جنوب لبنان، همچنان صحنه تنش و درگیری است

در ۲۶ ژوئن ۲۰۲۶ (۵ تیر ۱۴۰۵)، نمایندگان اسرائیل، لبنان و ایالات متحده آمریکا در واشنگتن، یک «توافق‌نامه چارچوب سه‌جانبه» (Trilateral Framework) را به امضا رساندند. این توافق که با میانجی‌گری دولت آمریکا و پس از ماه‌ها درگیری خونین به دست آمد، به عنوان گامی آغازین برای پایان دادن به درگیری‌ها و دستیابی به آتش‌بس پایدار توصیف شده است. با این حال، وضعیت میدانی در جنوب لبنان و مفاد حقوقی این توافق، ابهامات و نگرانی‌های بسیاری را به همراه داشته است.

پیشینه و زمینه رخدادها

درگیری‌های اخیر میان اسرائیل و حزب‌الله لبنان که همزمان با جنگ گسترده‌تر در منطقه (از جمله رویارویی مستقیم ایران و آمریکا) از اوایل سال ۲۰۲۶ شدت گرفت، به ویرانی‌های گسترده در جنوب لبنان و آوارگی غیرنظامیان منجر شد. پس از آغاز درگیری‌های همه‌جانبه در دوم مارس ۲۰۲۶، یک آتش‌بس ده‌روزه در ۱۶ آوریل با میانجی‌گری آمریکا برقرار شد. این آتش‌بس در ماه‌های مه و ژوئن چندین بار تمدید شد، اما نقض مکرر آن و ادامه حملات متقابل، چشم‌انداز صلح را تیره کرده بود. سرانجام، پنج دور مذاکره مستقیم میان دولت لبنان و اسرائیل در واشنگتن، به امضای توافق چارچوب در اواخر ژوئن انجامید.

مفاد توافق‌نامه واشنگتن

این توافق‌نامه که توسط یحیئیل لیتر (سفیر اسرائیل) و ندا حماده (سفیر لبنان) در آمریکا و در حضور مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده امضا شد، شامل محورهای زیر است:

آخرین وضعیت در جنوب لبنان؛ تثبیت منطقه حائل

با وجود امضای این چارچوب سیاسی، وضعیت در میدان نبرد همچنان ملتهب است. عقب‌نشینی ارتش اسرائیل بسیار محدود و نمادین خواهد بود؛ یک مقام اسرائیلی توضیح داده است که این خروج تنها شامل دو منطقه‌ای می‌شود که فراتر از «منطقه حائل» اولیه (تثبیت‌شده در آوریل) قرار دارند و نیروهای اسرائیلی در نقاط استراتژیک مانند قلعه بوفورت باقی خواهند ماند.

یسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، به صراحت اعلام کرده است که ارتش اسرائیل از جنوب لبنان عقب‌نشینی نخواهد کرد و هیچ فشار یا درخواستی از سوی آمریکا برای خروج کامل وجود ندارد. بنیامین نتانیاهو نیز تأکید کرد که اسرائیل تا زمان خلع سلاح کامل حزب‌الله و رفع تهدیدات، منطقه حائل را حفظ خواهد کرد.

از سوی دیگر، حزب‌الله لبنان که در این مذاکرات حضور نداشته، این توافق را «تحقیرآمیز» خوانده و آن را رد کرده است. نعیم قاسم، رهبر حزب‌الله، از دولت لبنان خواسته است تا مذاکرات مستقیم با اسرائیل را متوقف کند. ادامه حملات پهپادی اسرائیل در جنوب لبنان، از جمله حمله‌ای در کفر رمان در اواخر ژوئن که به کشته شدن دو نفر انجامید، نشان‌دهنده شکنندگی شدید این توافق روی کاغذ است.

چالش‌های حقوقی و نگرانی از مصونیت قضایی

تشدید درگیری‌ها در بهار ۲۰۲۶، یک فاجعه انسانی تمام‌عیار را در لبنان رقم زد. با وجود تلاش‌ها برای برقراری یک چارچوب آتش‌بس سه‌جانبه در ژوئن ۲۰۲۶، حملات هوایی اسرائیل و درگیری‌های میدانی همچنان ادامه دارد.

در توافقی که در واشنگتن حاصل شده، به رنجی که مردم لبنان کشیده‌اند توجهی نشده است. یکی از بحث‌انگیزترین بخش‌های این توافق، ماده ۱۳ آن است که دو طرف را ملزم می‌کند تا «تمام اقدامات خصمانه یا منفی در مجامع سیاسی یا حقوقی بین‌المللی» علیه یکدیگر را متوقف کنند.

کارشناسان حقوق بشر و حقوق‌دانان هشدار داده‌اند که این بند مبهم می‌تواند مانع از پیگیری حقوقی قربانیان جنایات جنگی در لبنان شود. به گفته نزار صاغیه، رئیس سازمان غیردولتی Legal Agenda، این توافق عملاً مسیر اعطای صلاحیت به دیوان کیفری بین‌المللی (ICC) برای بررسی جنایات جنگی احتمالی در لبنان را مسدود می‌کند. کمیسیون ملی حقوق بشر لبنان نیز با انتشار بیانیه‌ای تأکید کرده است که پیگرد عاملان جنایات جنگی نباید یک «اقدام خصمانه» تلقی شود و هیچ توافق‌نامه‌ای نباید حق قربانیان برای دادخواهی را سلب کند.