گزارش میدانی
وقتی هزینه دیابت از خود بیماری دردناکتر میشود؛ روایت سه زن در ایران
چیچک درفش ـ برای فرزانه، دیابت از کودکی با ترس و شرم همراه بود؛ مارال پسانداز چندسالهاش را خرج درمان کرد و شیرین، بدون بیمه، به حمایت یک انجمن خیریه پناه برد. روایت این سه زن نشان میدهد که زندگی با دیابت در ایران فقط مبارزه با یک بیماری مزمن نیست؛ افزایش هزینه دارو و تجهیزات پزشکی، پوشش ناکافی بیمه و باورهای تبعیضآمیز درباره زنان بیمار، درمان را به نبردی روزمره برای حفظ سلامت، معیشت و کرامت انسانی تبدیل کرده است.

زنی با استفاده از یک قلم، انگشت خود را سوراخ میکند تا با دستگاه سنجش قند خون (گلوکومتر)، سطح قند خونش را بیازماید و مدیریت سلامت خود در زمینه دیابت را تضمین کند. منبع: shutterstock
«فکر میکنم هزینههای سرسامآور درمان دیابت از خود دیابت هم دردآورتر است.» این جملهٔ مارال، زن ۴۴ سالهٔ خانهدار است. روایت او و دو زن دیگر در این گزارش میدانی نشان میدهد چگونه یک بیماری مزمن، در همتنیدگی با وضعیت اقتصادی، جنسیت و باورهای اجتماعی از یک مسئلهٔ صرفاً پزشکی به یک مسئلهٔ معیشتی و هویتی تبدیل میشود. این گزارش میدانی نشان میدهد چگونه هزینهٔ فزایندهٔ دارو و نوار تست در کنار انگ اجتماعی و نبود حمایت نهادی، زنان را میان ادامهٔ درمان، تحمل نگاه سنگین جامعه و از دست دادن بخشی از زندگی اقتصادیشان گرفتار میکند.
دیابت در ایران دیگر یک بیماری نادر یا صرفاً مربوط به سالمندان نیست. آمارها نشان میدهند حدود ۱۱.۴ درصد جمعیت بالای ۲۵ سال یعنی نزدیک به ۵.۵ میلیون نفر به دیابت مبتلا هستند و میلیونها نفر دیگر در آستانهٔ ابتلا قرار دارند. اما آنچه در پروندههای بالینی کمتر دیده میشود، هزینهٔ روزمرهٔ مدیریت بیماری است؛ از انسولینی که با توجه به تحریمها قیمتش چند برابر شده، نواری که هفتهای یک بسته لازم دارد و بیمهای که همهٔ مخارج و شکافهای بهوجودآمده را پر نمیکند. در این میان، سه زن با سه تجربهٔ متفاوت از یک بیماری مشترک روایتهای خودشان را بازگو میکنند.
وقتی بدنِ کودکانه باید همزمان با قند و انگ اجتماعی میجنگد
فرزانه، دانشجوی ادبیات، ۱۲ ساله بود که علائمش آغاز شد از ضعف و خستگی شدید، تشنگی مداوم، کاهش وزن و شبادراری. در یک مهمانی، پزشکی که حضور داشت به مادرش گفت باید آزمایش بدهد و بعد از چند آزمایش، تشخیص دیابت نوع ۱ دادند. فرزانه میگوید خانواده هیچ سابقهای از این بیماری نداشتند و چون مثل امروز آگاهی کافی دربارهٔ آن نبود، خیلی ترسیده بودند؛ او احساس میکرد چیزی ناشناخته در وجودش ریشه دوانده که هیچ شناختی از آن ندارد و میترسید آنقدر رشد کند که جانش را بگیرد. به گفتهٔ او، مادرش زود مضطرب میشد و رفتار خانواده عجیب شده بود؛ فرزانه احساس میکرد دچار نوعی نقص عضو شده و کسی باید همیشه او را زیر نظر میگرفت که مبادا قند خونش افت کند یا بالا برود. حس زیر ذرهبین بودن برایش آزاردهنده بود، چون میل شدیدی به شیرینی داشت و وجود شیرینی در خانه قدغن شده بود.
وضعیت ناخوشایند اما ترس از تزریق قسمت دیگری از ماجرا بود. فرزانه که از آمپول شدیداً میترسید، مجبور بود انسولینش را خودش تزریق کند، آن هم وقتی مادرش در دسترس نبود، یعنی در مدرسه. یکبار در راهروی دستشویی، همکلاسیاش او را در حال تزریق دید. فرزانه میگوید هر دو جا خوردند، او زد زیر گریه و همکلاسیاش فوراً آنجا را ترک کرد. بعد از آن احساس خجالت میکرد؛ بچهها درگوشی حرف میزدند و از او فاصله گرفتند، انگار نمیخواستند نزدیک یک آدم بیمار باشند.
فرزانه دربارهٔ آن لحظه میگوید:
هر دو جا خوردیم. من زدم زیر گریه و او فوراً آنجا را ترک کرد. بعد از آن من احساس خجالت میکردم؛ انگار داشتم کار بدی انجام میدادم و یا عیب بزرگی از من فاش شده بود.
فرزانه میگوید در خانه به او گفته بودند دربارهٔ دیابتش با کسی حرف نزند و این توصیه، آگاهانه یا ناآگاهانه، به او احساس ضعف میداد. او حالا که به گذشته فکر میکند میبیند بسیاری از رفتارهای دلسوزانهٔ والدینش در آن برهه آسیب زیادی به او زد. نقطهٔ عطف، آشنایی با انجمن دیابتیها بود؛ جایی که برای اولین بار کسانی را دید که سالها با همین بیماری زندگی کرده بودند. به گفتهٔ او، آنها با گفتن از تجربیات خود و ارائهٔ راهکارهای منطقی و برنامهای برای شروع سبک زندگی سالمتر، خیلی به او کمک کردند و دیدگاهش را نسبت به دیابت تغییر دادند. فرزانه معتقد است برای کسانی که در سنین پایین مبتلا میشوند، آشنایی و حضور مرتب در انجمن میتواند حتی از هر دارو و درمانی نتیجهبخشتر باشد.
تجربهٔ فرزانه فقط یک خاطرهٔ کودکی نیست؛ الگویی است که در سطح کلان نیز تکرار میشود. تشخیص دیرهنگام دیابت نوع ۱ در کودکان همچنان یکی از چالشهای نظام سلامت ایران است و در برخی موارد، نخستین نشانهٔ بیماری نه تشنگی و کاهش وزن، بلکه کما و افت هوشیاری است. فرزانه خوششانس بود که در آن مهمانی پزشکی حاضر بود؛ برای بسیاری از کودکان در خانوادههای کمآگاه یا کمدرآمد، این شانس وجود ندارد. مدیرعامل انجمن دیابت ایران میگوید ۹۰ درصد درمان دیابت، خودمراقبتی و آموزش است، نه فقط دارو، اما هزینهٔ این آموزشها در ایران برخلاف بسیاری از کشورها توسط بیمه پوشش داده نمیشود و انجمنها ناچارند آن را از منابع خیریه و مردمی تأمین کنند.
زمانی که هزینهٔ درمان از خود بیماری سنگینتر میشود
مارال ۴۴ ساله و خانهدار، دیابت نوع ۲ را در خانواده به ارث برده بود؛ پدر و عموی بزرگش نیز دیابت داشتند و عمویش را بر اثر این بیماری از دست داده بودند. اما بیماری او تنها ژنتیکی نبود. سالها اضافهوزن داشت و هرچه اطرافیان بیشتر میخواستند پرخوریهای عصبیاش را کنترل کنند، میل به خوردنش بیشتر میشد. به گفتهٔ خودش، سبک زندگی سالمی نداشت: استرسهای مداوم، کمتحرکی، بیخوابی و مصرف غذاهای پرچرب و شیرینی زمینه را برای ابتلا فراهم کرد. اولین علائم از گزگز دست و پا شروع شد و کار به جایی رسید که نزدیک بود یکی از کلیههایش را از دست بدهد؛ همهٔ اینها در عرض پنج سال گذشته.
بار اقتصادی بیماری برای مارال از خود بیماری سنگینتر شد. او از یک طرف باید عادتهای غلط پیشین را کنار میگذاشت، کاهش وزن را زود شروع میکرد و برنامهٔ تغذیهٔ سالم و درمان دارویی را پیش میبرد؛ همهٔ اینها هزینه داشت. مارال میگوید در عرض همان یک سال، تمام سرمایهای را که برای خرید خودرو کنار گذاشته بود صرف درمان کرد.
او میگوید:
یادم میآید من در عرض همان یک سال، تمام سرمایهای که برای خرید خودرو کنار گذاشته بودم صرف درمان کردم.
تنها منبع درآمدش حقوق بازنشستگی پس از فوت پدرش بود؛ کارش را مدتها پیش بهخاطر تعدیل نیروی شرکت از دست داده بود، خواهر کوچکترش دانشجو بود و مادرش توان کار کردن نداشت. او میگوید خیلی وقتها باید برای پیدا کردن انسولین دست به دامن دوست و آشنا میشد یا بعضی داروهایش را بعد از کلی دوندگی و مراجعه به جاهای مختلف پیدا میکرد.
این تجربه در اعداد کلان نیز بازتاب دارد. بهای سبد حیات دیابتیها یعنی نوار تست قند خون و انسولین قلمی، نسبت به حدود دو ماه پیش ۴.۳ برابر شده و قیمت نوار تست قند خون در ماههای اخیر چهار برابر رشد کرده است. قلم انسولین به حدود ۸۰۰ هزار تومان رسیده و دسترسی به آن نیز دشوار شده است. میانگین هزینهٔ سالانهٔ درمان هر بیمار دیابتی در شرق ایران ۱٬۱۵۳ دلار برآورد شده که در بیماران دارای عوارض بهمراتب بالاتر میرود. اما شاید گویاترین عدد، فاصله و شکاف میان قیمت دارو و سهم بیمه باشد: در یک نمونه، قیمت اقلام دارویی کمتر از ۴۰ درصد افزایش یافته، اما مبلغ پرداختی بیمار بیش از ۲۴ برابر شده است، زیرا سقف تعهد بیمهٔ تأمین اجتماعی ثابت مانده و تفاوت مستقیماً به بیمار منتقل شده است.
اما مهمترین بخش روایت مارال، قیمتِ و ارزشِ اجتماعیِ بدنِ دیابتی است. او میگوید در جامعه مردم هنوز نسبت به دیابت بدگماناند و فکر میکنند کسی که دیابت دارد نباید ازدواج کند، چون قرار است کلی هزینه روی دست همسرش بگذارد یا ممکن است هرگز فرزند سالمی به دنیا نیاورد. مارال چند مورد خواستگار داشت که به محض گفتن دربارهٔ دیابت و سابقهٔ ارثی آن در خانواده، منصرف شدند و به بهانههای دیگر پا پس کشیدند. به گفتهٔ او، باورهای غلط نسبت به دیابت فشار روحی زیادی بر زنان وارد میکند؛ زن در همان حال که برای بهدست آوردن سلامت خود تلاش میکند، باید فشار روحی مضاعفی بهخاطر واکنش اطرافیان هم متحمل شود.
این تجربهٔ شخصی در پژوهشها نیز تأیید شده است. مطالعهای در BMC Public Health (۲۰۲۵) نشان میدهد که زنان و افراد مجرد سطوح بالاتری از استیگمای اجتماعیِ درکشده را گزارش میکنند و این تفاوت بازتاب «نگرشهای فرهنگی عمیقتری است که زنان دارای بیماری مزمن را استیگما میزند و بیماری را مانعی بالقوه برای ازدواج میبیند.» همین مطالعه رابطهٔ معکوس و معناداری میان استیگما و پایبندی به درمان پیدا کرده است: هرچه فرد احساس انگِ بیشتری کند، کمتر به درمان پایبند میماند. به عبارت دیگر، نگاه جامعه نهتنها دردِ روانی ایجاد میکند، بلکه مدیریت بیماری را نیز مختل میکند.
هنگامی که بیمهای نداری تنها تکیهگاهت انجمن است
شیرین، ۳۵ ساله، خیاط و مادر یک فرزند، هنگام تشخیص دانشآموز دبیرستانی بود و پارهوقت در مغازهای کار میکرد تا کمکخرج خانواده باشد. یکروز از حال رفت و او را به بیمارستان بردند؛ آزمایشها نشان داد دیابت دارد. شیرین میگوید خانوادهاش پرجمعیت بودند و وضعیت مالی خوبی نداشتند؛ در آن لحظه تنها به هزینههای بیمارستان و مخارج دارو و درمانش فکر میکرد، بیمه هم نداشتند که بخشی از مخارج را پوشش دهد و هیچکدام شناختی از بیماری نداشتند. به گفتهٔ او، خیلی ترسیده بود.
اولین پزشک، او را به انجمن دیابتیها معرفی کرد. شیرین میگوید کمکهای مالی، مشاورههای درمانی و همراهی افرادی با تجربهٔ مشابه در مسیر کنترل بیماری به او کمک کرد:
اگر با انجمن و دوستانی که آنجا پیدا کردم آشنا نمیشدم، محال بود تا امروز روی پا بمانم.
شیرین به دو باور غلط اشاره میکند که زندگی روزمرهاش را تلخ کرده است. اول، این تصور که فرد دیابتی احتمالاً یک آدم شکمو است که بهخاطر مصرف زیاد شیرینی و قند بیمار شده، در حالی که ژنتیک، فعالیت بدنی، اضطراب، فشار عصبی و بارداری هم میتوانند در ابتلا مؤثر باشند؛ به گفتهٔ او سرزنش کردن فرد دیابتی و مقصر دانستن او کار ناعادلانهای است. باور دوم، واگیردار بودن دیابت است که بهویژه برای کسی که میخواهد ازدواج کند، فشار زیادی ایجاد میکند. شیرین خود سالهاست ازدواج کرده، همسرش از بیماری او مطلع بوده و فرزند سالمی هم دارند؛ او میگوید این فقط یک باور غلط و غیرعلمی است که میتواند زندگی هزاران فرد مبتلا را دشوار کند.
روایت شیرین نشان میدهد در خلأ حمایت رسمی، نهادهای مدنی برای برخی تنها تکیهگاه بودهاند. انجمن خیریهٔ حمایت از بیماران دیابتی کشور از سال ۱۳۷۰ خدمات رایگان ویزیت، دارو و تست قند خون به بیش از ۱۰ هزار بیمار ارائه کرده و هزینهها را بهطور مشترک با دولت و خیرین تأمین میکند. اما این حمایتها پراکندهاند و جایگزین سیاستی نمیشوند که دسترسی به نوار تست و انسولین را به حقِ شهروندی تبدیل کند، نه کالایی وابسته به توان مالی.
این روایتها نشان دادند که مدیریت دیابت در ایران، پیش از آنکه یک مسئلهٔ صرفاً بالینی باشد، یک مسئلهٔ اقتصادی-اجتماعی است که بار آن بهطور نامتناسب بر دوش زنان، کودکان و خانوادههای کمدرآمد میافتد. فرزانه با بیخبری و انگِ کودکانه دستوپنجه نرم کرد، مارال سرمایهٔ خودرویش را خرج درمان کرد و با طردِ خواستگاران روبهرو شد، شیرین بدون بیمه در بیمارستان بستری شد و تنها انجمن را تکیهگاه یافت. در پسِ هر سه روایت، اعداد فزایندهای ایستادهاند: انسولینی که چند برابر شده، نواری که هفتهای یک بسته لازم دارد اما هزینهاش با حقوق بازنشستگی یک خانواده جور درنمیآید، و بیمهای که اگر هم باشد، همهٔ این شکافها را پر نمیکند.
مسئلهای که این روایتها را از یک گزارش صرفاً اقتصادی متمایز میکند، هزینهٔ نامرئیِ هویتی است: احساس نقص عضو، خجالت از تزریق در مدرسه، ترس از دیدهشدن در حال غذا خوردن، و این باور که بدنِ دیابتی بدنِ ازدواجنکردنی است. تا زمانی که سیاستهای سلامت، این ابعاد اقتصادی و اجتماعی را همزمان هدف نگیرند؛ از پوشش کامل نوار تست و انسولین گرفته تا آموزش عمومی برای زدودن باورهای غلط و حمایت نهادی از انجمنها، روایت زنانی مثل فرزانه، مارال و شیرین، روایتِ مقاومت روزمره در برابر بیماری و هزینههای آن خواهد ماند، نه روایتِ درمان.
منابع
- دادههای هزینه سالانه و بار اقتصادی: International Journal of Healthcare Management، ۲۰۲۶.
- دادههای انگ اجتماعی و پایبندی به درمان: BMC Public Health، ۲۰۲۵. DOI: 10.1186/s12889-025-22014-w
- آمار خدمات انجمن: انجمن خیریه حمایت از بیماران دیابتی کشور.
- آمار قیمت نوار تست و انسولین و شکاف بیمه: گزارشهای خبری دنیای اقتصاد و اکونیوز، ۱۴۰۵.




نظرها
نظری وجود ندارد.