واژه‌های شکست‌ناپذیر: بازتعریف مقاومت ادبی در برابر سرکوب ایران

این رویداد در همبستگی با جنبش مردم ایران، فراتر از ترجمه صرف صدای ایرانی، دعوتی است به شعر انگلیسی برای مواجهه مستقیم با فاجعه و سرکوب در ایران؛ جایی که واژه نه تنها روایت خشونت را تغییر می‌دهد، بلکه حافظه می‌سازد، روایت رسمی را به چالش می‌کشد و شکاف میان آنچه ایرانیان تجربه کرده‌اند و آنچه جهان درک کرده را انسانی‌تر می‌کند. در بخش ادبی رادیو زمانه، دکتر مهدی گنجوی، مدیر نشر آسمانا، به بررسی نقش «تخیل مسئولانه» و «ترجمه اخلاقی» در این اقدام ادبی پرداخته است. می‌شنوید:

برنامه‌های رادیو زمانه هر شب روی موج کوتاه (باند ۴۹ متری) فرکانس ۶۰۱۰ کیلوهرتز از ساعت ۲۳ تا ۰۰ به وقت تهران پخش می‌شود.

پس از شعر «فوگ مرگ» پل سلان می‌دانیم که شعری که پس از یک فاجعه بزرگ پدید می‌آید، فقط رنج را ثبت نمی‌کند، بلکه می‌تواند فرمی نو برای ثبت آن ابداع کند. «فوگ مرگ» به جهان فهماند که هولوکاست با زبان سوگ‌نامه‌های پیشین قابل روایت نیست؛ باید زبانی یافت که خود، زخمی و چندپاره باشد.

شاعر نیجریه‌ای، آدِدایو آگارائو، در مجموعه «سال‌های خونین» با پرسش «یک شاعر چند بار می‌تواند مرثیه بسراید؟»، فاجعهٔ آدم‌ربایی آیینی را به پرسشی هستی‌شناختی بدل می‌کند. چنین شعری خاطره را از چنگال کشتار می‌رهاند و آن را به چشم‌اندازی برای آینده تبدیل می‌کند.

پس از کشتار ۶۷ موفق نشدیم چنین اشعاری را ابداع کنیم. آیا پس از کشتار دی‌ماه خونین موفق خواهیم شد؟ معلوم نیست. اما شاید هنوز وقتش نرسیده باشد. اکنون زمان مقاومت، یادآوری و امید در برابر خشونت و سرکوب است.

دقیقاً به همین دلیل، نشر آسمانا در تورنتو دست به ابتکار مهمی زده است: برگزاری یک شب شعر در همبستگی با جنبش مردم ایران، با حضور شاعران انگلیسی‌زبان کانادایی در تورنتو. رویداد شب شعر آسمانا به زبان انگلیسی از این نظر نیز اهمیت دارد که با شکاف بین آنچه که ما از کشتار دی خونین درک کردیم و آنچه که در جهان بازتاب یافت، مقابله می‌کند.

آنچه که ما دیدیم و آنچه که جهان درک کرد

مهدی گنجوی هدف رویداد «جایی که واژه‌ها گلوله‌ها را شکست می‌دهند» را فراتر از ترجمهٔ صرفِ صدای ایرانی تعریف می‌کند. او می‌گوید واژه نمی‌تواند خشونت فیزیکی را متوقف کند، اما می‌تواند «روایت خشونت را زخم کند»؛ یعنی حافظه بسازد، روایت رسمی را به چالش بکشد و از دفن فاجعه در سکوت یا تحریف جلوگیری کند. از این رو، گردآوردن شاعران غیرایرانی و غیرفارسی‌زبان صرفاً یک شب شعر ترجمه‌محور نیست، بلکه دعوت از شعر انگلیسی برای «مواجهه با ایران» و عبور از بازنمایی ایدئولوژیک و رسانه‌ای است. رسانه فاجعه را به عدد و تیتر فرو می‌کاهد، اما شعر به تجربه درونی، تردید و پیچیدگی فرصت می‌دهد و می‌تواند شکاف میان «آنچه ما در ایران دیدیم» و «آنچه جهان درک کرد» را انسانی‌تر و قابل لمس‌تر کند.

گنجوی در ادامه این گفت‌وگو از «تخیل مسئولانه» و «ترجمه اخلاقی» سخن می‌گوید. شاعران غیربومی با پیوند زدن فاجعه ایران به حافظه‌های دیگر (سرکوب، مهاجرت، تبعید، مقاومت) می‌توانند به «پاسخ مشترک اخلاقی» برسند؛ نه به قصد تملک تجربه یا ادعای صدا بخشیدن به قربانیان، بلکه برای ایجاد فهمی همدلانه و انسانی.

او شعر مهاجر و غیربومی را صاحب دو مسئولیت می‌داند: مقاومت در برابر ساده‌سازی فاجعه، و گزینش «حساسیت» به جای ترجمه صرفِ واژگان.

از این منظر می‌توانیم بگوییم رویداد آسمانا صرفاً یادآوری نیست، بلکه «اقدامی در سطح تخیل، حافظه و زبان» است که با تغییر زاویه دید جامعه میزبان، فرهنگ و ادبیات را با مسئله‌ای فراتر از مرزهای ملی درگیر می‌کند.

رادیو زمانه از پوشش هنری و ادبی رویدادهای مشابه در جهت حمایت از خیزش ملی مردم ایران حمایت می‌کند. با ما تماس بگیرید:

contact@radiozamaneh.com