بازدارندگی یا تحریک؟ پاکستان میان نقش میانجی و تعهد نظامی به ریاض

در ۱۱ آوریل ۲۰۲۶، وزارت دفاع عربستان سعودی اعلام کرد که یک نیروی نظامی از پاکستان، شامل حدود ۱۳ هزار سرباز و بین ۱۰ تا ۱۸ فروند جنگنده به همراه هواپیماهای پشتیبانی نیروی هوایی پاکستان (PAF)، به پایگاه هوایی ملک عبدالعزیز در استان شرقی عربستان (روبه‌روی خلیج فارس و ایران) وارد شده است.

اعزام این نیروها در چارچوب توافق‌نامه دفاع متقابل استراتژیک انجام گرفته که دو کشور در سپتامبر ۲۰۲۵ امضا کردند و طبق آن، حمله به یکی از طرفین به منزله حمله به دیگری تلقی می‌شود. هدف اعلام‌شده، تقویت هماهنگی نظامی مشترک، افزایش آمادگی عملیاتی نیروهای دو کشور و حمایت از امنیت و ثبات منطقه‌ای و بین‌المللی است.

استقرار این نیروها یک روز پس از خاتمه مذاکرات اسلام‌آباد بدون حصول توافق انجام شد و به عنوان نخستین حضور قابل توجه نظامی پاکستان در خاک عربستان تحت این پیمان جدید تلقی می‌شود. روابط دفاعی دو کشور سابقه طولانی دارد، اما این حرکت بزرگ‌ترین اعزام نیرو از سال‌های دهه ۱۹۹۰ به شمار می‌رود و برخی تحلیل‌ها آن را نشانه‌ای از تعادل دیپلماتیک اسلام‌آباد میان تعهداتش به ریاض و نقش میانجی‌گری در تنش‌های جاری خاورمیانه می‌دانند. تا کنون هیچ گزارشی از عملیات جنگی مستقیم منتشر نشده و تمرکز بر جنبه‌های آموزشی و آماده‌سازی مشترک است.

آیا اعزام این نیروها بیشتر جنبه «بازدارندگی دیپلماتیک» دارد یا می‌تواند به طور ناخواسته آستانه تحمل ایران را کاهش دهد و خطر فعال‌سازی پیمان دفاع متقابل را بالا ببرد؟ توجه به اینکه پاکستان همزمان نقش میانجی آتش‌بس ایران-آمریکا را بر عهده دارد و نیروهای خود را به پایگاه شرقی عربستان اعزام کرده، آیا این اعزام بیشتر جنبه «بازدارندگی دیپلماتیک» دارد یا می‌تواند به طور ناخواسته آستانه تحمل ایران را کاهش دهد و خطر فعال‌سازی پیمان دفاع متقابل را بالا ببرد؟ با مسعود دلبری، کارشناس مسائل بین‌المللی گفت‌وگو کرده‌ایم:

بازدارندگی دیپلماتیک

مسعود دلبری با اشاره به اعزام نیروهای پاکستان به پایگاه شرقی عربستان سعودی، تأکید کرد که این اقدام همزمان با نقش میانجی‌گری اسلام‌آباد در آتش‌بس بین ایران و آمریکا، پرسش مهمی ایجاد کرده است. او معتقد است این استقرار نیروها در وهله نخست پیام بازدارنده دیپلماتیک را به بازیگران منطقه‌ای ارسال می‌کند و بیشتر جنبه نمادین و بازدارندگی نرم دارد، اما ممکن است از دید تهران صرفاً یک اقدام دفاعی تلقی نشود، به‌ویژه اگر در کنار همکاری‌های گسترده‌تر با آمریکا و عربستان دیده شود:

دلبری هشدار داد که چنین حرکتی در منطقه‌ای به شدت حساس مانند خلیج فارس، خطر سوءبرداشت را افزایش می‌دهد و حتی یک تغییر کوچک در استقرار نیروها می‌تواند زنجیره‌ای از واکنش‌ها را به دنبال داشته باشد. به گفته او، اگر پاکستان نتواند شفافیت کافی ایجاد کند و نقش نیروهای خود را محدود به اقدامات تدافعی مانند حفاظت از تأسیسات و کمک به پدافند هوایی نشان دهد، این اقدام بازدارنده ممکن است نتیجه عکس بدهد و آستانه تحمل ایران را کاهش دهد و تنش بین دو کشور را تشدید کند.

سناریوی تکرار حملات ایران به تأسیسات انرژی عربستان

در ادامه، دلبری به سناریوی احتمالی تکرار حملات ایران به تأسیسات انرژی عربستان پرداخت و گفت که پاکستان با وجود تعهدات پیمان ۲۰۲۵، به دلیل مرز طولانی و حساس با ایران و چالش‌های داخلی گسترده، انگیزه قوی برای اجتناب از درگیری مستقیم دارد. بنابراین محتمل‌ترین رویکرد پاکستان، عمل محدود و تدافعی خواهد بود؛ یعنی تمرکز بر حمایت‌های فنی و پدافندی بدون ورود به عملیات تهاجمی که می‌تواند آن را به طرف درگیری تبدیل کند. دلبری در ادامه مسائل داخلی پاکستان را یادآوری می‌کند:

در پایان او تأکید کرد که موفقیت پاکستان در این شرایط به توانایی آن در حفظ تعادل بین تعهدات امنیتی به عربستان و ضرورت جلوگیری از درگیری مستقیم با ایران بستگی دارد. روابط متوازن اسلام‌آباد با دو طرف به آن اجازه می‌دهد نقش میانجی ایفا کند، اما تعهداتش احتمالاً محدود، حساب‌شده و کاملاً محافظه‌کارانه اجرا خواهد شد: