تفاوت قتل ناموسی و زنکشی: تمایز فمینیستی، کلیشهزدایی و راهکارهای ساختاری
زهرا باقری شاد، پژوهشگر و فعال حقوق زنان، با رویکرد فمینیستی، قتل ناموسی و زنکشی را دو پدیده مرتبط اما متفاوت دانست. او تأکید کرد که قتل ناموسی همیشه برنامهریزیشده، عمد و با انگیزه حفظ «ناموس» است، در حالی که زنکشی اغلب ناگهانی و با انگیزههای متنوع رخ میدهد. باقری شاد ضمن انتقاد از یکسانانگاری این دو و رد کلیشههای نژادپرستانه و فرهنگی که قتل ناموسی را صرفاً به گروههای خاص نسبت میدهد، بر لزوم نامگذاری دقیق، پیشگیری هدفمند، تشدید مجازات و تغییر نگرش مردانه به عنوان راهکارهای اساسی مقابله با خشونت ناموسی تأکید کرد.
زمانه در گفتوگو با زهرا باقریشاد
عکسی تزئینی از شرایط خشونتبار خانگی - منبع: شاتر استاک
قتل ناموسی قتلی عمدی است که توسط اعضای خانواده (پدر، برادر، شوهر و غیره) برای «بازگرداندن شرف» خانواده انجام میشود. انگیزه اصلی آن کنترل جنسی و رفتاری زنان، حفظ هنجارهای پدرسالارانه و پاک کردن «ننگ» جمعی است. این قتلها اغلب برنامهریزیشده، جمعی و با حمایت فرهنگی-اجتماعی هستند. در مقابل، زنکشی (زنکشی) اصطلاحی گستردهتر است که به کشتن زنان به دلیل زن بودن اشاره دارد و شامل انواع خشونت جنسیتی مانند قتل توسط شریک صمیمی، قتلهای زنستیزانه، قتلهای ناشی از جهیزیه و موارد مرتبط با تبعیض ساختاری میشود. بنابراین قتل ناموسی معمولاً زیرمجموعهای از زنکشی محسوب میشود، اما همه زنکشیها قتل ناموسی نیستند.
از منظر فمینیستی، سه رویکرد اصلی وجود دارد: رویکرد اول قتل ناموسی را مسئلهای فرهنگی خاص جوامع غیرغربی (بهویژه اسلامی و عربی) میداند که گاهی به کلیشههای نژادپرستانه دامن میزند. رویکرد دوم آن را کاملاً بخشی از زنکشی میبیند و خواستار حذف عبارت «ناموسی» برای جلوگیری از فرهنگیسازی و تقویت پیشداوریهاست. رویکرد سوم (که همکار شما نیز بر آن تأکید دارد) واقعیت قتل ناموسی را قبول کرده، تفاوتهای الگویی آن (مانند جمعی بودن و ریشه فرهنگی قوی) را به رسمیت میشناسد و بر نامگذاری دقیق و کلیشهزدایی همزمان تأکید میکند تا مبارزه مؤثرتر باشد.
به هر روی، هر دو پدیده ریشه در نظام پدرسالارانه دارند اما نمودهای متفاوتی نشان میدهند که نیازمند راهبردهای متفاوت برای پیشگیری، اصلاح قوانین و تغییر هنجارهای اجتماعی است. تمرکز بر تمایز هوشمندانه بدون افتادن در دام نژادپرستی یا انکار واقعیتهای محلی، بهترین راه برای کنش انسانی محسوب میشود و به سیاستگذاری دقیقتر و حمایت بهتر از قربانیان کمک میکند. با زهرا باقریشاد، فعال حقوق زنان گفتوگو کردهایم.
تفاوتهای بنیادین قتل ناموسی و زنکشی
زهرا باقری شاد در گفتوگو با زمانه ابتدا تأکید کرد که قتل ناموسی و زنکشی هر دو از اشکال خشونت جنسیتی هستند، اما یکی نیستند و تفاوتهای روشنی با یکدیگر دارند. او توضیح داد:
برخی پژوهشگران فمینیست و اکتیویستهای فمینیست در سرتاسر جهان این دو را یکی میدانند یا قتلهای ناموسی را کاملاً در مجموعه زنکشی قرار میدهند و تلاش میکنند تفاوتهای آنها را نشان ندهند؛ انگار خطی روی پدیده قتل ناموسی بکشند و همه قتلهایی را که علیه زنان در جهان اتفاق میافتد، زنکشی معرفی کنند. اما ما نمیتوانیم منکر تفاوتهایی باشیم که این دو پدیده با هم دارند.
به گفته باقریشاد، زنکشی همیشه علیه زنان رخ میدهد و دلایل متنوعی از جمله خشونت خانگی، اختلافات اقتصادی و نابرابری جنسیتی دارد، در حالی که قتل ناموسی الزاماً محدود به زنان نیست و مردان و افراد LGBTQ+ نیز میتوانند قربانی آن شوند. او به تفاوت مهم دیگر اشاره کرد که زنکشی اغلب ناگهانی و غیربرنامهریزیشده است، اما قتل ناموسی همیشه برنامهریزیشده، توسط اعضای خانواده طراحی و گاهی با همکاری یا سکوت زنان خانواده اجرا میشود.باقری شاد در ادامه به تفاوت چهارمی هم اشاره کرد:
تفاوت چهارم به انگیزه برمیگردد: انگیزه قتل ناموسی هنجارشکنی ناموسی است؛ یعنی شکستن هنجارهای جنسی، عاطفی یا هویتی خانواده و جامعه. قاتل ناموسی اغلب به کار خود افتخار میکند و خانوادهاش او را تحسین میکنند، در حالی که قاتل زنکشی معمولاً مورد شماتت قرار میگیرد. البته در سالهای اخیر، بهویژه پس از قتل رومینا اشرفی توسط پدرش، این فضای افتخار به قتل ناموسی در ایران تا حد زیادی شکسته شده است.
چرا برخی فمینیستها از عبارت «قتل ناموسی» اجتناب میکنند؟
زهرا باقری شاد در پاسخ به پرسش دوم گفت که به نظر او رویکرد برخی پژوهشگران و اکتیویستهای فمینیست که ترجیح میدهند از عبارت «قتل ناموسی» استفاده نکنند و فقط از «زنکشی» سخن بگویند، اشتباه است. او توضیح داد که مفهوم قتل ناموسی بار معنایی فرهنگی سنگینی دارد، نه به این دلیل که پدیدهای صرفاً فرهنگی است، بلکه چون به فرهنگها و ملیتهای خاصی نسبت داده شده و اغلب با جوامع اسلامی، عربها، کردها و مهاجران خاورمیانه مرتبط دانسته میشود. این برداشتها منجر به پیشداوری اتنیکی، نفرتپراکنی و نژادپرستی شده است:
در سالهای گذشته در ایران، رسانهها و برخی گزارشها قتل ناموسی را ویژگی عربها یا کردها جلوه میدادند. حتی فیلمهایی مثل «عروس آتش» یا گزارشهایی که مسیح علینژاد نوشت، پیکان را به سمت عربها یا مردم شمال نشانه میرفت، در حالی که مثلاً رومینا اشرفی عرب نبود. همین پیشداوری در جوامع غربی هم وجود دارد و مهاجران خاورمیانه، بهویژه عربها، را بالقوه مرتکب خشونت ناموسی میدانند. به همین دلیل برخی فمینیستهای عرب معتقدند نباید از عبارت قتل ناموسی استفاده کنیم چون فقط به پیشداوری فرهنگی، نژادپرستی و نفرتپراکنی دامن میزند. آنها میگویند قتل ناموسی همان زنکشی است، پدیدهای جهانی که در همه جوامع ممکن است رخ دهد.
او افزود که تشخیص دقیق خشونت ناموسی برای پیشگیری، حمایت ویژه از قربانیان و سیاستگذاری مؤثر ضروری است. سازمانهای حقوق زنان باید بتوانند این نوع خشونت را از سایر خشونتها تمایز دهند، زیرا انگیزهها، ریشهها و راهکارهای مقابله با آن متفاوت است. در نهایت باقری شاد بر لزوم رویکرد تقاطعی (intersectional) تأکید کرد که نه صورت مسئله را پاک کند و نه به کلیشه گروه خاصی تبدیل شود، بلکه موقعیتهای آسیبپذیرتر افراد - بهویژه زنان در خانوادههای پدرسالار، زنان وابسته اقتصادی و افراد LGBTQ+ را شناسایی و برای حمایت و پیشگیری اقدامات ویژه انجام دهد.
راهکارهای مؤثر برای مقابله با خشونت و قتل ناموسی
زهرا باقری شاد در ادامه گفتوگو با زمانه تأکید کرد که یکی از مهمترین اقدامات برای مقابله با خشونت ناموسی و قتل ناموسی، شکستن تابو و تقدس ناموس در جوامع پدرسالار است. به گفته او، این کار نیازمند افزایش آگاهی زنان و تقویت منابع قدرت آنها شامل قدرت آموزشی، معنوی، اقتصادی و اجتماعی است تا زنان بتوانند هنجارهای ناموسی را بشناسند، زیر سؤال ببرند و در برابر فشارها و خشونتهای پس از هنجارشکنی مقاومت کنند:
او اشاره کرد که امروزه در ایران هنجارشکنی ناموسی بسیار رایج شده، اما زنان باید توان ایستادگی در برابر فشارهای بعدی را نیز داشته باشند. باقری شاد افزود:
با این حال افزایش آگاهی و قدرت زنان به تنهایی کافی نیست. سازوکارهای دیگری هم لازم است؛ از جمله تقویت نهادهای مدنی و سازوکارهای حمایت از زنان برای پشتیبانی واقعی از کسانی که تحت خشونت ناموسی قرار دارند. مورد بعدی، ضرورت تشدید مجازات خشونت و قتل ناموسی است. تا زمانی که مجازاتها به طور جدی افزایش نیابند، بازدارندگی ایجاد نخواهد شد. تأکید میکنم منظورم اعدام نیست، اما باید مجازاتی در نظر گرفته شود که فرد بداند تاوان و هزینه سنگینی خواهد پرداخت؛ نه اینکه با بخشش خانواده یا حکمی سبک آزاد شود.
او تغییر نگرش مردانه را یکی از مهمترین راهکارها دانست:
تحقیقات نشان میدهد که تقریباً همه قتلهای ناموسی توسط مردان انجام میشود (هرچند زنان خانواده گاهی همکاری یا سکوت دارند). بنابراین مردان باید آموزش ببینند، مسئولیت مبارزه با خشونت و قتلهای ناموسی را بپذیرند، با فاجعه ناموسپرستی آشنا شوند و الگوهای مردانگی در جامعه تغییر کند. تحقیقات فمینیستی نشان میدهد افزایش منابع قدرت زنان بسیار مهم است، اما تا وقتی نگرش مردان تغییر نکند، حتی در خانوادههایی که زنان درآمد بالاتر یا موقعیت اجتماعی بهتری دارند، خشونت جنسیتی متوقف نمیشود.
این مصاحبه به درخواست زمانه توسط حسین نوشآذر انجام شد. متن را هم او نوشته است.
بیشتر بخوانید:
روایت خدمه ناوچه دنا که آمریکا آنها را کشت: عملیات «مفرح» ترامپ برای غرق کردن نظامیان غیرمسلح
زنان در صف اعدام؛ نگاهی به ابعاد جنسیتی مجازات مرگ در ایران
جنگ، بحران و خانههایی که ناامنتر شدند
صدای خاموش جزیرهها؛ جنگ و مرگ حیاتوحش خلیج فارس
از «بله یعنی بله» در اروپا تا «تمکین» در ایران: شکاف ساختاری در تعریف رضایت جنسی
جنگ، محیط زیست و نابرابری: چرا زنان بیش از دیگران آسیب میبینند؟
نظرها
نظری وجود ندارد.