جهش قیمت‌ها، کاهش اشتغال و اوج‌گیری فلاکت

آتش‌بس شکننده هنوز بر دوام است اما مشخص نیست دایمی خواهد بود یا اینکه به زودی جایش را به بمب و موشک‌هایی که به اذعان مقام‌های دولتی در آمریکا و اسرائیل «ایران را به عصر حجر بازمی‌گردانند»، خواهد داد. در روزهای آتش‌بس ساکنان ایران ترکش‌های جنگ ۴۰ روزه را با تمام وجود بر تن و روان خود حس می‌کنند.

بانک مرکزی ایران نرخ رسمی تورم سالانه مصرف‌کننده را در فروردین ۱۴۰۵ بزرگتر از ۵۰ درصد (۵۰٬۶ درصد) اعلام کرد. این گزارش که تنها میزان افزایش قیمت کالا و خدمات در مناطق شهری را شامل می‌شود، میزان افزایش ماهانه میانگین قیمت کالا و خدمات را هم ۷درصد اعلام کرد که بیش از سه برابر بزرگتر از آنچه که «تورم بحرانی» می‌نامند، و دو برابر بزرگتر از تورم اسفند ۱۴۰۴ است.

تورم نقطه‌ای که روند افزایش قیمت کالا و خدمات را طی ۱۲ ماه در مقایسه با ماه مشابه سال قبل نشان می‌دهد هم به نزدیکی ۷۰ درصد (۶۷ درصد) رسید. نکته مهم‌تر البته که اثر بیشتری بر سبد غذایی ساکنان ایران دارد، تورم نقطه‌ای کالای مصرفی یا به بیان دیگر مواد غذایی و آشامیدنی است که در نخستین ماه سال ۱۴۰۵ به ۹۵٬۷ درصد رسید. این رقم که به اذعان مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی از تورم ملموس کمتر است، بیانگر افزایش حداقل ۹۵٬۷ درصدی هزینه سبد خوراکی و آشامیدنی خانوار در مقایسه با فروردین ۱۴۰۴ است.

البته در اسفند ۱۴۰۴ مرکز آمار نرخ تورم مواد خوراکی و آشامیدنی را بزرگتر از ۱۱۲ درصد گزارش کرده بود. افزایش قیمت مواد غذایی در روزهای جنگ هم به روایت ساکنان ایران با شتاب بیشتری ادامه داشت. به همین دلیل احتمال اینکه رقم اعلام شده از سوی بانک مرکزی از تورم ملموس کمتر باشد، زیاد است.

کاهش جمعیت شاغل

در یک گزارش دیگر مرکز آمار نتایج سرشماری نیروی کار در زمستان ۱۴۰۴ را منتشر کرد. این گزارش می‌گوید: نرخ بیکاری از ۷٬۸ درصد در زمستان ۱۴۰۳ به ۷٬۶ درصد در زمستان ۱۴۰۴ رسیده است؛ یک دهم واحد کمتر. بر این اساس شمار بیکاران ۴۱ هزار و ۶۴۶ نفر کاهش یافته و به ۲ میلیون و ۴۵ هزار و ۸۰۶ نفر رسیده است. کاهش نرخ بیکاری همانند دوره‌های زمانی پیشین با کاهش نرخ مشارکت اقتصادی رخ داده است:

بر اساس این گزارش در زمستان ۱۴۰۴ از بیش از ۶۶ میلیون نفر جمعیت ۱۶ ساله و بیشتر ایران، تنها ۲۴ میلیون و ۳۵۲ هزار و ۵۵۴ نفر شاغل بودند، یعنی ۳۶٬۶ درصد از کل جمعیت کشور در زمستان مطابق با معیارهای مرکز آمار شغل داشتند و بیش از ۶۳ درصد بیکار.

این گزارش می‌گوید مشارکت اقتصادی زنان حدود یک درصد کوچکتر شده؛ یعنی از ۱۳٬۱ درصد به ۱۲٬۲ درصد تنزل کرده است. نرخ بیکاری زنان هم تحت تاثیر نرخ مشارکت پائین که به دلیل بازار کار مردانه به ۱۵ درصد یعنی دو برابر نرخ میانگین رسید. این شاخص در سال ۱۴۰۳ هشت دهم درصد کوچکتر گزارش شده بود.در گروه مردان نرخ بیکاری روند کاهشی داشت و نسبت به یک سال قبل سه دهم واحد کوچک شد؛ از ۶٬۵ به ۶٬۲ درصد رسید. نسبت اشتغال زنان هم ۱۰٬۴ درصد گزارش شد.

در گروه سنی ۱۵ تا ۲۴ سال، یعنی نخستین گروه سنی در بازار کار هم نابرابری جنسیتی آشکارا دیده می‌شود. نرخ بیکاری مردان این گروه سنی تقریبا نصف (۱۸٬۳ درصد) گروه زنان (۳۴٬۹ درصد) اعلام شد. در مجموع ۲۱٬۲ درصد از فعالان اقتصادی این گروه سنی هم بیکار بودند. علاوه بر این بیش از یک سوم جمعیت بیکار در پایان سال ۱۴۰۴ دانش‌آموخته دانشگاه بودند؛ یعنی ۳۶٬۶ درصد.

نکته مهم دیگر در این گزارش خروج ۲۳۱ هزار زن از بازار کار است؛ به این معنا که از جمعیت زنان فعال اقتصادی ۲۳۱ هزار نفر کاسته و در مقابل ۲۴۷ هزار مرد به این گروه اضافه شدند. خروج زنان از بازار کار در حالی رخ داد که این گروه سهم بزرگتری از جمعیت در سن اشتغال (فعال یا غیرفعال) دارد. به گفته مرکز آمار در زمستان ۱۴۰۴ جمعیت در سن اشتغال بیش از۸۲۴ هزار نفر افزایش یافت که ۸۱۰ هزار تن از آنها در شمار «غیر فعال» بودند. ترکیب جنسیتی ۸۱۰ هزار تنی که در زمستان ۱۴۰۴ به سن اشتغال رسیدند اما نه شاغل بودند و نه جویای کار نشان می‌دهد زنان بیش از قبل از یافتن شغل ناامید و دلسرد شده‌اند؛ ۶۵۴ هزار تن یعنی نزدیک به ۸۱ درصد این گروه زن بودند.

گزارش مرکز آمار همچنین نشان می‌دهد در فصل پایانی سال ۱۴۰۴ در حالی که شمار زنان بیکار دو هزار نفر افزایش یافت، ۴۳ هزار تن از بیکاران مرد کاسته شد.

کاهش اشتغال صنعتی هم یکی دیگر از نکات مهم گزارش فصلی سرشماری نیروی کار در زمستان ۱۴۰۴ است. اشتغال کشاورزی به ۱۳٬۲ درصد و خدمات به ۵۴٬۲ درصد رسید در حالی که اشتغال صنعتی به ۳۲٬۵ درصد تنزل کرد. در فاصله زمستان ۱۴۰۳ تا زمستان ۱۴۰۴ شمار شاغلان بخش کشاورزی ۱۱۵ هزار نفر، خدمات ۱۵۲ هزار نفر افزایش و کارگران صنعتی ۲۱۸ نفر کاهش یافت.

از آنجا که داده‌های این گزارش پیش از آغاز تهاجم نظامی ایالات متحده آمریکا و اسرائیل به ایران جمع‌آوری شده است، پیامدهای جنگ بر بازار کار را توضیح نمی‌دهد. بر اساس گزارش نهادهای دولتی احتمال می‌رود دو میلیون تا چهار میلیون نفر بر شمار بیکاران افزوده شده باشد.

فلاکت به اوج رسید

نرخ فلاکت که از تجمیع نرخ تورم و بیکاری به دست می‌آید در زمستان ۱۴۰۴ به بالاترین نقطه در سالهای اخیر رسید.

بر اساس گزارش‌های مرکز آمار شاخص فلاکت در زمستان ۱۴۰۴ به ۵۸٬۲ درصد افزایش یافت که بالاترین رقم در ۱۳ سال اخیر به شمار می‌رود.

از دهه ۹۰ خورشیدی تا اسفند ۱۴۰۴ شاخص فلاکت چهار مرتبه جهش داشته است که متاثر از تحریم‌ها و سیاست‌های یارانه‌زدایانه بوده. در تابستان سال ۱۳۹۲ به ۴۷٬۶ واحد رسید که محصول افزایش تحریم‌ها علیه ایران بود. سپس تا ۱۳۹۸ روند این شاخص منظم گزارش شد و در دوره‌هایی کاهش هم داشت.

تابستان ۱۳۹۸ متاثر از افزایش تحریم‌ها و خروج آمریکا از برجام از مرز ۵۰ واحد فراتر رفت و در قله ۵۳٬۲ درصد ایستاد. در این دوره دولت نرخ رسمی دلار را ۴۲۰۰ تومان اعلام کرد. دو سال بعد، تابستان ۱۴۰۰ پس از همه‌گیری کووید شاخص فلاکت به ۵۵٬۹ رسید و در فاصله کمتر از دو سال در بهار ۱۴۰۲ تا ۵۶٬۷ افزایش یافت

شاخص فلاکت به تفکیک استان هم نشان می‌دهد در غرب ایران سه استان کردستان، کرمانشاه و لرستان با بالاترین نرخ بیکاری و تورم دست و پنجه نرم می‌کنند. شاخص فلاکت در این سه استان بزرگتر از ۶۸٬۱۶ بود. در مقابل تنها دو استان تهران و خراسان جنوبی وضعیت به نسبت بهتری داشتند؛ نرخ فلاکت این دو استان در مرز ۵۳٬۹۴ برآورد شد.

ایلام، خوزستان، چهارمحال و بختیاری، مرکزی، خراسان شمالی و گلستان هم از استانهای با نرخ فلاکت بالا ـ ۶۳٬۴۲ تا ۶۸٬۱۶ بودند. در ۱۴ استان شاخص فلاکت ۵۸٬۶۸ تا ۶۳٬۴۲ اعلام شد در حالی که تنها چهار استان در محدوده کوچکتر از ۵۸٬۶۸ و بزرگتر از ۵۳٬۹۴ قرار داشتند. به بیان دیگر تنها در شش استان شاخص فلاکت از ۵۸٬۶۸ کوچکتر بود.

پیامدهای جنگ که موجب افزایش نرخ تورم و بیکاری شده است، این شاخص را در ماه‌های آینده بزرگتر خواهد کرد. در دی ۱۴۰۴ رئیس سازمان بهزیستی گفته بود که جمعیت زیر خط فقر مطلق ۴۰ درصد برآورد شده بود و طی سال ۱۴۰۴ حدود ۱۰ درصد به این جمعیت افزوده شده است. به بیان دیگر نیمی از جمعیت ایران پیش از آغاز جنگ با فقر مطلق زندگی می‌کرد و طی ماه‌های آینده این رقم افزایش خواهد یافت.