروها بود. میگفتند این نیروها در داخل کشور هستند و بهنوعی با جمهوری اسلامی ارتباط دارند و منفعلاند. یا میگفتند اینها «ماله کش» هستند و در خدمت وضع موجود قرار دارند. به این ترتیب، با آنها بهعنوان نیروهای مستقل اعتبارزدایی کردند.
بعد هم اساساً ایده این جنگ این بود که این نیروها توانایی ندارند و نمیتوانند خواستهها و مطالبات مردم را محقق کنند. در مقابل، آمدند یک جامعه مدنی موازی را در خارج از کشور، با فاندهایی که می گرفتند ایجاد کردند و حتی سعی کردند نیروهای داخل کشور را هم به شیوههای پیچیده و نامرئی به خودشان وابسته کنند. نتیجه این شد که اساساً از دهه نود خورشیدی به بعد، بهتدریج زیرساختها و شبکههایی که نیروهای جامعه مدنی در ایران در دهههای هفتاد و هشتاد پیدا کرده و ایجاد کرده بودند، از بین بروند. البته خود دستگاه اطلاعاتی جمهوری اسلامی نقش اصلی را ایفا کرد. یعنی در اینجا، هر دو طرف با یکدیگر، یکدیگر را تقویت کردند و همچون تیغه های یک قیچی نیروهای جامعه مدنی ایران را سر بریدند. و میبینیم که کنشگری در ایران تا این اندازه ضعیف شده است. ما اکنون مانند گذشته در داخل ایران کنشگر نداریم.
از سوی دیگر، نوعی بزرگنمایی درباره توانایی کنشگران و اپوزیسیون خارج از کشور صورت گرفت؛ بهگونهای که همه توجهات به خارج از مرزهای ایران معطوف شد و الگویی نجاتبخش از نیروهای خارج از کشور مطرح شد. حتی تلاش کردند خارج از کشور را معادل داخل کشور نشان بدهند و درباره تجمعات خارج از کشور بزرگنمایی کنند؛ تجمعاتی که در جای خود مفید هستند، اما اصلاً قابل مقایسه با فعالیتهای داخل کشور نیستند. میبینیم که در رسانههایی مانند اینترنشنال نیز روی این موضوعات کار و سرمایهگذاری شد و به آنها پرداخته شد.
در صورتی که جنگ از یک سو بهصورت مستقیم نیروهای جامعه مدنی را تضعیف کرد؛ یعنی امکان فعالیت را از آنها گرفت و دست جمهوری اسلامی را برای سرکوب بیشتر باز گذاشت. از سوی دیگر، مسیری بدیل و موازی با فعالیت آنها به راه انداخت؛ مسیری که بر اساس آن، این نیروها توانایی لازم را ندارند و این موشک خارجی است، این سرباز خارجی است و این دولتهای خارجی هستند که باید به بازیگران اصلی تبدیل شوند.
- در چنین شرایطی، آیا هنوز امکان شکلگیری پروژهای دموکراتیک و مبتنی بر نیروهای اجتماعی در ایران وجود دارد؟ به نظر شما چه نیروها یا جنبشهایی ظرفیت بازگرداندن نیروهای اجتماعی دموکراتیک به مرکز تحولات را دارند؟
- باید عرض کنم که بله، قطعاً این امکان وجود دارد؛ اما در سنجش این امکان و مهمتر از آن، در برنامهریزی برای فعال کردن این امکان، باید رویکردی واقعبینانه داشت. در ابتدا باید ضرباتی را که به سیاست و جامعه مدنی وارد شده است، شناسایی کرد. ما با وضعیتی متفاوت از پیش از جنگ مواجه هستیم. پیش از هر چیز باید شناسایی کرد که این ضربات در چه میزانی بوده و عقب پرتاب شدن باید دقیقا سنجیده شود.
در گام بعد، به نظر من، ما به یک بازسازی جدید نیاز داریم؛ هم در عرصه سیاست اپوزیسیونی و هم در عرصه نیروهای جامعه مدنی و بهخصوص در میان فعالان حقوق بشر.
خب ما شاهد بودیم که در این جنگ، بار دیگر به رویکرد حقوق بشری بهعنوان مجموعهای فراگیر، منسجم و استثناناپذیر چه آسیبهایی وارد شد. همچنین نقصها و مشکلات بزرگی آشکار شدند. تعداد قابلتوجهی از فعالان حقوق بشری و سازمانهای حقوق بشری ایرانی، در برابر آسیبهایی که این جنگ و حتی بیش از آن، تحریمها به مردم ایران وارد کرده بودند، سکوت کردند. حاضر نشدند کشتار کودکان میناب را محکوم کنند.
ما با یک حقوق بشر اسلامی روبرو بودیم همیشه؛ یعنی نگاه ضدحقوقبشری جمهوری اسلامی که در قالب حقوق بشر اسلامی دستهبندی میشود و اینگونه جلوه داده میشود که حقوق بشر باید به مجموعهای از ارزشهایی محدود شود که حکومت بر اساس برداشت خودش از اسلام تعریف میکند و حقوق بشر را گزینشی می کند.
اما اینجا دیدیم به یکباره که این حقوق بشر غربی هم عملاً آمده است و میخواهد بر اساس معیارهای غربی خودش گزینش کند. یا با رویکردهایی مواجه شدیم که بخشی از اپوزیسیون افراطیی داشت که روی مجازات فراقضایی و کشتار مانور می داد. و باید گفت که این رویکرد با سنجههای حقوق بشری سازگار نیست. ولی ما دیدیم که ظاهرا ما چه مشکلاتی داریم هنوز بر سر راه اینکه بخواهیم در ایران حقوق بشر را به شکلی جامع و همگانی داشته باشیم. خب، همه اینها نیازمند آن است که یک بازسازی انجام شود و آرایشی جدید در عرصه سیاسی و میان نیروهای جامعه مدنی شکل بگیرد. در غیر این صورت، اگر همین وضعیت آشفته ای که اکنون حاکم است ادامه پیدا کند، روندی که شاهد آن هستیم ــ یعنی تضعیف جریانهای جامعه مدنی و ضعیفتر شدن آنها ــ و همچنین بنبست سیاسی باقی خواهد ماند و امکان عبور از آن وجود نخواهد داشت.
در ساوند کلاد، اسپاتیفای و کستباکس بشنوید.



نظرها
نظری وجود ندارد.