لابستر در تاریکی؛ روایت یک هیئت امدادرسان کانادایی از کوبا، در برنامهٔ رسمی و بیرون از آن
پوریا پزشکی ـ برای رساندن کمکهای پزشکی و ساخت مستندی درباره کوبا به هاوانا رفت، اما آنچه بیرون از برنامههای رسمی دید، روایت دیگری از این کشور پیش رویش گذاشت: مردمی که در زبالهها دنبال غذا میگشتند، بیمارستانهایی گرفتار کمبود دارو و شهروندانی که با وجود فشار تحریمهای آمریکا، دولت خود را مسئول وضعیتشان میدانستند. کالن مکفیتر، فیلمساز کانادایی و از تحسینکنندگان انقلاب کوبا، در سفر اکتبر ۲۰۲۶ با شکاف میان آرمانهای همبستگی بینالمللی و زندگی روزمره مردم روبهرو شد. این گزارش، روایت دستاول این فیلمساز از این بحران است.

هاوانا، کوبا - ۲۷ ژانویه ۲۰۲۶؛ زبالهها در خیابانهای منطقه «سنترو هاوانا» روی هم انباشته شدهاند، چرا که سوختی برای کامیونهای حمل زباله در دسترس نیست. ProSportFoto-Tony Lewis ـ منبع: shutterstock
کالن مکفیتر، فیلمساز، در اکتبر ۲۰۲۶ همراه با هیئتی برای رساندن کمکهای پزشکی به کوبا رفت. شاخهٔ انتاریوی «کدپینک» این سفر را ترتیب داده بود. او در کنار داوطلبانی از سراسر کانادا و یک داوطلب آمریکایی به کوبا رفت تا تجهیزات پزشکی برساند و از این روند مستندی بسازد. در دو هفتهای که آنجا بود، کوباییهایی که با او حرف زدند توضیح دادند چرا دولت خودشان را مسئول بحرانی میدانند که او ریشهاش را در تحریم آمریکا میبیند.
کالن میگوید:
هر جا میرفتیم، آدمهایی را میدیدیم که گرسنه بودند و توی تلهای بزرگ زباله دنبال غذای فاسد میگشتند تا همان را برای شام بخورند. مردم غذا ندارند، برق ندارند، آب لولهکشی هم قطع است، آنوقت ما را با اتوبوسی که کولر داشت اینطرف و آنطرف میبردند.
میگوید یکی از تلخترین لحظههای سفر در «رستورانی مشرف به شهر، با رومیزیهای سفید» رقم خورد. برای اینکه اعضای هیئت را با آسانسور به پشتبام برسانند، مجبور شدند ژنراتوری روشن کنند. بعد آن را خاموش کردند. «همهمان در تاریکی غذا میخوردیم، اما باز هم شاممان لابستر بود».
بعضی از اعضای هیئت شروع کردند به آواز خواندن و شعار دادن: «فیدل، فیدل» و «زنده باد کوبا». کالن همراهی نکرد. «یادم هست به کارکنان رستوران نگاه میکردم که توی تاریکی ایستاده بودند.» با خودش فکر میکرد غذایی که جلوی اعضای هیئت گذاشتهاند «احتمالاً از هر غذایی که خیلی از این آدمها در عمرشان فرصت خوردنش را پیدا کنند بهتر است».
پول شام را پیشتر، در قالب هزینهٔ سفر، پرداخته بودند. کالن به یاد دارد که دیگرانی هم در هیئت از این وضع معذب بودند. «یکجورهایی حس ناجوری داشت.»
سفر به هاوانا
کالن پس از دیدن پستی در لینکدین ثبتنام کرد. نویسندهٔ پست ییپنگ گه، پزشک ساکن اتاوا، بود که در غزه کار کرده بود. کالن از مدتها پیش کوبا را بهخاطر آنچه مقاومتش در برابر امپریالیسم آمریکا میدانست تحسین میکرد. برایش مهم بود که کوبا با وجود مشکلات خودش به کشورهای دیگر کمک میکرد. میگوید با ویزای خبرنگاری رفت تا سفر را ثبت کند و در رساندن کمکها سهیم باشد.
به گفتهٔ کالن، برگزارکنندهٔ این سفر پیشتر با کاروان «نوئسترا آمریکا» به کوبا رفته بود؛ کاروانی که حسن پایکر، استریمر، و مدیا بنجامین، از بنیانگذاران کدپینک، هم در آن حضور داشتند. در پایان آن سفر از شرکتکنندگان خواستند به کشورشان برگردند و خودشان هیئتی راه بیندازند. کاروان در مارس ۲۰۲۶ به کوبا رفت.
قرار بود گروه مستقیم از تورنتو پرواز کند. کالن میگوید پس از لغو آن پروازها، مسیرشان را به پاناما تغییر دادند. هزینهها آنقدر بالا رفت که بعضیها از سفر انصراف دادند. تغییر مسیر کار گرفتن ویزا را هم پیچیدهتر کرد. به گفتهٔ کالن، به یکی از اعضا که میخواست از مسیر میامی برود، هنگام پذیرش پرواز گفتند مقامهای آمریکا اجازهٔ ورود به او ندادهاند. کالن توصیهٔ دولت کانادا را عملاً به این معنا میدانست که مردم به کوبا نروند. شرکتهای هواپیمایی کانادایی هنگام تعلیق پروازها در فوریه، کمبود سوخت هواپیما را دلیل این تصمیم اعلام کردند. دولت کانادا در توصیهنامهٔ اکتبر از مسافران خواست از سفرهای غیرضروری به کوبا خودداری کنند و اعلام کرد همهٔ شرکتهای هواپیمایی کانادایی پروازهایشان به کوبا را تعلیق کردهاند.
بیرون از برنامهٔ رسمی
برنامهٔ رسمی هیئت به هاوانا محدود بود. کالن میگوید «مؤسسهٔ دوستی کوبا با خلقها»، معروف به ایکاپ (ICAP)، برنامه را تنظیم میکرد و مکانهای بازدید و سخنرانان را تأیید میکرد. او تنها عضو هیئت بود که ویزای خبرنگاری داشت. به او گفته بودند گرفتن ویزای خبرنگاری و کارت خبرنگاری تقریباً ناممکن است، اما به گفتهٔ خودش، کنسولگری عملاً هر دو را بیدردسر در اختیارش گذاشت. احساس میکرد نقش یک «تندنویس» را دارد و همان چیزهایی را ثبت میکند که به هیئت نشان میدادند. وقتی بیرون از برنامه شروع به گزارشگیری کرد، احساس کرد بر او فشار میآورند که به برنامه پایبند بماند.
کالن جدا از هیئت به وارادرو رفت تا خانوادهٔ یکی از دوستان کوباییاش را ببیند. از طریق آشنایی مشترک با روزنامهنگاری دیدار کرد و یکی دیگر از اعضای هیئت او را به چند هنرمند معرفی کرد. با کسانی هم که اتفاقی در خیابان میدید سر صحبت را باز کرد. میگوید با آدمهایی از دههٔ بیست تا دههٔ هفتاد زندگیشان حرف زد؛ بعضی زندگی نسبتاً راحتی داشتند و بعضی بهسختی روزگار میگذراندند.
به گفتهٔ کالن، سخنرانان برنامهٔ رسمی تأکید میکردند که مدرسهها و بیمارستانهای کوبا با وجود تحریم همچنان سر پا هستند و مردم هنوز به انقلاب و توانایی دولت برای ادارهٔ بحران باور دارند. بیرون از برنامه، مردم به او گفتند بعضی خانوادهها فرزندانشان را به مدرسه نمیفرستند، چون مدرسهها دیگر نمیتوانند به آنها ناهار بدهند. شنید که معلمها هم در مضیقهاند و نظام درمانی به آستانهٔ فروپاشی رسیده است. هماهنگکنندهٔ مقیم سازمان ملل در کوبا اختلال شدید در خدمات درمانی و دسترسی به آب سالم را همزمان با کاهش ذخایر سوخت مستند کرده است.
صراحت مردم کالن را غافلگیر کرد. یک روزنامهنگار کوبایی به او گفت مردم چند سال پیش با احتیاط بیشتری حرف میزدند. چند نفر به او گفتند دولت در حدود سه سال بخشی از توانش را برای مهار مخالفتها از دست داده است، بهویژه از زمانی که کمبود نفت شدت گرفته است. از مردم شنید که انتظار دارند اوضاع ظرف یک یا دو سال تغییر کند. دیدهبان حقوق بشر در ژوئیه گزارش داد صدها نفر از کسانی که در ارتباط با اعتراضات سال ۲۰۲۱ بازداشت شده بودند، همچنان در زنداناند.
کالن احساس میکرد حضورش در هیئتی کانادایی که کمک پزشکی آورده بود، راه گفتوگو را باز میکرد. او این استقبال را به رابطهٔ دیرینهٔ کانادا و کوبا ربط میدهد؛ رابطهای که به گفتهٔ او بسیاری از کوباییها هنوز نگاه مثبتی به آن دارند. او همچنین از آنچه بیمیلی مارک کارنی، نخستوزیر کانادا، به ایستادگی در برابر واشنگتن بر سر تحریم و محدودیتهای تأمین نفت کوبا میداند، انتقاد کرد.
کمکهای پزشکی ممکن است به کجا برسند؟
کالن دید که کارکنان بعضی بیمارستانها اقلامی را که هیئت تحویل میداد با دقت ثبت میکردند. بیرون از این بازدیدها، ادعایی را بارها از ساکنان، دانشجویان پزشکی و کارکنان درمان در هاوانا و وارادرو شنید. به او گفتند بخشی از اقلام اهدایی در بازار سیاه فروخته میشود. او نمیتوانست بگوید این کار چقدر رایج است و تأکید کرد که نمیخواهد کسی را از کمک کردن دلسرد کند. به نظرش، اگر چنین فروشی صورت میگیرد، بخشی از آن را میتوان با تنگنای معیشتی کارکنان بیمارستانها توضیح داد که برای سیر کردن خانوادههایشان تقلا میکنند.
به او گفتند کسانی که پول دارند میتوانند از طریق واتساپ لوازم پزشکی پیدا کنند، حتی وقتی همان اقلام از دسترس بیشتر مردم خارج است. همچنین شنید که گاه اقلام کمیاب برای عملهای غیرفوری کسانی مصرف میشوند که توان پرداخت هزینه را دارند.
کالن به یاد دارد که دربارهٔ یک اهداکنندهٔ آلمانی در وارادرو شنید که فهمیده بود بیمارانی که قصد کمک به آنها را داشته هنوز در انتظار جراحیاند. به روایت کالن، او شروع کرد به تحویل مستقیم لوازم به بیماران تا خودشان آنها را به بیمارستان ببرند. کالن همچنین ادعاهایی شنید مبنی بر اینکه اقلام کاروان ماه مارس را پس از تحویل به مقامهای دولتی دوباره فروختهاند. مقصد محموله و ادعای فروش دوبارهٔ آن هنوز تأیید نشده است.
مردم چه کسی را مسئول میدانند؟
کالن میگوید: «بیرون از برنامهٔ رسمی، تقریباً همه مسئولیت اصلی را متوجه دولت کوبا میدانستند.» خودش تحریم آمریکا را ریشهٔ بحران میداند. در ژانویهٔ ۲۰۲۶، دولت ترامپ سازوکاری برای وضع تعرفه بر کالاهای کشورهایی ایجاد کرد که به کوبا نفت میرساندند. بحران سوختی که در پی آن رخ داد، حملونقل، آموزش و خدمات ضروری درمانی را مختل کرد.
چند نفر از کسانی که با کالن حرف زدند، قطعی برق را به کمبود نفت وارداتی ربط میدادند و بعد میپرسیدند دولتشان پس از چند دهه تحریم آمریکا برای آمادگی در برابر چنین بحرانی چه کرده است. کالن معتقد است بدون تحریم، کوبا از رفاه نسبی برخوردار میبود. به نظر او، واشنگتن تنها در صورتی تحریم را برمیدارد که کوبا نظام سیاسی کنونیاش را برچیند و فشار آمریکا بارها گزینههای دولت کوبا را محدود کرده است. بسیاری از کسانی که با او حرف زدند، دیگر امیدی نداشتند که واشنگتن تحریم را لغو کند. کالن درک میکرد چرا آنها دولت خودشان را برای تغییراتی تحت فشار میگذاشتند که شاید میتوانستند بر آنها تأثیر بگذارند.
بعضی از طرحهای اقتصادی پیدرپی انتقاد میکردند که بهگفتهٔ آنها هیچوقت مسیر روشنی پیش پای کشور نگذاشته بود. عدهای از فساد حرف میزدند و عدهای از توانایی میگل دیاز کانل، رئیسجمهوری کوبا، برای همراه کردن مردم. کالن وضعیت را با فروپاشی اتحاد شوروی مقایسه میکرد. از خودش میپرسید اگر نظام فروبپاشد، آیا برخی مقامهای حزبی از امکانات و ارتباطاتشان استفاده خواهند کرد تا برای خود پول یا نفوذی دستوپا کنند؟
بعضی خواهان سرمایهداری بودند و بعضی میخواستند اقتصاد تا حدی باز شود. عدهای هم فقط میخواستند وضع تغییر کند. برخی از طرفداران باز شدن اقتصاد به او گفتند همین حالا هم بهسختی میتوانند پزشک ببینند یا دارو تهیه کنند. امیدوار بودند باز شدن اقتصاد به آنها فرصت دهد پول کافی برای درمان به دست آورند، حتی اگر خدمات درمانی خصوصی شود. نگرانی کالن این بود که خصوصیسازی دسترسی به پزشک و دارو را برای کسانی که همچنان توان پرداخت ندارند دشوارتر کند.
یکی از راهنماهای کوبایی برای توضیح موضوع از خانوادهٔ خودش مثال زد. پرسید اگر رئیسش دستمزد او را ندهد و دست خالی به خانه برگردد، بچههایش چه کسی را مقصر میدانند؟ پدرشان را. راهنما سر ناهار بیپرده حرف زد، اما راحت نبود همین گفتوگو را جلوی دوربین تکرار کند.
در نظرسنجیای که در سال ۲۰۲۶ از طریق یک پنل آنلاین در سراسر کوبا انجام شد، حدود ۷۴ درصد پاسخدهندگان دولت کوبا را مسئول بحران دانستند.
در جمع هیئت
در هفتهٔ دوم، هرچه شمار بیشتری از اعضای هیئت بیرون از برنامه با مردم حرف زدند، بحثهای گروه بالا گرفت. کالن میگوید وقتی بعضی اعضا برنامهٔ بازدید را توری دولتی توصیف کردند، شماری از برگزارکنندگان به این تعبیر اعتراض کردند. بعضی از شرکتکنندگان روایتهایی را که اعضای هیئت از بیرون میآوردند تبلیغات کوباییهای میامی میدانستند. دیگران بهسختی میتوانستند آنچه را میشنیدند با باورهایی کنار هم بگذارند که آنها را به کوبا کشانده بود. کالن به یاد دارد که بعضی، در حالی که میکوشیدند در نظریههای سیاسیای که خوانده بودند جوابی پیدا کنند، بهشدت متأثر شدند.
کالن به یاد دارد که در یکی از توقفهای برنامهٔ رسمی، یکی از برگزارکنندگان پرسید به بازدیدکنندگان غربی که میگویند مخالفت با دولت کوبا رو به افزایش است، چه پاسخی باید داد. به نظر کالن، این پرسش خطاب به اعضایی بود که بیرون از برنامه با مردم حرف زده بودند و هدفش بیاعتبار کردن شنیدههای آنها بود.
کالن از دانشجویان پزشکی دیگری هم شنید که انتقاد از دولت گسترده است.
خودش انتظار داشت همبستگی بیشتری حول انقلاب ببیند. در میان کسانی که ملاقات کرد، سوسیالیستها و کمونیستهایی بودند که هنوز به انقلاب باور داشتند، اما اعتمادشان را به دولت از دست داده بودند. یکی از آنها پدرزن یک روزنامهنگار بود. کالن به یاد دارد که او کمونیسم را برای بسیاری از غربیها چیزی شبیه یک محفل میدانست؛ جایی برای بحث دربارهٔ ایدهها، بیآنکه چیز چندانی برایشان در میان باشد. به روایت کالن، آن مرد گفت: «اما برای من، زیباترین ایدهای بود که تا به حال وجود داشته است.»
او به کوباییهای سالخوردهای فکر میکرد که به انقلاب باور داشتند، فرزندانشان از کشور رفته بودند و حالا نوههایشان را از پشت صفحهٔ تلفن میشناختند. پرسشی که از سفر با او ماند، همان بود که تصور میکرد این آدمها در پایان عمر از خودشان میپرسند: «آخر این همه برای چه بود؟»



نظرها
نظری وجود ندارد.