آلبانی فروشی نیست

از ابتدای ماه ژوئن، آلبانی و به‌ویژه پایتخت آن، تیرانا، شاهد تظاهرات گسترده‌ای بوده است. علت اصلی این اعتراضات، مخالفت با پروژه ساخت اقامتگاه‌ها و مجتمع‌های لوکس در سواحل آلبانی است؛ پروژه‌ای که شرکت سرمایه‌گذار آن به جرد کوشنر، داماد دونالد ترامپ، تعلق دارد. معترضان برای تقویت اعتراض‌های خود دلایل گوناگونی را مطرح می‌کنند: بومی‌زدایی از منطقه، تهدید مناطق حفاظت‌شده و آسیب به زیستگاه پرندگان و سایر گونه‌های جانوری. در این وضعیت، شکاف اصلی میان معترضان و سرمایه جهانی (شرکت‌های سرمایه‌گذاری) شکل گرفته است. با این حال، دولت نه‌تنها از شفاف‌سازی درباره پروژه خودداری کرده، بلکه به‌طور کامل از شرکت سرمایه‌گذار حمایت می‌کند؛ تا جایی که در روزهای اخیر درگیری‌های گسترده‌ای میان پلیس ــ که از نگاه معترضان نماینده دولت است ــ و معترضان رخ داده است.

زمینه پروژه

طرح ارائه‌شده از سوی خانواده کوشنر، پروژه‌ای عظیم در سواحل آلبانی است که منطقه حفاظت‌شده «ویوسا ـ نارتا» را در بر می‌گیرد و شامل مجموعه‌ای از هتل‌ها، ویلاهای لوکس و آپارتمان‌های گردشگری می‌شود. افزون بر این، در این پروژه قرار است یک پایگاه نظامی متعلق به دوران کمونیسم که در جزیره سازان واقع شده است، تخریب و به یک اقامتگاه تفریحی تبدیل شود؛ موضوعی که خود می‌تواند واجد معنایی نمادین باشد.

ریشه این پروژه جنجالی به سال ۲۰۲۳ بازمی‌گردد؛ زمانی که جرد کوشنر، داماد دونالد ترامپ و بنیان‌گذار شرکت سرمایه‌گذاری Affinity Partners، پس از بازدید از سواحل آلبانی، علاقه خود را به سرمایه‌گذاری در صنعت گردشگری این کشور اعلام کرد. یک سال بعد، او طرح توسعه مجموعه‌ای از اقامتگاه‌های لوکس را در جزیره سازان و مناطق ساحلی اطراف تالاب حفاظت‌شده ویوسا ـ نارتا معرفی کرد؛ منطقه‌ای که از نظر زیست‌محیطی یکی از ارزشمندترین نواحی آلبانی به شمار می‌رود. در ادامه، دولت آلبانی در اواخر سال ۲۰۲۴ به شرکت مرتبط با این پروژه عنوان «سرمایه‌گذار راهبردی» اعطا کرد؛ اقدامی که روند اداری و حقوقی اجرای طرح را تسهیل کرد و نشان‌دهنده حمایت دولت از این سرمایه‌گذاری بود.

بر اساس برآوردهای اولیه، ارزش سرمایه‌گذاری در جزیره سازان حدود ۱.۴ میلیارد یورو اعلام شد. این طرح شامل ساخت هتل‌ها و ویلاهای لوکس، مراکز تفریحی، رستوران‌ها و زیرساخت‌های گردشگری دریایی است. با این حال، در سال ۲۰۲۶ مقام‌های آلبانیایی از بسته گسترده‌تری از سرمایه‌گذاری‌ها به ارزش تقریبی ۴ میلیارد یورو در مناطق ولورا، زورنتس و جزیره سازان سخن گفتند؛ رقمی که این پروژه را به یکی از بزرگ‌ترین طرح‌های گردشگری در تاریخ معاصر آلبانی تبدیل می‌کند.

هم‌زمان با گسترش ابعاد پروژه، انتقادها نیز افزایش یافت. مخالفان معتقدند اجرای چنین طرحی در مناطق حفاظت‌شده می‌تواند پیامدهای جدی زیست‌محیطی به همراه داشته باشد و پرسش‌هایی را درباره نحوه واگذاری زمین‌ها، میزان شفافیت فرایند تصمیم‌گیری و نقش سرمایه‌گذاران خارجی مطرح کند. به همین دلیل، پروژه کوشنر از یک طرح صرفاً گردشگری فراتر رفته و به موضوعی بحث‌برانگیز در عرصه سیاسی، اقتصادی و محیط‌ زیستی آلبانی تبدیل شده است.

شعار اصلی معترضان: «آلبانی فروشی نیست»

شعار «آلبانی فروشی نیست» یکی از اصلی‌ترین شعارهای معترضان در جریان این تظاهرات‌ها است. معترضان، فراتر از مطالبات محیط‌ زیستی، با این شعار خواستار پایان نخست‌وزیری ادی راما نیز شده‌اند. از این رو، مبارزه اصلی آنان متوجه الیگارش‌ها و سرمایه‌داران داخلی و خارجی است؛ نیروهایی که از نظر معترضان، حضور و سرمایه‌گذاری‌شان هیچ نسبتی با رفاه عمومی ندارد و صرفاً در جهت تأمین منافع سرمایه‌داران، دولت و شبکه‌های الیگارشیک عمل می‌کند.برای نمونه، فاتوس لوبونیا، تحلیلگر سیاسی، در تظاهرات روز شنبه راما را متهم کرد که منافع جرایم سازمان‌یافته و شبکه‌های الیگارشی را بر منافع عمومی ترجیح می‌دهد. او همچنین تأکید کرد که نخست‌وزیر مستقیماً در این پروژه دخیل است.

از سوی دیگر، این پروژه نه‌تنها در خدمت منافع سرمایه‌داران قرار دارد، بلکه به نوعی بومی‌زدایی و امنیتی‌سازی فضا نیز منجر می‌شود؛ به این معنا که امنیت سرمایه و الیگارشی‌ها از طریق طرد و حذف تدریجی ساکنان محلی تأمین می‌شود. برای مثال، خشم عمومی زمانی شدت گرفت که هفته گذشته نیروهای امنیتی خصوصی استخدام‌شده از سوی شرکت مجری پروژه به معترضان حمله کردند. این درگیری در منطقه‌ای رخ داد که شرکت برای آماده‌سازی پروژه، زمین و دسترسی به ساحل را با سیم خاردار محصور کرده بود. همچنین پلیس حاضر در محل متهم شد که بدون مداخله صرفاً نظاره‌گر ماجرا بوده است.

در این وضعیت، شاهد تشدید نزاعی میان «ثروت مشترک» جوامع و منطق سرمایه هستیم؛ نزاعی که در آن سرمایه از طریق سازوکارهای قدرت و زور، منابع مشترک را به مالکیت خصوصی یا کنترل دولتی درمی‌آورد. این منطق را می‌توان در دیگر عرصه‌های جهانی نیز مشاهده کرد؛ از جمله در جنگ‌ها و بحران‌های معاصر. بخشی از معترضان آلبانیایی نیز در کنار مخالفت با این پروژه، سیاست‌های جنگ‌افروزانه اسرائیل را نقد می‌کنند و پیوند میان آن سیاست‌ها و چهره‌هایی چون کوشنر را برجسته می‌سازند.

خواست مبارزات چیست؟

چنان‌که گفته شد، اعتراضات در جهت بازپس‌گیری و بازتعریف ثروت مشترک شکل گرفته است. دولت آلبانی می‌کوشد این پروژه را نشانه‌ای از توسعه و رونق گردشگری کشور معرفی کند. اما اوا کوشووا، از فعالان این حوزه، واکنش متفاوتی دارد. او می‌گوید: «گردشگری پایدار زمانی متحقق می‌شود که جوامع محلی توانمند شوند، نه میلیاردرهای ثروتمند.»

از این رو، مخالفان معتقدند چنین پروژه‌هایی در خدمت انباشت سرمایه‌اند و در عین حال بحران‌های طبقاتی و زیست‌محیطی را تشدید می‌کنند؛ در حالی که سود اصلی نصیب الیگارش‌ها می‌شود و هزینه‌های اجتماعی و محیط‌ زیستی آن بر دوش مردم محلی و طبیعت قرار می‌گیرد. معترضان خواستار آن هستند که جوامع محلی در فرایند توسعه و ساخت‌وساز مشارکت واقعی داشته باشند و سازوکارهای نظارتی مؤثری برای حفاظت از محیط زیست ایجاد شود. کوشووا در همین زمینه می‌گوید:

او همچنین در جایی دیگر گفته است:

معترضان به‌طور جدی نگران آن هستند که آلبانی به الگویی مشابه دبی تبدیل شود؛ کشوری که تحت سیطره شرکت‌های بین‌المللی و سرمایه‌های کلان قرار گرفته و به پناهگاهی امن برای الیگارشی‌ها بدل شده است. آنان معتقدند این پروژه‌ها در نهایت به تخریب ثروت عمومی، مناطق حفاظت‌شده، گونه‌های جانوری و محیط زیست منجر می‌شوند و با اشکالی از سلب مالکیت خشونت‌آمیز از ساکنان محلی همراه‌اند. از این رو، معترضان دولت آلبانی را حامی اصلی چنین پروژه‌هایی می‌دانند و مبارزه با سرمایه جهانی و شرکت‌های فراملی را با مبارزه علیه سیاست‌های دولت پیوند می‌زنند.

شکاف میان راما و معترضان عمیق است. او گفته است:

او همچنین تأکید کرده است:

در مقابل، اوا کوشووا می‌گوید:

اعتراضات همچنان ادامه دارد، معترضان بر مطالبات خود پافشاری می‌کنند. نتیجه این رویارویی هنوز روشن نیست، اما آنچه مشخص است، شکل‌گیری منازعه‌ای عمیق بر سر آینده توسعه، مالکیت و محیط زیست در آلبانی است.