جنگ داخلی در سودان: وضعیت ۲۰۲۵ و چشم‌انداز ۲۰۲۶

در روزهای پایانی سال ۲۰۲۵، سازمان ملل متحد که بیشتر از پیش نهادی ناتوان در برقراری صلح شده است، هشدار داد جنگ در سودان با تشدید درگیری‌ها در منطقه کردفان، افزایش تلفات غیرنظامیان ناشی از حملات پهپادی و افزایش خطر سرایت به کشورهای منطقه، وارد مرحله‌ای مرگبارتر می‌شود و به هزارمین روز خود نزدیک می‌شود.

مقامات سازمان ملل در گزارشی به شورای امنیت، وضعیت امنیتی و انسانی را به‌شدت وخیم توصیف کردند. این وضعیت با حملات کورکورانه، گسترش مناطق تحت کنترل «نیروهای پشتیبانی سریع» (RSF) و خطرات فزاینده برای غیرنظامیان، امدادگران و نیروهای حافظ صلح همراه است.

خالد خیاری، دستیار دبیرکل در امور سیاسی، اعلام کرد: «هر روز که می‌گذرد سطوح وحشتناکی از خشونت و ویرانی را به همراه می‌آورد. غیرنظامیان رنجی عظیم و غیرقابل تصور را تحمل می‌کنند که پایانی برای آن متصور نیست.»  (منیع)

ریشه‌های بحران: میراث شوم البشیر و انتقال ناکام

جنگ سودان که در ۱۵ آوریل ۲۰۲۳ به عنوان نبردی برای کسب قدرت میان دو ژنرال آغاز شد، اینک ماهیتی متفاوت یافته است. این نزاع که تحت سایه بحران‌های جهانی نظیر غزه و اوکراین به «جنگ فراموش‌شده» شهرت یافته، اکنون از یک جنگ داخلی کلاسیک به یک «جنگ تجزیه‌طلبانه» تغییر ماهیت داده است. سال ۲۰۲۵ نقطه عطف این بحران بود؛ سالی که در آن مرزهای جغرافیایی و قومی جدیدی ترسیم شد و سودان عملاً به دو قلمرو مجزا با دولت‌های موازی تقسیم گردید.

برای درک وضعیت کنونی، باید به ریشه‌های آن نگریست:

عمر البشیر برای حفظ قدرت و مقابله با شورش‌های دارفور در دهه ۲۰۰۰، شبه‌نظامیان «جنجوید» را تجهیز کرد و در سال ۲۰۱۳ آن‌ها را تحت عنوان «نیروهای پشتیبانی سریع» (RSF) به فرماندهی «حمیدتی» رسمیت بخشید. هدف او ایجاد یک نیروی موازی برای تضعیف ارتش بود، اما عملاً بذر نابودی دولت مرکزی را کاشت.

پس از سقوط بشیر در سال ۲۰۱۹، اتحاد تاکتیکی ارتش (به رهبری البرهان) و RSF (حمیدتی) شکل گرفت. کودتای ۲۰۲۱ علیه دولت غیرنظامی و سپس اختلاف بر سر «ادغام RSF در ارتش» در سال ۲۰۲۳، جرقه‌های نهایی جنگی بودند که ریشه در دهه‌ها استبداد و فساد و تبعیض داشت.

در سال ۲۰۲۵، سودان شاهد تثبیت دو قطب قدرت متخاصم بود که هر یک قلمرو، متحدان و اقتصاد خاص خود را داشتند:

نیروهای مسلح سودان (SAF) - جبهه شرق و شمال

نیروهای پشتیبانی سریع (RSF) - جبهه غرب و جنوب

گروه‌های شورشی

وقایع کلیدی سال ۲۰۲۵: سال تجزیه و وحشت

سال ۲۰۲۵ با دینامیک‌های جدیدی همراه بود که سرنوشت جنگ را تغییر داد:

اقتصاد سودان در سال ۲۰۲۵ فروپاشید و جای خود را به «اقتصاد جنگ» داد:

مداخلات خارجی: جنگ نیابتی

سودان به میدان رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه ای تبدیل شده است:

رابطه ایران و سودان که در سال ۲۰۱۶ به دلیل تنش‌های میان ایران و عربستان قطع شده بود، در اکتبر ۲۰۲۳ و همزمان با جنگ داخلی سودان دوباره برقرار شد. این تجدید رابطه پس از ۸ سال وقفه و با تبادل سفیر میان دو کشور صورت گرفت.

گزارش‌های مختلفی حاکی از این است (برخی منابع در اینجا) که دولت ایران از نیروهای مسلح سودان (SAF) به رهبری ژنرال عبدالفتاح البرهان در برابر نیروهای واکنش سریع (RSF) حمایت می‌کند.

ایران پهپادهای پیشرفته‌ای مانند «مهاجر-۶» و «ابابیل» را به ارتش سودان داده است که نقش مهمی در بازپس‌گیری مناطق کلیدی در خارطوم و ام‌درمان داشته‌اند.

گفته می‌شود ایران به دنبال ایجاد پایگاهی دریایی در بندر سودان (Port Sudan) است تا بتواند بر دریای سرخ و کانال سوئز نظارت داشته باشد، هرچند سودان به دلیل ملاحظات با عربستان، با این درخواست مخالفت کرده است.

دخالت ایران بخشی از استراتژی گسترده‌تر برای مقابله با نفوذ رقبای منطقه‌ای مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی در شاخ آفریقا است. در حالی که ایران از ارتش سودان حمایت می‌کند، امارات متهم به حمایت از نیروهای واکنش سریع (RSF) است.

فاجعه انسانی: ارقام یک نسل‌کشی خاموش

وضعیت انسانی در پایان ۲۰۲۵ فراتر از حد هشدار است:

شبکه همیاری مردمی

در غیاب دولت مرکزی و فروپاشی سیستم‌های رسمی کمک‌رسانی، یک شبکه عظیم مردمی به نام «اتاق‌های واکنش اضطراری» شکل گرفته است. این شبکه با حدود ۲۶,۰۰۰ داوطلب، عملاً جایگزین نظام کمک‌رسانی و درمانی شده و در ۹۶ منطقه از ۱۱۸ منطقه سودان فعال است و به بیش از ۲۹ میلیون نفر (بیش از نیمی از جمعیت) غذا و دارو رسانده است.

داوطلبان با خطرات شدیدی از جمله بازداشت، شکنجه و اعدام روبرو هستند. هم نیروهای ارتش سودان و هم نیروهای پشتیبانی سریع (RSF) به آن‌ها مشکوک هستند و بی‌طرفی آن‌ها را تهدید می‌دانند. بسیاری از داوطلبان فعالیت‌های خود را حتی از خانواده‌هایشان مخفی می‌کنند تا آن‌ها را به خطر نیندازند.

سودان با بدترین بحران انسانی جهان روبروست و میلیون‌ها نفر در آستانه قحطی هستند. با این حال، این شبکه مردمی کمتر از ۱٪ از کمک‌های بین‌المللی را دریافت کرده است و با کسری بودجه شدید مواجه است. صدها آشپزخانه خیریه به دلیل کمبود منابع تعطیل شده‌اند.

این مقاله از گاردین با عنوان «دزدکی وارد می‌شوی و امیدواری زنده برگردی» به شجاعت داوطلبان سودانی می‌پردازد که جان خود را برای کمک‌رسانی به هموطنانشان به خطر می‌اندازند.

 چشم‌انداز ۲۰۲۶

با توجه به بن‌بست نظامی و شکست دیپلماسی، چهار سناریو برای سال ۲۰۲۶ پیش‌بینی می‌شود:

بدون تغییر اساسی در محاسبات حامیان خارجی و فشار واقعی بین‌المللی، سال ۲۰۲۶ سال تثبیت تجزیه سودان و تعمیق فاجعه انسانی خواهد بود. سودان دیگر نه به عنوان یک دولت-ملت واحد، بلکه به عنوان مجموعه‌ای از کانون‌های بحران باقی خواهد ماند.