موضوع بحث‌انگیز روز: زرادخانه اتمی اسرائیل

گزارشی تازه در واشنگتن‌پست (۵ مه ۲۰۲۶) که درباره برنامه اتمی اسرائیل است، پربازتاب شده است. عنوان گزارش چنین است: «برخی از دموکرات‌ها ترامپ را برای شکستن سکوت در مورد زرادخانه اتمی اسرائیل تحت فشار قرار می‌دهند.» در آغاز این گزارش آمده است: روهی از دموکرات‌های مجلس نمایندگان از دولت ترامپ می خواهند که رسماً به وجود برنامه تسلیحات هسته‌ای اعلام نشده اسرائیل اذعان کنند:

تحول مهم

تاکنون این نظر غالب است که نامه‌ گروهی از نمایندگان درباره برنامه هسته‌ای اسرائیل بازتاب دهنده تحولی در درون حزب دموکرات در قبال اسرائیل و سیاست آمریکا در خاورمیانه است. در ماه‌های اخیر شاهد افزایش انتقادات دموکرات‌ها نسبت به عملیات نظامی اسرائیل در غزه، لبنان و ایران بوده‌ایم. در ماه گذشته، ۴۰ سناتور دموکرات به مسدود متوقف کردن صدور برخی اقلام تسلیحاتی به اسرائیل رأی دادند. بر اساس نظرسنجی مرکز تحقیقات پیو که در گزارش واشنگتن‌پست به آن اشاره شده، اکنون ۸۰ درصد دموکرات‌ها نظری منفی نسبت به اسرائیل دارند، در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۲ به ۵۳ درصد بود.

جرمی شاپیرو، مقام سابق دولت اوباما، ابتکار جدید را بخشی از بازنگری گسترده تر درون حزب توصیف کرد. او گفته است:

خواکین کاسترو ، نماینده پیشتاز در تنظیم نامه به وزارت خارجه، استدلال کرده که آمریکا باید در برابر برنامه هسته‌ای اسرائیل موضعی داشته باشد همانند موضع در برابر سایر قدرت‌های هسته‌ای که مقامات آمریکایی به طور آشکار درباره آن ها بحث می‌کنند. به گفته او «مقامات آمریکایی صادقانه درباره برنامه‌های هسته‌ای بریتانیا، فرانسه، هند، پاکستان، روسیه، کره شمالی و چین صحبت می‌کنند»، پس «اسرائیل نباید تفاوتی داشته باشد.»

واشنگتن پست، از قول آونر کوهن، تاریخ نگار برجسته برنامه هسته‌ای اسرائیل، گفت این نامه تابویی را می‌شکند که بیش از نیم قرن دوام آورده است:

برنامه هسته‌ای اسرائیل

اسرائیل دولتی استثنایی است. با حمایت آمریکا و دیگر کشورهای غربی از دیرباز هر چه می‌خواهد می‌کند و از آن بیم ندارد که در عرصه بین‌المللی مورد انتقاد و فشار قرار گیرد. حساسیت‌زدایی از برنامه هسته‌ای اسرائیل و کتمان آن، جلوه بارزی از این امر است.

عمر برنامه هسته‌ای اسرائیل تقریبا به اندازه عمر خود کشور است. رهبران اولیه این کشور، به ویژه داوید بن‌گوریون، از ابتدا پیگیر چنین برنامه‌ای بودند. (منبعی در این باره)

در اسرائیل، بلافاصله پس از اعلام استقلال در سال ۱۹۴۸، تحقیقات علمی در حوزه هسته‌ای آغاز شد. واحدی از سپاه علمی ارتش دفاعی اسرائیل به نام "حِمِد گیمل" (HEMED GIMMEL) ماموریت یافت تا صحرای نقب را برای یافتن منابع اورانیوم کاوش کند. در سال ۱۹۵۲، کمیسیون انرژی اتمی اسرائیل (IAEC) به ریاست ارنست داوید برگمان تشکیل شد. برگمان معتقد بود که دانش هسته‌ای نه تنها برای امنیت، بلکه برای نوسازی صنعتی کشور حیاتی است. پیشرفت‌ آغازین دانشمندان اسرائیلی در زمینه استخراج اورانیوم از فسفات‌های نقب چنان سریع بود که برخی دستاوردهای آن‌ دو سال جلوتر از تلاش‌های مشابه آمریکایی ارزیابی می‌شد. (منبع)

نقطه چرخش برنامه زمانی رخ داد که اسرائیل در اواسط دهه ۱۹۵۰ با فرانسه وارد یک همکاری مخفیانه شد. فرانسه که در آن زمان با چالش‌های بزرگی در مستعمرات خود در شمال آفریقا و تقابل با جمال عبدالناصر در مصر روبرو بود، اسرائیل را شریکی استراتژیک یافت. بر اساس پروتکل محرمانه سور (Sèvres)، فرانسه متعهد شد یک رآکتور آب سنگین و یک کارخانه بازفرآوری پلوتونیوم در اختیار اسرائیل قرار دهد. (منبع) ساخت مرکز تحقیقات هسته‌ای نقب (دیمونا) در سال ۱۹۵۸ در حالی آغاز شد که به جامعه جهانی و حتی ایالات متحده گفته شده بود این مرکز یک «کارخانه نساجی» یا یک «پروژه نمک‌زدایی» است.

دکترین «عامی‌موت» (Amimut) یا ابهام، به اسرائیل اجازه داده است تا بدون پذیرش هزینه‌های دیپلماتیک و سیاسی تبدیل شدن به یک قدرت هسته‌ای رسمی، از مزایای بازدارندگی آن بهره‌مند شود. این سیاست بر این پایه استوار است که اسرائیل «اولین کشوری نخواهد بود که سلاح هسته‌ای را به منطقه معرفی می‌کند». (منبع)

در دهه ۱۹۶۰، زمانی که جامعه اطلاعاتی آمریکا به ماهیت واقعی سایت دیمونا پی برد، فشارها برای بازرسی آغاز شد. اسرائیل با بازرسی‌های مستقیم ایالات متحده (به جای آژانس بین‌المللی انرژی اتمی) موافقت کرد، اما شرایط سختی را تحمیل نمود. بازرسان آمریکایی بین سال‌های ۱۹۶۱ تا ۱۹۶۹ هشت بار از سایت بازدید کردند، اما بعدها فاش شد که مقامات اسرائیلی با نصب دیوارهای کاذب و پنهان کردن آسانسورهای منتهی به بخش‌های بازفرآوری زیرزمینی، آنان را فریب داده بودند. در نهایت، بازرسان در سال ۱۹۶۹ به واشنگتن گزارش دادند که بازدیدها بی‌فایده است و ایالات متحده بازرسی‌ها را متوقف کرد. (منبع)

در سال ۱۹۶۹، تفاهمی نانوشته میان ریچارد نیکسون و گلدا مایر شکل گرفت که بر اساس آن، واشینگتن پذیرفت که وجود برنامه هسته‌ای اسرائیل را نادیده بگیرد، به شرط آنکه تل‌آویو دست به آزمایش هسته‌ای نزند و توانمندی خود را علنی نکند. این توافق به واشینگتن اجازه می‌داد تا از اعمال تحریم‌های اجباری علیه اسرائیل تحت قوانین منع اشاعه داخلی خود اجتناب کند و به حمایت‌های گسترده نظامی از این کشور ادامه دهد.

در سال ۱۹۸۶، مردخای وانونو، تکنسین سابق دیمونا، با ارائه عکس‌ها و جزئیات فنی به روزنامه ساندی‌تایمز لندن، پرده از برخی اسرار مگوی برنامه هسته‌ای اسرائیل برداشت. اطلاعات وانونو نشان داد که زرادخانه اسرائیل بسیار پیشرفته‌تر و پرحجم‌تر از تصورات قبلی است و این کشور احتمالاً ششمین قدرت هسته‌ای جهان محسوب می‌شود.

تصاویر وانونو تایید کرد که رآکتور دیمونا از ظرفیت رسمی ۲۶ مگاوات به حدود ۷۰ تا ۱۵۰ مگاوات ارتقا یافته است تا تولید پلوتونیوم تسریع شود. او همچنین شواهدی از تولید لیتیوم-۶، تریتیوم و دوتریوم ارائه داد که نشان‌دهنده توانایی اسرائیل در ساخت سلاح‌های گرماهسته‌ای (هیدروژنی) و تقویت‌شده بود. (منبع)

بر اساس گزارش‌های موسسه تحقیقات صلح بین‌المللی استکهلم (SIPRI) و فدراسیون دانشمندان آمریکایی (FAS) در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، وضعیت زرادخانه اسرائیل به شرح زیر تخمین زده می‌شود:

یک پیامد جنگ ۴۰ روزه

درگیری‌های نظامی که از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ با حملات مشترک آمریکا و اسرائیل علیه ایران آغاز شد، دکترین هسته‌ای منطقه را با واقعیتی نوین روبرو کرد. این جنگ که با هدف تغییر حکومت در تهران و نابودی زیرساخت‌های هسته‌ای و موشکی ایران کلید خورد، پاسخ‌های متقابلی را به دنبال داشت که به طور مستقیم دیمونا را هدف گرفتند.

در مارس ۲۰۲۶، موشک‌های ایرانی شهرهای دیمونا و آراد را در مجاورت مرکز تحقیقات هسته‌ای هدف قرار دادند. اگرچه این حملات منجر به پخش تشعشعات هسته‌ای نشد، اما نشان داد که «ابهام استراتژیک» دیگر مانع از تبدیل شدن این تأسیسات به یک هدف نظامی مشروع در نگاه رقیب نمی‌شود. همچنان که در گزارش واشنگتن‌پست آمده، مقامات دولتی آمریکا به صورت غیررسمی ابراز نگرانی کرده‌اند که آستانه تحمل اسرائیل برای استفاده از سلاح‌های غیرمتعارف ممکن است پایین‌تر از برآوردهای قبلی واشتگتن باشد.

در طول سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶، اظهارات برخی مقامات تندرو اسرائیلی مانند وزیر میراث، عميحای الیاهو، که استفاده از بمب اتمی در غزه را یک گزینه دانسته بود، ضربه سنگینی به سیاست رسمی ابهام وارد کرد. (منبع) این لفاظی‌ها در کنار فشارهای نمایندگان دموکرات آمریکا، استدلال "امنیت از طریق سکوت" را به چالش کشیده است.

برداشت‌ها از تحول تازه

برداشت غالب کنونی از نامه جمعی از نمایندگان حزب دموکرات آمریکا به مارکو روبیو، وزیر خارجه، این است که دموکرات‌ها مایل‌اند اسرائیل بیشتر زیر کنترل قرار گیرد و چنان نشود که آمریکا را به دنبال خود بکشد، تصوری که در مورد نقش راهبر نتانیاهو در جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران وجود دارد.

پیامد این تحول لزوماً اعمال کنترل بر تل‌آویو نیست. ممکن است تل‌آویو حتا علنا از «گزینه سامسون»(Samson Option) سخن گوید. «گزینه سامسون» در اشاره به دکترین هسته‌ای رسما ابراز نشده اسرائیل به کار می‌رود. (منبع)  طبق این دکترین اسرائیل برای دفاع از خود حتا می‌تواند به استفاده از تسلیحات هسته‌ای متوسل شود.

اگر اسرائیل احیانا دیگر نتواند زرادخانه هسته‌ای خود را پنهان کند، و در همین راستا اگر احیانا اعلام کند که در خاورمیانه مسلح بودن به بمب هسته‌ای را حق انحصاری خود می‌داند، آنگاه جنگ قدرت در خاورمیانه وارد فراز تازه‌ای خواهد شد.