روایت یک پرونده آزار جنسی در دانشگاه کردستان: خودآگاهی جمعی دانشجویان؛ میراث جنبش ژینا
زهرا باقریشاد ـ بسیاری از زنان پس از جنبش ژینا، نسبت به خشونت علیه زنان در خانواده، دانشگاه، محل کار و در کل جامعه حساسیت بیشتری پیدا کردند. آنها شهامت بیشتری یافتند تا روابط نابرابر قدرت میان استاد مرد و دانشجوی زن را به چالش بکشند و درباره تجربههای خشونت، تعرض و آزار جنسی سخن بگویند. برای زنان بازمانده از تجربه آزار و تعرض جنسی، روایت کردن به یک کنش شجاعانه و سیاسی تبدیل شد.
زهرا باقریشاد
دانشگاه کردستان
روایتهای متعددی از آزار و تعرض جنسی از سوی یکی از استادان دانشگاه کردستان توسط راویان مطرح شده است. آنگونه که یکی از دانشجویان این دانشگاه در گفتوگو با رادیو زمانه میگوید، بیشتر این روایتها مبتنی بر بازگویی تجربه آزار و تعرض جنسی توسط استاد مربوطه در اتاق کارش در دانشگاه کردستان و سوءاستفاده از قدرت ناشی از جایگاه استادی بوده است. همچنین گزارشهایی وجود دارد از ترک تحصیل، اخلال در روند تحصیل و عدم حضور در دانشگاه توسط دانشجویان، به دلیل احساس ناامنی روانی و فیزیکی در پی دریافت پیامهای حاوی درخواست رابطه جنسی از سوی استاد مربوطه یا داشتن تجربه مستقیم آزار جنسی کلامی و فیزیکی از سوی او.
بر اساس گفتههای این دانشجو، در شهریورماه ۱۴۰۴ پروندهای علیه یک استاد دانشگاه تشکیل شد و طی آن، دانشجویان زن روایتهای خود را از آزار و تعرض جنسی توسط این استاد در قالب شکایت ثبت کردند. پس از تشکیل پرونده و در پی پیگیریهای مکرر دانشجویان گروه جامعهشناسی و صدور بیانیه شماره یک توسط آنها ــ بیانیهای که به امضای ۱۰۰ تن از دانشجویان رسیده بود ــ و همچنین ایستادگی راویان و شاکیان، حکم تعلیق و انفصال از خدمت استاد نامبرده در ۲۷ مهر ۱۴۰۴ صادر شد. طبق این حکم، استاد مذکور تا روشن شدن نتیجه تحقیقات و بررسی مستندات پرونده، از حضور در دانشگاه و کلاس درس و تدریس منع شده بود. سپس از ریاست بنیاد نخبگان استان کردستان کنار گذاشته شد و در نهایت، هیئت بدوی در دانشگاه کردستان در ۱۳ بهمنماه ۱۴۰۴ حکم اخراج وی از دانشگاه کردستان را صادر کرد. اما مدتی بعد، پرونده برای تجدیدنظر به تهران ارسال شد و هیئت تجدیدنظر در ۳۱ خرداد ۱۴۰۵ حکم برائت کامل وی را صادر کرد. طبق گزارش دانشجویان، این استاد در پی صدور این حکم به محیط دانشگاه بازگشته و در دانشکده مشاهده شده است.
رأی تجدیدنظر و بازگشت این استاد به دانشگاه، اعتراض جمعی از دانشجویان کارشناسی ارشد جامعهشناسی دانشگاه کردستان را در پی داشت. روز دوشنبه، هشتم تیرماه، این دانشجویان در اعتراض به رأی وزارت علوم مبنی بر تبرئه این استاد، که به آزار دانشجویان دختر متهم شده بود، دست به تجمع اعتراضی زدند. این حرکت با در دست داشتن پلاکارد و فریادهای رسای همصدا، از درِ دانشکده علوم اجتماعی آغاز شد و تا ساختمان مرکزی دانشگاه ادامه یافت. دانشجویان در برابر این ساختمان توقف کردند تا با رئیس دانشگاه دیدار کرده و پاسخ خواستههایشان را بگیرند.
دانشجویان در بیانیه و اظهارات خود به نقد فرایند تجدیدنظر در حکم این استاد دانشگاه پرداختند و تأکید کردند که مسئله نه یک فرد، بلکه نحوه مواجهه نهاد دانشگاه و وزارت علوم با مفاهیم قدرت، مسئولیت و پاسخگویی است. دانشجویان معترض یادآور شدند که قدرت تنها در نهادهای سیاسی جاری نیست؛ در کلاس درس و در نسبت استاد و دانشجو نیز جریان دارد و سوءاستفاده از این موقعیت، پیوند اعتماد را میگسلد و سلامت اخلاقی دانشگاه را به مخاطره میافکند.
اما به گفته این دانشجو، استاد موردنظر پس از کنش اعتراضی دانشجویان در هشتم تیرماه ۱۴۰۵ و انتشار خبر و گزارش تجمع دانشجویان در کانال شورای صنفی دانشجویان دانشگاه کردستان و بسیاری از رسانههای دیگر، سه پست در اینستاگرام خود با عناوین «برائت قطعی»، «اقدام غیراخلاقی» و «سناریوی قتل نمادین» منتشر کرد و در آنها از خود دفاع کرد و از سناریوسازی علیه خود سخن گفت.
همبستگی دانشجویان، حمایت ناکافی مسئولان!
این دانشجو که در تمام مراحل شکایت و پیگیری این پرونده آزار با دیگر دانشجویان زن همراه بوده است، به زمانه میگوید:
در تمام این مدت، بیشترین حمایت را از فضای همبستگی میان دانشجویان دریافت کردیم. دانشجویان دانشگاه کردستان، بهویژه دانشجویان گروه جامعهشناسی، با همدلی و بدون قضاوت، روایتهای برخی از ما را شنیدند و بدون ایجاد فشار، از ما و صدای ما حمایت کردند. آنها تلاش کردند از هویت راویان محافظت کنند و بدون هیچ چشمداشتی، حتی با پذیرش هزینهها و خطرهای احتمالی، در کنار ما بایستند و صدای ما باشند.
اما به گفته او، از سوی مسئولان و ساختار رسمی دانشگاه، حمایتهای لازم برای دانشجویانی که تجربه آزار جنسی را مطرح میکنند، فراهم نشده است. همچنین، با وجود حساسیت و آسیبپذیری این روایتها، هیئت بدوی رسیدگیکننده عمدتاً از مردان تشکیل شده و هیچ سازوکار حمایتی با رویکردی فمینیستی و حساس به عوارض روانی بازگو کردن تجربههای آزار جنسی در روند رسیدگی پیشبینی نشده بود. او تأکید میکند که حمایتهای روانی و تخصصی لازم برای کاهش این آسیبها نیز، که بخشی ضروری از چنین فرایندی است، وجود نداشت.
در حال حاضر نیز، با صدور حکم تبرئه از سوی هیئت تجدیدنظر، احساس ناامنی در میان راویان افزایش یافته است. بازگشت استاد مورد شکایت به محیط دانشگاه برای برخی از این دانشجویان با احساس خطر و نگرانی همراه است؛ چراکه نهتنها حمایتهای کافی برای بازگشت امن دانشجویان به فضای دانشگاه فراهم نشده، بلکه این تصمیم میتواند پیامدهای روانی و اجتماعی سنگینی برای کسانی داشته باشد که با شجاعت تجربههای خود را بیان کردهاند.
از روایت فردی تا کنش جمعی: تغییر آگاهی زنان در دانشگاه
یکی از کاستیها در محیطهای دانشگاهی در ایران، نحوه درک و مواجهه با رابطه میان استاد و دانشجو است. در ایران هنوز این آگاهی بهطور گسترده شکل نگرفته است که به دلیل نابرابری قدرت، هرگونه رابطه عاطفی یا جنسی میان استاد و دانشجو میتواند مصداق سوءاستفاده از موقعیت باشد. این مسئله نه در قوانین بهطور مشخص پیشبینی شده و نه در بسیاری از محیطهای دانشگاهی بهعنوان یک هنجار حرفهای جا افتاده است. در نتیجه، رفتارهایی مانند لاس زدن با دانشجو، شوخیهای جنسی یا حتی پیشنهادهای نامناسب، گاه آنقدر عادیسازی شدهاند که نه از سوی مسئولان دانشگاه و نه حتی از سوی خود دانشجویان جدی گرفته میشوند. تجربه شخصی بسیاری از زنان در دوران تحصیل در دانشگاه نیز همین را نشان میدهد؛ گاه حتی در برابر شوخیهای جنسی یک استاد سرشناس نیز عملاً امکان اعتراض یا واکنش وجود ندارد.
در چنین شرایطی، واکنشی که دانشجویان دانشگاه کردستان در شکایت از آزارهای جنسی این استاد از خود نشان دادند، به نظر میرسد از یک خودآگاهی جمعی نشئت گرفته است که توانسته مؤثر باشد. این دانشجو در گفتوگو با رادیو زمانه تأکید میکند که این خودآگاهی جمعی یکشبه به وجود نیامده و محصول فرایند تغییر سیاسی ـ اجتماعی در سطح ایران و کردستان بوده است:
اگر چند سال قبل چنین اتفاقی رخ میداد، شاید بسیاری از ما نیز مانند نسلهای پیشین دانشجویان زن، رفتارهای استادان آزارگر را نادیده میگرفتیم یا قدرت مقابله با آن را در خود نمییافتیم. اما امروز شرایط اجتماعی تغییر کرده است.
به گفته او، یکی از مهمترین زمینههای این تغییر، تجربه جنبش «ژن، ژیان، ئازادی» بود. جنبش ژینا برای بسیاری از زنان، نهفقط در کردستان بلکه در سراسر ایران، نقطهای تعیینکننده بود. بسیاری از زنان پس از آن، نسبت به خشونت علیه زنان در خانواده، دانشگاه، محل کار و در کل جامعه حساسیت بیشتری پیدا کردند. آنها شهامت بیشتری پیدا کردند تا روابط قدرت نابرابر میان استاد مرد و دانشجوی زن را به چالش بکشند و درباره تجربههای خشونت، تعرض و آزار جنسی کلامی و فیزیکی که در محیط دانشگاه تجربه میکردند، سخن بگویند و در برابر آن سکوت نکنند. برای زنان بازمانده از تجربه آزار و تعرض جنسی، روایت کردن به یک کنش شجاعانه و سیاسی تبدیل شد. همین فضا باعث شد که وقتی نخستین روایتها از تعرض و آزار توسط استاد نامبرده مطرح شد، دانشجویان زن دیگری نیز احساس کنند تنها نیستند و بتوانند تجربههای خود را بیان کنند.
او در ادامه میافزاید:
به نظر من، مهمترین حساسیتی که باید در محیطهای دانشگاهی شکل بگیرد، درک این نکته است که دانشگاه در ایران همزمان مکان تولید و بازتولید روابط قدرت نابرابر پدر/مردسالار، بهویژه در رابطه استاد و دانشجو است. به همین دلیل، هرگونه رفتار با بار جنسی، از شوخیهای جنسی و پیامهای خارج از چارچوب دانشگاه گرفته تا درخواست رابطه عاطفی یا جنسی، باید در پرتو این نابرابری قدرت فهمیده شود، نه صرفاً بهعنوان یک رابطه شخصی میان دو فرد. علاوه بر این، دانشجویان زن باید به این آگاهی برسند که تجربهها و روایتهای آنها از آزار و تعرض جنسی معتبر است و نباید اجازه دهند فشار تحمیلشده از سوی جامعه، آنها را به سکوت وادارد. در واقع، بازگو کردن این روایتها اولین و محکمترین قدم برای به چالش کشیدن روابط قدرت نابرابر پدر/مردسالار در دانشگاه است. در نهایت، تغییر از جایی آغاز میشود که روایتهای پراکنده و صداهای فردی به فریاد همبستگی و کنش جمعی تبدیل شوند.
نظرها
نظری وجود ندارد.