«مهم نابود شدن همه تلاشمان برای استقلال بود»؛ زنان زیر فشار جنگ و قطع اینترنت
سپیده مغازهاش را تحویل داده و حالا تمام سرمایهاش در اتاق خانه انباشته شده است؛ کالاهایی که دیگر خریداری ندارند. زنی دیگر پس از سالها کار، مشتریان فروشگاه اینترنتیاش را از دست داده و یک زن سوزندوز بلوچ، که با فروش محصولاتش به مشتریان خارجی خرج سه فرزندش را تأمین میکرد، با بازاری خاموش روبهرو شده است. اینها روایتهای پراکنده یک بحران نیستند؛ تصویر زندگی زنانیاند که زیر فشار همزمان جنگ، تحریم، تورم و قطع اینترنت، راههای امرار معاششان یکی پس از دیگری بسته شده است. این گزارش تحقیقی رادیو زمانه با بررسی دادههای رسمی و گفتوگو با ۱۲ زن نشان میدهد چگونه این بحرانها زنان را بیش از پیش از بازار کار رانده و آنان را در معرض فقر، ناامنی اقتصادی و آسیبپذیری اجتماعی قرار دادهاند.

زنان در سایه جنگ و بمباران؛ تصویری نمادین از تهدید خشونت نظامی علیه زندگی روزمره و فعالیت حرفهای زنان ـ رادیو زمانه
قطع اینترنت در دو بازه زمانی خرداد و دی ۱۴۰۴ و تجاوز نظامی اسرائیل و آمریکا به ایران در خرداد و اسفند ۱۴۰۴ به مثابه دو تکانه اقتصاد ایران را در تصویر کلان و به تبع آن بازار کار را تحت تاثیر قرار داد. در تصویری کوچکتر که کمتر هم دیده میشود بخش بزرگی از مشاغل وابسته به اینترنت با آسیب فراوان روبرو شدند، و در همین تصویر به روایت زهرا بهروزآذر، معاون رئیسجمهوری در امور زنان و خانواده، زنان «زودترین صدمه» و «بیشترین» آسیب را دیدند. او گفت:
باید این واقعیت را بپذیریم که زنان بهعنوان گروهی که بخش عمده فعالیتشان در فضای مجازی اتفاق میافتد، تقریبا زودترین صدمه را از قطعی اینترنت میخوردند و بیشترین قشری هستند که از این کسبوکارها آسیب میبینند.
نفیسه آزاد، جامعهشناس در ایران هم در تایید این موضوع گفت:
ابعاد اجتماعی قطعی اینترنت برای زنان صاحب کسبوکار آنلاین بسیار مهمتر از ابعاد اقتصادی آن است اما مردان سیاستگذار ما نسبت به این مسائل نابینا هستند و بعد که اثرات چنین محرومیتهایی را میبینند تازه متوجه اهمیت آن میشوند.
زهرا کریمی، مدرس اقتصاد دانشگاه مازندران، تیر ۱۴۰۵ در گفتوگو با خبرگزاری کار ایران زنان شاغل را «اولین قربانی تعدیل» نامید. «تعدیل نیروی کار» جایگزین اخراج نیروی کار در ادبیات برنامهنویسان توسعه و اقتصاددانهای حامی بازار آزاد است. به گفته کریمی از سال ۱۴۰۳ سه موج «تعدیل» یا همان اخراج نیروی کار در ایران رخ داده است و طی این سه موج «حداقل ۱۵۰ هزار نفر بیکار شدند». او گفت: «زنان بیکار شده در این سه موج که در این سه سال پیاپی دیدیم، عمدتاً به زنان خانهدار بدل شدند.
۱۶ خرداد ۱۴۰۵ پیام امروز نوشت: در سالهای اخیر، هزاران زن ایرانی برای فرار از بیکاری و هزینههای سنگین زندگی، به فروش آنلاین لباس، زیورآلات، صنایعدستی، لوازم آرایشی یا تولید محتوا روی آورده بودند. بسیاری از آنها بدون سرمایه اولیه و تنها با یک تلفن همراه، صفحهای در اینستاگرام ساخته و منبع درآمد کوچکی برای خانواده فراهم کرده بودند.
اما با قطعی و اختلال گسترده اینترنت در جریان جنگ، بخش بزرگی از این مشاغل عملاً متوقف شد. سفارشها لغو شدند، ارتباط با مشتریان از بین رفت و بسیاری از زنان، تنها منبع درآمد خود را از دست دادند.
این گزارههای خبری، فقط یک خبر نبودند که با گذر زمان «کهنه» و «بیاثر» و یا «تکذیب» شوند بلکه برای زنانی که پیشازاین نیز در حاشیه اقتصاد رسمی قرار داشتند به معنای بیکاری، افزایش بدهی، از دست رفتن استقلال و خشونت و عمیقتر شدن فقر بود.
کارشناسان بازار کار در ایران و مسئولان دولتی تایید کردهاند زنان سرپرست خانوار، بیش از دیگران از بحرانهای دیجیتال آسیب میبینند؛ زیرا بخش بزرگی از اقتصاد غیررسمی و خانگی حالا وابسته به اینترنت و شبکههای اجتماعی شده است. همین سبب شده است که بسیاری از فعالان این بخش بگویند: اینترنت حالا هرچند دوباره وصل شده، اما دیگر هیچکس نمیتواند روی آن حساب کند؛ انگار روی یک لبه تیز راه میرویم. با کوچکترین اتفاقی ممکن است دوباره اینترنت قطع شود و همه چیز از بین برود.
«نابودی»
«رنجبر» که محصولات آرایشی و بهداشتی و خدمات زیبایی را در فروشگاه آنلاین عرضه میکند، معتقد است قطع اینترنت در دی ۱۴۰۴ «ضربه نزد، همه چیز را نابود کرد». او میگوید:
تأثیر نگذاشت، کلاً نابود کرد. بعد از ماجرای دی ماه برایم خیلی سخت بود که چیزی در مورد فروش محصولاتم بگذارم. با وجود ناراحتی و خون دلی که همه از آن حرف میزدند، حرف زدن از فروش محصولات زیبایی و سلامت بیربط به نظر میرسید. از طرف دیگر من هم باید کار میکردم و درآمد میداشتم این بود که به همان حضور در کلینیک که حالا خالیتر از همیشه بود بسنده کردم. بعد کمکم سر و کله یکی دو مشتری پیدا شد ولی آنقدر نبود که دلم خوش باشد. بعد هم که جنگ شد و کلا کلینیک را تعطیل کردیم.
خانم «ز» به نیمه دهه چهارم زندگی رسیده است. او چهار سال قبل ــ یعنی از ۱۴۰۱ تصمیم گرفت برای همیشه با منشیگری در یک شرکت خداحافظی کند و فروشگاه آنلاین خود را در اینستاگرام گسترش دهد. برای شروع کار هم نه سراغ وامهای خوداشتغالی رفت و نه قرض از دوست و آشنا. اندوختههای چندسال زحمتش را نقد کرد. کسب و کارش بعد از چند مدت رونق گرفت:
درآمدم بعد از اینکه کار نسبتاً رونق گرفت خوب بود. تقریباً کمی بیشتر از حقوقی که به عنوان منشی میگرفتم تا قبل از جنگ خردادماه. تا قبل از جنگ خوب بود. چون خریدم هم خوب بود.
برای او اما تجاوز نظامی اسرائیل و آمریکا به ایران رویدادی ناخوشایند بود و آغاز پایان «استقلال مالی»؛ چرا که به گفته او «بعد از جنگ کلاً بازار خوابید.»
او میگوید پس از اینکه بعد از مدتها دسترسی به اینترنت ممکن شد «تمام مشتریانش را از دست داد»:
وقتی اینستاگرام را باز کردم دیدم مردم تنها چیزی که نمیخواهند انگار لباس بچه است یا میگفتند گران میدهم در حالی که قیمتی که میگفتم هنوز پایینتر از بازار بود اما با این حال قیمتها بالا رفته بود. فکر میکنم بعضیها حتی به فکر این افتاده بودند که لباس دست دوم بخرند. لباسهایی که اصطلاحاً به آنها اجناس غرفهای میگویند. یعنی لباسهایی که موقع تولید یک ایراد جزیی دارد و برای همین قیمتش پایینتر است.
بر اساس دادههای پیمایش نگرش ایرانیان به اینترنت که مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی تیر و مرداد ۱۴۰۵ انجام داد، اختلال در دسترسی به اینترنت بیش از ۶۰ درصد از شاغلان اقتصاد دیجیتال را تحت تاثیر قرار داد؛ نیمی از آنها با کاهش درآمد روبرو شدند، بیش از ۱۲ درصد هم یا بیکار یا مجبور به تغییر شغل.

نتایج این پیمایش نشان میدهد ۹٬۶ درصد کامل بیکار شدند و ۱٬۹ درصد هم شغلشان را تغییر دادند؛ یعنی ۱۱٬۵ درصد از شاغلان اقتصاد دیجیتال این بازار را ترک کردند.
اقتصاد دیجیتال در ایران نوپا است و بخش بزرگی از آن را مشاغل خانگی و یا خرد تشکیل میدهد. «اشتغال خانگی» و «مشاغل خرد» دو سیاست حکومت ایران در دهههای اخیر برای کاهش تصنعی نرخ بیکاری بوده است.
استثمار را خانگی کن
بازار کار ایران «مردانه» است؛ به این معنا که در حالت عادی هم نرخ مشارکت اقتصادی مردان حدود شش برابر و نرخ مشارکت آنها تا هفت برابر زنان است. شمار زنان شاغل کمتر از چهار میلیون تن برآورد میشود؛ یعنی حدود یک چهارم کل جمعیت شاغل. این را آمار رسمی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی میگوید که نرخ بیکاری را کمتر از نرخ واقعی برآورد میکند و هر فردی را که در دو هفته آمارگیری تنها دو ساعت کار کرده باشد، شاغل میشمارد.
حکومت ایران در سالهای اخیر تلاش کرده است مشاغل خانگی و خود اشتغالی را با پرداخت تسهیلات بانکی افزایش دهد. بنیادهای حکومتی همانند بنیاد برکت، بنیاد مستضعفان و کمیته امداد در کنار خیریههای بخش خصوصی که از استثمار به حاشیهرانده شدگان سود میبرند در این بخش سرمایهگذاری زیادی کردهاند.
مالک حسینی، معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی شاخص سهم زنان در مشاغل خانگی را «بالاتر از میانکین بینالمللی» دانست. به گفته او تا پایان سال ۱۴۰۲بیش از ۸۰درصد اشتغال ایجادی حوزه مشاغل خانگی توسط زنان انجام شده است که نشان میدهد سهم زنان در ایران از مشاغل خانگی بسیار بیشتر از میانگین بینالمللی ۵۷درصدی است که «نکته بسیار مثبتی محسوب میشود».
او گفت: «سهم مشاغل خانگی از کل اشتغال کشور حدود ۴درصد است که نشان میدهد پتانسیل رشد بالایی در ایران برای توسعه این حوزه وجود دارد. طبق آمارها، حدود ۴۷درصد شاغلین خانگی در کشور در حوزه صنعت، حدود ۴۳درصد در حوزه خدمات و ۱۰درصد در حوزه کشاورزی مشغول هستند. [روزنامه ایران، ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۴]
گزارش مرکز آمار نشان میدهد در سال ۱۴۰۱، حدود ۹۰ هزار نفر در فعالیتهای صنعتی خانگی مشغول به کار بودند که سهم زنان از این جمعیت، ۹۰ درصد بود. همین گزارش میگوید بیشترین شاغلان این جمعیت، در بازه سنی ۳۰ تا ۶۴ سال و با تحصیلات زیر دیپلم بودهاند. بالاترین سهم تولید پوشاک (۳۸٬۱درصد) بود. تولید قالی، گلیم، زیلو و جاجیم با سهم ۳۵٬۵ درصد در رتبه دوم قرار دارد. فرآوری و نگهداری میوهها و سبزیها سهمی معادل ۳درصد داشته و سایر فعالیتها نیز ۲۲٬۱ درصد از کل ارزش افزوده را تشکیل میدهند.[دنیای اقتصاد، ۳ آذر ۱۴۰۳]
در پیوند با همین موضوع معاون توسعه اشتغال بنیاد برکت، یکی از بنیاد بنگاههای حکومتی که در کنترل رهبر جمهوری اسلامی است، گفت: از سال ۱۳۹۷ تاکنون ۴۱۰ هزار طرح مشاغل خرد و خانگی اجرایی شده که اجرای این طرحها بخشی از فعالیتهای معاونت توسعه اشتغال بنیاد برکت به شمار می رود. تحلیل بازار، ۵ آبان ۱۴۰۳
احمد میدری، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی دولت دوازدهم هم اردیبهشت ۱۴۰۴ ماموریت اصلی این وزارتخانه را بازگشت به ماموریت حمایتی این وزارتخانه از مشاغل خرد، کسبوکارهای کوچک و مشاغل خانگی اعلام کرد و آینده را متعلق به این نوع کسبوکارها دانست. به گفته او در سال ۹۴ تفاهمنامهای با دیجیکالا منعقد شد تا مشاغل خانگی به این فروشگاه آنلاین متصل شوند، اما این تلاش در آن زمان به نتیجه نرسید. اکنون بار دیگر این موضوع را در دستور کار قرار دادهاند. تحلیل بازار، ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۴
۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ این مقام مسئول در دیدار با کمیسیون برنامه و بودجه یکی از محورهای اصلی بحث را سیاستهای افزایش اشتغال بهویژه اشتغال خرد و خانگی اعلام کرد.
اشتغال خانگی اگرچه یک امکان هرچند کوچک را برای استقلال مالی زنان خانهدار مهیا کرده است، اما همزمان استثمار سختتری را بر آنها تحمیل میکند؛ چرا که همزمان با کارخانگی بدون مزد مشغول کسب درآمد هستند بدون اینکه از مزایای تامین اجتماعی بهرهمند شوند.
افزایش اردوی بیکاران
دادههای مرکز آمار میگوید حتی افزایش مشاغل خرد و خانگی هم مانع کاهش شمار شاغلان نشده است. بر اساس نتایج سرشماری نیروی کار در بهار ۱۴۰۵ در حالی که جمعیت در سن اشتغال افزایش یافته، نرخ مشارکت اقتصادی، نسبت اشتغال کوچکتر و نرخ بیکاری بزرگتر شده است.
این وضعیت محصول سه تکانه به هم وابسته است؛ تجاوز نظامی ایالات متحده آمریکا و اسرائیل به ایران، محاصره دریایی ایران که امتداد تحریمهای اقتصادی چند ساله است و اختلال و یا قطع کامل دسترسی به شبکه جهانی اینترنت.
حکومت ایران همزمان با تجاوز نظامی اسرائیل به ایران در خرداد ۱۴۰۴ که به جنگ ۱۲ روزه شهره شد، اعتراضها به نابسامانی اقتصادی در دی ۱۴۰۴ و تجاوز نظامی ایالات متحده آمریکا و اسرائیل به ایران در اسفند ۱۴۰۴به فاصله کوتاهی پس از اعتراضهای گسترده در شهرهای مختلف ایران دسترسی به اینترنت را محدود و یا حتی به صورت کامل قطع کرد.
پیش از تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل هم اقتصاد ایران تحت تاثیر تحریمهای بلندمدت با بحران رشد روبرو بود. کاهش صادرات نفت درآمد دولت را کاهش داد. حکومت برای جبران کسری بودجه سیاست «آزادسازی قیمتها»، شوکدرمانی، را اجرا کرد که نرخ رسمی تورم را با شتاب زیاد افزایش داد. افزایش نرخ رسمی تورم در حالی که دستمزد سرکوب میشد، موجب کاهش تقاضا شد. صاحبان بنگاهها همانند همیشه راحتترین و کم هزینهترین راهکار یعنی اخراج کارگران را در پیش گرفتند. از سوی دیگر حمله نظامی آمریکا و اسرائیل به صنایع پتروشیمی، فولاد، آلومینیوم و داروسازی شمار زیادی از کارگران را بیکار کرد.
نهادهای حکومتی روایتهای متضادی را از شمار بیکاران ارائه کردهاند؛ از ۸۵۰ هزار نفر تا بیش از دو میلیون نفر. مدیر گروه سرمایه اجتماعی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی بهار ۱۴۰۵ شمار بیکار شدگان را در «جنگ ۱۲ روزه» و «جنگ ۴۰ روزه» در مجموع دو میلیون و ۵۰۰ هزار نفر اعلام کرد. این مرکز اما ۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ در اطلاعیهای سخنان منتسب به «مدیر گروه سرمایه اجتماعی» این مرکز را که شمار بیکارشدگان جنگ ۴۰ روزه را دو میلیون تن اعلام کرده بود، تکذیب کرد و گفت هیچ آماری مبنی بر «بیکاری ۲ میلیون نفر در نتیجه جنگ ۴۰ روزه» یا «۵۰۰ هزار نفر در جنگ ۱۲ روزه» منتشر نکرده است و اساسا چنین ارقامی در هیچ گزارش رسمی این مرکز وجود ندارد و مرکز آنها را کاملاً بیاساس و فاقد هرگونه پشتوانه آماری یا تحقیقاتی در این مرکز میداند.
نتایج یک پژوهش دیگر که پیامدهای تجاوز نظامی بهار ۱۴۰۴ بر تولید و اشتغال را بررسی کرده، نشان میدهد ۹۰درصد از کسبوکارها کاهش یا توقف تولید را تجربه کردند و ۵۵درصد اعلام کردند که بیش از نیمی از ظرفیت تولید و خدمات خود را از دست دادهاند. اما افت تولید تنها بخشی از ماجرا بود. فشار اصلی بر درآمدها وارد شد. کاهش تقاضای مشتریان، بهعنوان مهمترین عامل، توسط ۶۶درصد از مدیران مطرح شد. بحران روانی و نااطمینانی اجتماعی باعث شد خریدها کاهش یابد و جریان نقدینگی خشک شود. در کنار آن، عواملی مانند اختلال در زیرساخت اینترنت (۵۷٪)، مشکلات زنجیره تامین (۳۹٪)، مسائل بانکی (۳۳٪) و عدم حضور یا کاهش روحیه کارکنان (۳۷٪) از موانع مهم دیگری بودند که ادامه فعالیتها را دشوار کردند.

زیانهای مالی مستقیم نیز قابلتوجه بود. شرکتهای کوچک آسیبپذیرترین گروه بودند؛ ۶۳درصد از آنها با کاهش نقدینگی بالای ۵۰درصد مواجه شدند و حتی ۴۱درصد از آنها بیش از یک میلیارد تومان ضرر مستقیم داشتند. این رقم برای شرکتهای متوسط به ۳۱درصد با بیش از ۱۰ میلیارد تومان و برای شرکتهای بزرگ به ۲۹درصد با بیش از ۱۰۰ میلیارد تومان رسید.
بر اساس دادههای این نظرسنجی ۵۵درصد صاحبان بنگاهها پس از جنگ ۱۲ روزه گفته بودند طی سه ماه آینده شمار کارکنان را کاهش خواهند داد.
گزارشهای فصلی مرکز آمار ایران از نیروی کار اما یک واقعیت را نمایان میکند؛ افزایش شمار بیکاران همزمان با بیشتر شدن جمعیت در سن اشتغال. طی ۱۲ ماه جمعیت در سن اشتغال از ۶۵ میلیون و ۸۴۲ هزار نفر در بهار ۱۴۰۴ به ۶۶ میلیون و ۶۷۰ هزار نفر در بهار ۱۴۰۵ افزایش یافته است. همزمان اما نرخ مشارکت اقتصادی کوچکتر و بیکاری بزرگتر شده است.
از تابستان ۱۴۰۲ که مشاغل از دسترفته در دوران کرونا بازیابی شد نرخ رشد اشتغال در ایران در تمامی فصلها مثبت بوده و اندازه اشتغال ایران از ۲۴ میلیون و ۶۸۶ هزار نفر در تابستان ۱۴۰۲ به ۲۵ میلیون و ۱۲۳ هزار نفر در بهار ۱۴۰۴ میرسد. اما پس از جنگ ۱۲ روزه اسرائیل با ایران، نرخ رشد اشتغال به ۰.۶۸٪- تغییر میکند و آمار اشتغال به ۲۴ میلیون و ۹۵۸ هزار نفر کاهش مییابد. به عبارت دیگر ۱۷۱ هزار نفر از تعداد شاغلین کشور در تابستان ۱۴۰۴ کم میشود.
نتایج سرشماری نیروی کار در دو مقطع زمانی زمستان ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۵ هم روند نزولی نرخ مشارکت اقتصادی و افزایش نرخ بیکاری را تایید میکند.
گزارش مرکز آمار در پایان سال ۱۴۰۴ شمار مشاغل ایجاد شده سال ۱۴۰۴ را ۳۴ هزار مورد اعلام کرد. بر اساس این گزارش نرخ بیکاری کل با یک دهم درصد کاهش به ۷٬۵ درصد رسیده است. در ادبیات اقتصادی، این کاهش زمانی نشانه بهبود است که با افزایش یا حداقل ثبات مشارکت اقتصادی همراه باشد اما بر اساس ارقام همین گزارش، نرخ مشارکت اقتصادی ۰٬۴ درصد کاهش یافته و نسبت اشتغال نیز ۰٬۴ درصد پایین آمده است.
نرخ مشارکت زنان در سال ۱۴۰۴ تنها ۱۳٬۴ درصد در مقابل ۶۷٬۹ درصد نرخ مشارکت مردان بوده است. از کل جمعیت فعال کشور (حدود ۲۶٬۸ میلیون نفر)، تنها ۴٬۴ میلیون نفر را زنان تشکیل میدهند. با همین نرخ مشارکت پایین، نرخ بیکاری زنان با ۱۵ درصد بیش از دو برابر مردان با شش درصد بود.
دادهها نشان میدهد در سال ۱۴۰۴، اشتغال مردان حدود ۲۲۸ هزار نفر افزایش اما اشتغال زنان حدود ۱۹۴ هزار نفر کاهش داشته است. به بیان دیگر، تقریبا تمام افزایش اشتغال مردان با کاهش اشتغال زنان خنثی شده و در نهایت اشتغال خالص تنها ۳۴ هزار نفر بوده است.

روند نزولی در سه ماه نخست سال ۱۴۰۵ شدت بیشتری گرفت تا آنجا که نرخ مشارکت کل از ۴۲٬۲درصد به ۴۰٬۷درصد کاهش یافته است. شکاف عمیق جنسیتی در این شاخص مشهود است؛ بهطوری که نرخ مشارکت مردان (۶۷٬۸درصد) در بهار ۱۴۰۵ بیش از ۴٬۹ برابر نرخ مشارکت زنان (۱۳٬۸درصد) است.
همین دادهها نشان میدهند نرخ اشتغال زنان از ۱۲٬۱درصد در بهار ۱۴۰۴ به ۱۱٬۴درصد در بهار ۱۴۰۵ تنزل یافته است. این امر نشان میدهد از مجموع ۳۳ میلیون و ۴۰۵ هزار زن در سن اشتغال، تنها بخش بسیار کوچکی توانستهاند شغل فعال داشته باشند.

در نتیجه نرخ رسمی بیکاری کل از ۷٬۳درصد به ۹٬۱درصد رسیده است. در این میان، نرخ بیکاری زنان با رشد ۳ واحد درصدی به ۱۶٬۷درصد جهش یافته که بیش از دو برابر نرخ بیکاری مردان (۷٬۵درصد) در بهار ۱۴۰۵ است.
مقایسه جمعیت شاغل در پایان سال ۱۴۰۴ با یک سال قبلتر نشان میدهد جمعیت شاغل از ۲۴ میلیون و ۷۸۸ هزار نفر به ۲۴میلیون و ۸۲۲ هزار نفر افزایش یافته است؛ یعنی اقتصاد ایران در یکسال فقط حدود ۳۴هزار شغل خالص ایجاد کرده است. در اقتصادی که هر سال صدهاهزار نفر به جمعیت در سن کار آن اضافه میشود، چنین رشدی تقریبا بهمعنای توقف موتور اشتغالزایی است. این وضعیت زمانی نگرانکنندهتر میشود که بدانیم نسبت اشتغال نیز کاهش یافته است. نسبت اشتغال، سهم شاغلان از کل جمعیت در سن کار را نشان میدهد. کاهش این نسبت یعنی اقتصاد حتی نتوانسته سهم قبلی شاغلان را در میان جمعیت ۱۵ساله و بیشتر حفظ کند.
کار هم باشد مردم پول ندارند
خانم «ز» در ماه بهطور متوسط ماهانه بین ۱۲ تا ۱۷ میلیون تومان درآمد داشت که گاهی از دستمزد منشیگری بیشتر بود: «البته یک بار نزدیک ۳۰ میلیون تومان درآمد داشتم و برای همین خیلی امیدوار شدم. معمولاً در حد ۱۵ تومان بود. شاید اگر فالورهایم زیادتر میشد، میتوانستم به درآمد بالاتری برسم اما فرصت نشد.».
این «فرصت» را اما تجاوز نظامی اسرائیل و آمریکا به ایران از او گرفتند؛چرا که به گفته او «بعد از جنگ کلاً بازار خوابید.». پس از مدتها که دسترسی به اینترنت دوباره ممکن شد او تمام مشتریانش را که با تلاش جذب کرده بود «از دست داد».
جدول ۱ ــ نرخ تورم در خرداد ۱۴۰۴ و خرداد ۱۴۰۵
| شاخص | خرداد ۰۵ | خرداد ۰۴ |
|---|---|---|
| تورم کل | ۸۸٬۶ | ۳۹٬۴ |
| مواد غذایی | ۱۳۴٬۶ | ۴۲٫۱ |
| غیرخوراکی و خدمات | ۶۴٬۴ | ۳۷٬۵ |
| پوشاک و کفش | ۸۲٬۸ | ۳۴٬۵ |
مشتریان سابق او حالا دیگر لباس دغدغهشان نبود. آنها سراغ لباس دست دوم را میگرفتند و یا اصلا توان خرید لباس را نداشتند. این نشانه آنچه که «اقتصاددانهای جریان اصلی» آن را «بحران تقاضا» نامیدهاند، بود و تنها حیات بنگاههای کوچک را نشانه نگرفت.
برای خانم «ز» که دهه پنجم زندگی را میگذراند شرایط سختتر شد وقتی که دید نه فقط کسب و کار کوچک خودش که بنگاههای بزرگ هم با بحران سخت دست به گریبان هستند:
نه فقط کسب و کار کوچکی مثل مال من، که حتی بنگاههای بزرگ تولیدی هم دیگر توان تولید ندارند یا خیلی کم کار میکنند؛ یا مواد اولیه ندارند یا مشتری. همین نزدیک خانهی ما یک کارگاه بافندگی بود که تقریباً ۱۲ ماه سال سرش شلوغ بود. با اینکه کار او ارتباطی با اینترنت نداشت بهخاطر جنگ و بههم خوردن بازار، اوضاعش فرق کرده و حالا نیمی از کارگرهایش را مرخص کرده است.
کاهش تقاضا برای خرید لباس پیامد غیرمستقیم جنگ بود چرا که نرخ رسمی تورم در فاصله بهار ۱۴۰۴ تا بهار ۱۴۰۵ به سرعت رشد کرد. دولت ایران در قانون بودجه ۱۴۰۵ مجموعهای از سیاستهای موسوم به آزادسازی قیمتها را پیشبینی کرد. همین سیاستها سرآغاز اعتراضهای گسترده در دی ۱۴۰۴ بود که به تجاوز نظامی به ایران پیوند خورد.
| عنوان | ۱۴۰۴ (ریال) | ۱۴۰۵ (ریال) | افزایش |
|---|---|---|---|
| پایه حقوق | ۱۰۳,۹۰۹,۶۸۰ | ۱۶۶,۲۵۵,۵۰۰ | ۶۰٪ |
| حق مسکن | ۹,۰۰۰,۰۰۰ | ۳۰,۰۰۰,۰۰۰ | ۲۳۳٪ |
| بن کارگری | ۲۲,۰۰۰,۰۰۰ | ۲۲,۰۰۰,۰۰۰ | ۰ |
| حق تأهل | ۵,۰۰۰,۰۰۰ | ۵,۰۰۰,۰۰۰ | ۰ |
| حق اولاد (۲ فرزند) | ۲۰,۷۸۱,۹۳۶ | ۳۳,۲۵۱,۱۰۰ | ۶۰٪ |
| ناخالص | ۱۶۰,۶۹۱,۶۱۶ | ۲۵۶,۴۷۶,۶۰۰ | ۹۵,۷۸۴,۹۸۴ |
در فاصله خرداد ۱۴۰۴ تا خرداد ۱۴۰۵ میانگین قیمت کالا و خدمات بر اساس برآورد مرکز آمار، یکی از دو مرجع اعلام نرخ رسمی تورم، ۸۸٬۶ درصد افزایش یافت. این شاخص برای مواد خوراکی و آشامیدنی به رقم کمسابقه ۱۳۴٬۶ درصد رسید.
سپیده دختری که یک مغازه آکسسوریفروشی داشت و همزمان در اینستاگرام نیز محصولاتش را آنلاین میفروخت، یکی دیگر از قربانیان خاموش بحران اقتصادی و قطعی اینترنت است. او میگوید بعد از جنگ ۱۲ روزه و افزایش شدید تورم، مجبور شده مغازهاش را تحویل دهد و حالا تمام سرمایهاش در اتاق خانه مانده است؛ جنسهایی که دیگر مشتریای برایشان وجود ندارد: «دوستانم پیشنهاد میدادند اینترنت پرو بخرم، اما مشتریهای من مردم عادی بودند. وقتی اینترنت برای مردم قطع یا مختل باشد، خریدن اینترنت پرو چه دردی از من دوا میکند؟»

اهمیت این دادهها در این است که تولید پوشاک بالاترین سهم را در مشاغل خرد خانگی دارد. گزارش مرکز آمار نشان میدهد در سال ۱۴۰۱، حدود ۹۰ هزار نفر در فعالیتهای صنعتی خانگی مشغول به کار بودند که سهم زنان از این جمعیت، ۹۰ درصد بوده است؛ ضمن اینکه بیشترین شاغلان این جمعیت، در بازه سنی ۳۰ تا ۶۴ سال و با تحصیلات زیر دیپلم بودهاند. بالاترین سهم تولید پوشاک (۳۸٬۱درصد) بوده است. پس از این بخش، تولید قالی، گلیم، زیلو و جاجیم با سهم ۳۵٬۵ درصد در رتبه دوم قرار دارد؛ ضمن اینکه فرآوری و نگهداری میوهها و سبزیها سهمی معادل ۳درصد داشته و سایر فعالیتها نیز ۲۲٬۱ درصد از کل ارزش افزوده را تشکیل میدهند.[دنیای اقتصاد، ۳ آذر ۱۴۰۳]
قصه مردمان نامرئی شده
جغرافیای به حاشیه راندهشدگان یکی از مقصدهای اصلی سرمایهگذاری برای ایجاد مشاغل خانگی است. در استان کرمان روستای قلعه گنج یکی از نمونههای بارز است که علی خامنهای رهبر پیشین ایران آن را یک تجربه موفق خوانده بود. در قلعه گنج بنیاد برکت و بنیاد مستضعفان زنجیرهای از مشاغل خانگی یا کارگاههای صنایع دستی را ایجاد کردهاند که محصولات تولیدی را در فروشگاههای آنلاین و یا بازار فیزیکی عرضه میکنند.
همین رویه در سیستان و بلوچستان در پیش گرفته شده است؛ سوزندوزی زنان بلوچ یکی از مشاغلی است که نهادهای حکومتی برای توسعه آن سرمایهگذاری یا آن را تبلیغ کردهاند. بر اساس یافتههای پژوهش نقش صنایع دستی بر میزان اشتغال زایی بانوان بلوچ و پیشبرد اقتصاد منطقه (مطالعه موردی: سوزندوزی شهرستان ایرانشهر) تنها در این منطقه ۷۰۰ زن از طریق سوزن دوزی امرار معاش میکنند و ۳۴ درصد جامعه آماری با استفاده از اینستاگرام محصولات خود را عرضه میکنند. این پژوهش میگوید تقریبا در ایرانشهر یک عضو تمام خانوادهها سوزندوزی میکند.
«ن» یکی از صدها زن بلوچ است که تولیدات خود را در شبکههای اجتماعی میفروشد. او به دهه پنجم زندگی رسیده است. همسرش کارگر مهاجر بوده و در یکی از رفت و آمدها تصادف کرد و جان باخت. حالا با سوزن دوزی باید خرج سه فرزند را تامین کند. «ن» تا قبل از اینکه اینترنت قطع شود «تقریبا درآمد خوبی داشت» و از خارج ایران هم سفارش میگرفت: «مثلن از هلند یا انگلیس پیام میدادند و قیمت میگرفتند. برای آنها خیلی ارزان بود چون به تومان حساب میکردم».
«ن» میگوید فقط او نبود که از خارج از ایران مشتری داشت. هنر زنان بلوچ در فروشگاههای اروپایی مشتری پیدا کرده بود. خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی ایران (ایرنا) ۲۶ تیر ۱۴۰۳ به نقل از «زینب نوروزی» یکی از صنعتگران «سوزن دوزی» نوشت:
طی چند سال برای ۴۰۰ زن در ایرانشهر در کارگاه سوزن دوزی شغل ایجاد کرده است و بیشتر آنها از طریق شبکههای اجتماعی محصولات خود را عرضه میکنند. قطعی اینترنت اما کسب و کار زنان سوزندوز را با اختلال بیسابقه روبرو کرد.
روایت رسمی: «ضربه کُشنده»
برای فهم تاثیر تکانه قطع اینترنت بر بازار کار نتایج پیمایش مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی تصویر روشنتری را نمایان میکند؛ بیش از نیمی درآمدشان کمتر شده، ۱۱٬۵ درصد شغلشان را از دست دادند یا تغییر شغل دادند. در مجموع اختلال در شبکه اینترنت بر وضعیت شغلی ۶۲ درصد از جامعه نمونه آماری اثر مستقیم داشت.
روایت مینا شیرانی که مدیریت کارگاهی با بیش از ۲۵۰ سوزندوز را برعهده دارد، موید تاییدی است بر اثرگذاری تکانه قطع اینترنت بر مشاغل خانگی و یا خرد که بر شبکههای اجتماعی پایهگذاری شده است:
در دوره قطعی اینترنت، ارتباط ما با مشتریها کاملاً قطع شد و فروش بسیاری از کارگاهها به صفر رسید. حتی حالا هم که اینترنت تا حدی وصل شده، بازار هنوز به حالت عادی برنگشته است. مدیرکل صنایع دستی استان صنعتگران ما در بازه ۲۵ روزه سال گذشته حدود ۷ میلیارد تومان فروش داشتند اما این رقم امسال به کمتر از یک میلیارد تومان رسیده است. [ایلنا، ۱۴ خرداد ۱۴۰۵]
روزنامه شرق ۲۰ خرداد ۱۴۰۵ روایت دیگری از اثرگذاری دو تکانه تجاوز نظامی و قطع اینترنت بر صنایع دستی که زنان در روستاها تولید میکنند، نوشت: «بسیاری از زنانی که در روستاها صنایع دستی تولید میکردند، در طول جنگ و پس از آن بیکار شدهاند یا بخشی از درآمد خود را از دست دادهاند.»
در یک گزارش دیگر پیام امروز ۶ اردیبهشت ۱۴۰۵ از کاهش فروش صنایع دستی خبر داد: «بازار صنایعدستی ایران که همواره یکی از مهمترین پیوندهای میان فرهنگ، اقتصاد محلی و معیشت خانوارها بوده، در ماههای اخیر زیر فشار همزمان جنگ، رکود اقتصادی و قطع اینترنت با بحرانی کمسابقه روبهرو شده است. کاهش قدرت خرید، ازدسترفتن مسیرهای فروش آنلاین و افت شدید گردشگری، نهتنها چرخه تولید و عرضه را مختل کرده، بلکه زندگی هزاران هنرمند، بهویژه زنان در مناطق محروم را در معرض فروپاشی قرار داده است.»
«ما انسانهای نامرئی فقط به وقت ذکر مصیبت یا شرح دستاورد دیده میشویم.» یک هنرمند جوان بلوچ در جنوب استان کرمان با این جمله وضعیت کنونی خود را توصیف میکند. او میگوید با قطع اینترنت «دیگر کسی سراغی از ما نگرفت». تا پیش از آن، به گفته خودش، «از تمام شهرهای ایران و حتی خارج از کشور» سفارش داشت، اما حالا «با قطع اینترنت عملاً ارتباطم با همه قطع شد. نه میتوانم محصول جدید معرفی کنم، نه سفارش بگیرم.»
حکومت تلاش کرد بخشی از کسب و کارهای آنلاین را به شبکههای داخلی هدایت کند؛ از پیامرسانها تا سکوهای فروش آنلاین. این ابزارها اما به گفته «نگین» ــ نام مستعار برای هنرمند بلوچ کرمانی «نتوانستهاند جایگزینی برای اینستاگرام و تلگرام باشند و با انواع محدودیتها و اختلال روبرو هستند.»
به گفته او برای بسیاری از کسبوکارهای کوچک صنایعدستی، شبکههای اجتماعی نه فقط ابزار تبلیغ، بلکه زیرساخت اصلی فروش بودهاند. این فضا امکان حذف واسطهها، ارتباط مستقیم با مشتری و حتی صادرات خرد را فراهم کرده بود. اما با محدودشدن اینترنت، این اکوسیستم نوپا بهسرعت فروپاشیده است.
بخش قابل توجهی از تولید صنایعدستی در ایران بر دوش زنان، بهویژه در مناطق محروم و جوامع محلی است. این فعالیتها اغلب بهعنوان منبع درآمد مکمل یا حتی اصلی خانوار عمل میکنند. اما رکود بازار، این ستونهای اقتصادی را بهشدت متزلزل کرده است. یک زن ساکن روستایی در بلوچستان در توصیف وضعیت حاکم شده بر بازار صنایع دستی گفت:
ما با این کار خرج زندگی را میدادیم. حالا چند ماه است که هیچ سفارشی نداریم. حتی پول خرید نخ هم سخت شده.
یک زن بافنده گلیم در «شهربابک» روایت مشابهی دارد:
قبلاً دلالها میآمدند و کارها را میبردند. حالا میگویند بازار خوابیده، کسی نمیخرد. ما ماندهایم با انبوهی از کارهای فروختهنشده.
برای زنانی که توانسته بودند با سالها تلاش و مقاومت از موانع قانونی و فرهنگی گذر کنند و به استقلال نسبی اقتصادی دست یابند، از بین رفتن امکان شغلیشان تنها یک مساله اقتصادی نیست بلکه تبعات اجتماعی متعددی را به همراه دارد؛ از دستدادن استقلال، بازگشت به خانهای که مردسالاری در آن حاکم است، فقر بیشتر و تحمل خشونت اقتصادی، اجتماعی و خانگی بیشتر از دیگر پیامدهای این وضعیت به شمار میروند.
آوار بمب خارجی و اینترنت داخلی
در مجموع ۱۲ ساکن ایران که شغلشان به اینترنت وابسته بود در این گزارش مورد پرسش قرار گرفتند که تمامی آنها زن بودند. برخی از آنها (حداقل چهار نفر) سرپرست خانوار بودند. از نظر آنها هر دو مساله یعنی قطع اینترنت و شروع تجاوز نظامی به ایران به صورت مستقیم یا غیرمستقیم بر کسبوکارشان اثرگذار بوده است. آنها همچنین تایید کردند که تحریمها و اظهارنظر رهبران سیاسی مبنی بر تشدید تحریمها، اسنپبک، محاصره اقتصادی و ... بر بازار کار و فروش تاثیر مستقیم دارد.
برخی از آنها به صورت کامل شغل و درآمد خود را از دست دادهاند. دو تن به صورت موقت به شغل قراردادی بازگشتهاند.
قطع اینترنت به صورت آشکار ثبت سفارش و فروش را کاهش داده است. مشاغلی که با نیازهای ضروری در ارتباط بودند یعنی مواد غذایی وضعیت بهتری دارند اما مشاغلی که نیازهای ثانویه چون پوشاک یا زیبایی و ورزش را عرضه میکردند با کاهش چشمگیر مشتری روبرو شدند.
روژا هنوز به سن ۳۰ سالگی نرسیده است. دانشآموخته کارشناسی هنرهای تجسمی است که تا قبل از وضعیت کنونی آثارش را به واسطه شبکههای اجتماعی میفروخت و تا قبل از جنگ درآمدش بد نبود؛ حداقل میتوانست هزینهی خود و اجارهی خانه را بپردازد. اما از بعد از دیماه که اینترنت قطع شد، دیگر هیچ درآمدی نداشت.
او چند ماه کاملاً بیکار بود و مجبور شد از پساندازی که برای رهن خانهی سال آینده گذاشته بود، هزینه کند. بعد از اینکه اینترنت هم وصل شد، بیشتر مشتریانش را از دست داد و مثل قبل فروش نداشت. او میگوید: «مردم دیگر صنایع دستی برایشان مهم نیست. اگر پول داشته باشند، برای مصارف مهمتر خرجش میکنند.»
گزارش مرکز پژوهشهای مجلس با عنوان پیمایش سنجش دیدگاه مردم درباره وضعیت اینترنت که از تیر تا مرداد ۱۴۰۵ همین سال انجام شد میگوید ۲۵٬۲ درصد جامعه نمونه آماری از اینترنت برای فعالیتهای شغلی استفاده کردند و ۸٬۹ درصد برای خرید و فروش. ترکیب جنسیتی این جامعه نمونه آماری تقریبا یکسان است.
۵٬۷ درصد گفتند که کل درآمد شغلی به اینترنت بستگی دارد. ۱۲٬۲ درصد گفتند بخش زیادی از درآمد به اینترنت وابسته است؛ حدود ۱۸ درصد درآمدشان خیلی زیاد یا کامل به اینترنت وابسته بود. ۳۸٬۱ درصد هم بخش کمی از درآمدشان به اینترنت وابسته بود.

بررسی دلایل بهرهگیری از اینترنت نشان میدهد که بخش قابل توجهی از کاربران، آن را بستری مستقیم برای امور اقتصادی میدانند. مطابق با دادههای مندرج در جدول، ۲۵٬۲ درصد از پاسخدهندگان علت استفاده خود از اینترنت را فعالیت شغلی مستقیم عنوان کردهاند و ۸٬۵ درصد نیز هدف اصلی خود را انجام خریدهای اقتصادی و معاملات تجاری ذکر نمودهاند. این آمارها گواهی بر تبدیل شدن اینترنت به محرکی اساسی در فرایندهای کاری و درآمدزایی است.
بر اساس دادههای جدول اینترنت و درآمد، ۱۷٬۹ درصد از مجموع پاسخدهندگان وابستگی درآمدی بالایی به اینترنت دارند؛ به طوری که ۱۲٬۲ درصد از افراد وابستگی درآمدی خود را خیلی زیاد توصیف کرده و ۵٬۷ درصد نیز اظهار داشتهاند که کل درآمد و معیشت آنان به طور کامل به اینترنت متصل است.
در سوی مقابل، بخش قابل توجهی از شاغلان و فعالان اقتصادی دارای وابستگی جزیی یا مکمل هستند. بر پایه یافتههای این پژوهش، ۳۸٬۱ درصد از افراد، تنها بخش کمی از درآمد خود را از طریق اینترنت تامین میکنند. این موضوع نشان میدهد که فناوری اطلاعات علاوه بر ایجاد شغلهای تماموقت دیجیتال، توانسته است نقش ابزار مکمل درآمدی را برای طیف وسیعی از آحاد جامعه ایفا کند.
برای فاطمه و خانوادهاش کسب و کار آنلاین همین نقش را داشت: درآمد مکمل. او ۴۲ ساله است، دو فرزند دارد، تا مقطع کارشناسی مدیریت درس خوانده و همسرش معلم است. پس از تولد دومین فرزندش که حالا سه سال دارد یک فروشگاه آنلاین ترشی و سبزی خشک محلی راهاندازی کرد. میگوید: «مستأجر هستیم و با وضعیت معیشتی امروز، همسرم به تنهایی نمیتواند هزینهی سه نفر دیگر را هم بدهد.»
همسر فاطمه برای تأمین هزینه معیشت، پس از تدریس بهعنوان راننده اسنپ کار میکند، اما باز هم تأمین هزینه زندگی چهارنفره، به گفته فاطمه، «به سختی ممکن است». همین شد که فاطمه فروشگاه آنلاین را راه انداخت. او میگوید فروشگاهش در ابتدا وضعیت خوبی نداشت، اما بعداً کمکم صفحهاش رونق گرفت و توانست فروش خوبی داشته باشد. فاطمه میگوید: «بچهها هزینهی زیادی دارند، خصوصاً وقتی به مدرسه میروند.»
با افزایش مشتریان، وضعیت خانواده فاطمه کمی بهتر شد، اما این شرایط خیلی طول نکشید. او میگوید: «از دی ماه به بعد که اینترنت را قطع کردند و جنگ شروع شد، دیگر من کاری نداشتم.»
خانواده چهار نفره فاطمه در استان کردستان یکی از ۱۷٬۹ درصد از جامعه آماری هستند که وابستگی درآمدی شدید یا مکمل به اینترنت دارند؛ کمتر از یک پنجم. اما این رقم برای گروه سنی جوانان که نرخ بیکاریشان در آمار نهاد رسمی تا سه برابر نرخ بیکاری کل است به بیش از یک پنجم – ۲۱٬۵ درصد میرسد. همچنین بیش از ۴۰ درصد گروه سنی جوانان حداقل بخشی از درآمدشان را از اقتصاد دیجیتال کسب کردند؛ یعنی اقتصاد دیجیتال نقش تاثیرگذاری در تأمین معیشت این گروه سنی دارد.
بررسی دادههای جدول نشان میدهد که ۲۱٬۵ درصد از جوانان وابستگی درآمدی بالا (شامل خیلی زیاد و کل درآمد) به اینترنت دارند. این رقم برای گروه سنی میانسال به ۱۷٬۸ درصد و برای گروه سنی سالمند به ۱۰٬۰ درصد تنزل مییابد. در شاخص وابستگی کم نیز ۴۴٬۱ درصد از جوانان درآمد مکمل خود را از اینترنت به دست میآورند، در حالی که این میزان برای میانسالان ۳۶٬۴ درصد و برای سالمندان ۲۹٬۳ درصد ثبت شده است.
میزان تحصیلات آکادمیک از متغیرهای بسیار تعیینکننده در توانایی افراد برای بهرهبرداری اقتصادی از بستر اینترنت است. اطلاعات مستخرج از جدول منبع تصریح دارد که هرچه سطح آموزش رسمی افراد بالاتر باشد، احتمال کسب درآمد بالا و شغلمحور از اینترنت بهطور چشمگیری افزایش پیدا میکند.

بر پایه دادههای آماری، ۲۸٬۸ درصد از افراد دارای تحصیلات دانشگاهی، وابستگی درآمدی شدیدی به اینترنت دارند. این در حالی است که این شاخص برای دارندگان مدرک دیپلم برابر با ۱۵٬۱ درصد و برای افراد زیر دیپلم تنها ۹٬۹ درصد است. در بخش وابستگی کم نیز دارندگان مدرک دیپلم با ۴۳٬۵ درصد در رتبه نخست قرار دارند و پس از آنها دانشآموختگان دانشگاهی با ۳۶٬۶ درصد و افراد زیر دیپلم با ۳۵٬۷ درصد قرار گرفتهاند.
این دادهها از این جهت اهمیت دارند که نرخ بیکاری دانش آموختگان دانشگاهی از نرخ بیکاری کل بزرگتر است. در بهار ۱۴۰۵ نرخ بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی تا ۳۵ سال ۱۱٬۶ درصد بود. در گروه مردان این شاخص ۸٬۳ درصد و برای زنان ۱۸٬۸ درصد گزارش شد؛ بیش از دو برابر گروه مردان.
مهسا تازه ۳۱ ساله شده، کارشناس ارشد اقتصاد و یکی از جوانان دانشآموخته که درآمدش به اینترنت و اقتصاد دیجیتال وابسته است. او تا قبل از قطع اینترنت و شروع جنگ برای یک شرکت خارجی فروش گیاهان دارویی تولید محتوا میکرد. قرارداد کاری و بیمه نداشت اما درآمدش هم بد نبود و به گفته خودش «کمک خرج تامین هزینه زندگی دو نفره با مادرش». پدر مهسا چند سال قبل فوت کرد و تا پیش از آغاز به کار او حقوق بازنشستگی پدر تنها منبع درآمد خانواده بود اما به گفته او «به نصف کمتر مخارج زندگی نمیرسد و بیشتر صرف وامهایی میشود که در طول این سالها خانواده آورده است.». او میگوید: «دی ماه که اعتراضات شروع شد و اینترنت را قطع کردند، ما دیگر نتوانستیم کارمان را ادامه دهیم؛ بعد از آن هم جنگ شروع شد.»
مهسا و مادرش «شانس آوردند که مستاجر نبودند» اما در دورانی که بیکار شد مجبور شدند گردنبند مادرش را که یادگار ازدواجش بود بفروشند و اندکی پسانداز هم داشتند را هزینه کنند. مهسا میگوید:
وقتی اینترنت کمکم وصل شد، بیشتر آن پولها را صرف خرید فیلترشکن برای دسترسی به سایت فروش خودمان میکردم. خوشبختانه کسی را جایگزین من نکرده بودند و آنان نیز فروششان نسبت به قبل پایینتر آمده بود. اما باز هم در این وضعیت روزنهی امیدی بود برایمان، چون دیگر کاری نمیشود در اینجا پیدا کرد.
مطابق با دادههای رسمی جدول، ۲۵٬۵ درصد از شاغلان بخش خصوصی و ۲۵٬۱ درصد از صاحبان مشاغل آزاد، وابستگی درآمدی بالایی به اینترنت دارند. از سوی دیگر، در بعد وابستگی کم، بخش خصوصی با ۴۶٬۸ درصد و مشاغل آزاد با ۴۲٬۳ درصد بیشترین آمار را دارا هستند.
نکته قابل توجه این است که بیش از ۱۰ درصد خانهدارها وابستگی زیادی به اینترنت برای درآمد دارند. این به این معنا است که آنها در کنار کار خانگی یک منبع درآمد دارند و اختلال در دسترسی به اینترنت این امکان را از آنها گرفته است. در مجموع بیش از ۴۷ درصد افرادی که خود را «خانهدار» معرفی کردند گفتند درآمدشان به اینترنت وابستگی زیاد یا کم دارد؛ ۱۰٬۶ درصد وابستگی زیاد و ۳۶٬۶ درصد وابستگی کم. این گروه را با اطمینان میتوان زنان خانهدار دانست که در کنار کار خانگی بدون مزد، در اقتصاد دیجیتال به کسب درآمد مشغولند.
«ما مهم نیستیم»!
رونق مشاغل خانگی و آنلاین در وضعیتی که مشاغل رسمی کوچک و کوچکتر میشوند برای زنان یک راه فرار از وابستگی مالی بود. از مربیان ورزشی تا مشاوران خانواده و هنرمندان. اغلب آنها توانسته بودند طی یک بازه زمانی چند ساله به ثبات نسبی برسند و از یک استقلال برخوردار باشند.
فتانه، مربی تربیت بدنی در روزهای همهگیری کووید ۱۹ که سرآغاز دور تازهای از «کار در خانه» یا همان « Home Office» بود به فکر کلاس آنلاین افتاد:
اگر خاطرتان باشد اواخر سال ۹۸، کرونا ناگهان شیوع پیدا کرد. سالنهای ورزشی تعطیل شد و به فکر افتادم که کلاسهایم را در فضای مجازی دنبال کنم. اینستاگرام آن زمان فیلتر نبود و برخلاف تصورم به محض شروع کلاسهای آنلاین، تعداد متقاضیان زیاد شد. خیلیها طرفدار یوگا بودند و چون تقریبا همه توی خانه مانده بودیم، راهی بود برای بهتر شدن روحیه. بعضیها در حد فیزیوتراپی به یوگا نگاه میکردند، بعضیها دنبال مدیتیشن و آرامش بودند و البته تعدادی هم جنبه بدنسازی و انعطافدهی آن را مدنظر داشتند. من برای هر دسته برنامه جداگانهای طراحی کردم. نهایت تلاشم را میکردم که بتوانم از راه دور تجربههایم را منتقل کنم. این بود که کلاسهای یوگا رونق گرفت. بعد پیلاتس را کنار گذاشتم و فقط روی آموزش یوگا تمرکز کردم. بعدها حوزه کار را گسترش دادم و یوگای خنده، یوگای کودکان، یوگای بارداری را هم اضافه کردم... نتیجه خیلی خوب بود و استقبال هم خیلی زیاد.
فتانه پس از چند وقت به پلتفرم اینستاگرام رسید. اما در شهریور ۱۴۰۱ و پس از قتل ژینا امینی که قطع اینترنت به صورت مستمر در دستور کار حکومت قرار گرفت، کار برایش سخت شد اما نه آنقدر که نتواند ادامه دهد:
یک صفحه باز کردم و خودم و روش کارم را معرفی کردم و خب، استقبال بیشتر شد. مشکل دیگری که وجود داشت این بود که من نمیتوانستم تمرینکنندهها را ببینم ولی آنها با حرکات من تمرین میکردند. با عضویت در آن پیج و پرداخت هزینهی کلاس به راحتی وارد کلاس میشدند. کار رونق گرفته بود که اینستاگرام و واتساپ فیلتر شدند. یادم هست در زمان زن زندگی آزادی در ۱۴۰۱، هم دو هفته، بعد از ظهرها کلاً اینترنت قطع میشد. از آخر شهریور تا میانههای مهرماه بعد از ظهرها تا نیمه شب اینترنت قطع بود، یعنی بهترین زمان برای کار کردن من. بعد از برگشت اینترنت به حالت عادی با توجه به کسانی که قبلاً توی کلاسهایم از طریق اینستاگرام و واتساپ شرکت کرده بودند، گروههایی درست کردم و کار را در گوگلمیت دنبال کردم. استفاده از گوگلمیت خیلی کار را آسان کرد. من حرکات را میگفتم و بچهها تکرار میکردند و من میتوانستم آنها را ببینم و حرکات اشتباه را اصلاح کنم.
تجاوز نظامی خرداد ۱۴۰۴ اما با دفعات قبل فرق داشت. همان چند روز سبب شد شمار متقاضیان کمتر شود:
جنگ اول که اتفاق افتاد اینترنت اول بهشدت مختل و بعد هم برای پنج شش روز کاملاً قطع شد. شاید باور نکنید اما همان قطعی پنج شش روزه باعث شد که نگرانی از قطعی دوباره اینترنت جلو افزایش علاقهمندان را برای شرکت در کلاس بگیرد. مجبور شدم اعلام کنم که پول کلاسهای برگزار نشده در صورت لزوم برمیگردد. خوشبختانه اینترنت برگشت و من توانستم جلو ادامه ضرر را بگیرم. چند هفتهای طول کشید تا دوباره بچهها به روال کلاسها برگشتند و کار ادامه پیدا کرد.
هنوز زخمهای تجاوز نظامی خرداد ۱۴۰۴ ترمیم نشده بود که در روزهای پایانی سال ایالات متحده آمریکا و اسرائیل با وعدههای دروغین «کمک به مردم» زخم را کاری کردند. فتانه میگوید: «ضربه اصلی به کلاسها و فروشگاههای آنلاین در زمان جنگ دوم وارد شد. نزدیک سه ماه تعطیلی اینترنت طول کشید. من هم تقریباً یک ماه و نیم بیکار بودم.». او ادامه میدهد:
بعداً دو سه اپلیکیشن داخلی روی اینترنت ملی فعال شدند و بعضیها پیشنهاد دادند که کلاسها را توی همین فضا برگزار کنم. استفاده از اپلیکشنهای داخلی دو مشکل ایجاد کرد. اول اینکه سرعت و کیفیت اتصال بسیار ناپایدار بود و امکان تماس تصویری با تعداد محدودی امکانپذیر بود. گاهی قطع و وصل میشد و گاهی صدا رد و بدل نمیشد. این مشکل اول بود اما مشکل مهمتر این بود که تعدادی از بچهها به هیچ شکلی حاضر به نصب اپلیکیشن روی گوشیهایشان نبودند. یعنی عملاً کلاسها تا آستانه تعطیلی کشیده شده بود. چند نفری را اینجوری از دست دادم اما به هر حال گاهی در روبیکا و گاهی در بله کار را ادامه دادیم و هر جور بود سر کردیم تا وقتی دوباره اینترنت وصل شد.
فتانه میگوید این همه را گفت تا برسد به اینجا که «حالا کلاسها را به شکل حداقلی برگزار میکند. اما درآمدش نسبت به دوره اوج خیلی کمتر شده است و چارهای نیست.»
او کارش را به امید بهتر شدن شرایط کار ادامه میدهد؛ چرا که امید آخرین چیزی است که باید آن را کشت.
روایت «ع» کمک میکند تا موقعیت معلق شاغلان آزاد که درآمدشان به اینترنت بستگی دارد را بهتر درک کنیم. او تا به حال برای بیمه تامین اجتماعی اقدام نکرده است و درآمدش به میزان سفارشهایی که هر ماه میگیرد بستگی دارد. وقتی که دسترسی به اینستاگرام ناممکن شد ضربه واقعی به کسب و کار عین هم وارد شد:
درآمدم تقریباً یکدهم شد. مدتی طول کشید تا کاربران معمولی با ویپیان به اینستاگرام برگشتند و دوباره تقاضاها زیاد شد. بعد از جنگ هم تا مدتی سفارشی نرسید و تقریباً بیکار بودم. میتوانم بگویم که شرایط سیاسی کشور در این بین نقش داشت. همان روزها که موضوع اسنپبک مطرح بود، همه در وضعیت بلاتکلیف بودند. سفارشها افت محسوس داشت. بعد هم ماجرای دیماه بود که داستان عوض شد. به نظر من میشود از دنبال کردن نوع سفارشها نمای کلی از وضعیت جامعه هم داشت. بعد از ماجرای دیماه کاملاً واضح بود که شرایط کاملاً فرق کرده است. اصلاً کسی در فکر تبلیغ و فروش و معرفی نبود. اینستاگرام شده بود صفحه اخبار و تصاویر هولناک. اگر حرفی خارج از آن فضا میزدی هزار نفر بر سرت میریختند که حالا وقت این حرفها نیست. گمانم فقط یک سفارش گرفتم. هنوز آن را تحویل نداده بودم که جنگ شد. جنگی که چهل روز طول کشید و اینترنت هم سه ماه قطع شد. تقریباً نابود شدم.
او وضعیت کنونی خود را «پا در هوا» توصیف میکند:
در این چند ماهه همه چیز پا در هواست. انگار طوفانی آمده و رفته ولی باز پشت در منتظر است تا در را باز کنی و همه چیز را بههم بریزد. اصلا نمیدانم چطور میشود. حتی نمیدانم چند نفر از ما، دوستان و همدورهایهایم را میگویم، بتوانیم از پس زندگی و خودمان بربیاییم. اجاره مسکن که جای خود حتی نمیدانیم زنده میمانیم یا نه. درحال حاضر کارهای جسته گریختهی دیگری میکنم که ربطی به من ندارد ولی برای گذران زندگی مجبورم. از بعد جنگ که اینترنت وصل شده فقط دو کار توانستهام سفارش بگیرم که یکی را در نیمه راه، سفارش دهنده منصرف شد و آن یکی را هنوز تسویه حساب نکرده است.
«مساله فقط این بیکار شدن نیست. بالاخره راهی هست برای اینکه از فقر نمیریم مهم نابود شدن همه تلاشمان برای یک استقلال نسبی بود که از بین رفت.» این جملات را خانم «ن» می گوید که حالا دوباره مجبور است «برای خرج روزانه» از شوهرش پول بگیرد.
خانم رنجبر پس از اینکه محصولات خریداری شده را مرجوع و فروشگاه آنلاین خود را تعطیل کرد به فکر کار در داروخانه افتاد و سرانجام به عنوان بازاریاب و با دستمزد درصد از فروش (حقالعمل کاری) توانست منبع درآمدی پیدا کند. او چند وقتی را با همین کار گذراند اما چون درآمدش خیلی کمتر از زمانی بود که برای خودش خرید و فروش داشت، دوباره تصمیم گرفت فروش آنلاین را از سر بگیرد.
مهسا هم میگوید خوششانس بود که پس از چند ماه بیکاری، شرکت طرف قرارداد کسی را جایگزین او نکرد تا بتواند دوباره کارش را شروع کند. فتانه نیز با مشتریان کمتر که کارش را ادامه میدهد. اما همه آنانی که تحت تاثیر قطع اینترنت و تجاوز نظامی کسب و کارشان را از دست دادند، شانس بازگشت به کار را نداشتند و ناچار شدند به وفق دادن خود با شرایط جدید.
«ز» که امیدی به بهبود وضعیت ندارد از آینده میترسد، حالا مجبور است برای تامین هزینه از درآمد همسرش استفاده کند. هرچند که خودش معتقد است «تغییر عمدهای در خانواده نبود» اما دست خودش «بازتر بود و میتوانست برای خودش و آیندهاش نقشه بریزد».
او میگوید:
از لحاظ روحی مرا خیلی اذیت میکند. از یک طرف من یک کار ثابت داشتم که از دست دادم و حالا اگر آن کار بود حداقل خیالم از بابت پرداخت بیمه راحت بود. درحالی که الان خودم باید هزینه بیمه را واریز کنم. بدون اینکه هیچ درآمدی داشته باشم و طبیعتاً وابستگی من به همسرم از لحاظ مالی بیشتر میشود. برای کسی که همیشه دستش توی جیب خودش بوده این خیلی سخت است. گرچه همسرم مشکلی ندارد یا فعلاً ندارد و اگر فشار اقتصادی زیاد شود حتماً او هم اذیت میشود. در کل خیلی ناامیدم.
او چون «خویشفرما» بود مشمول حقوق دوره بیکاری نمیشود و در حال حاضر هیچ درآمدی ندارد.
فتانه با اینکه دوباره کارش را شروع کرد اما شرایط سختتری را تجربه میکند؛ چرا که سرپرستی فرزندش را عهدهدار است. او میگوید مخارج درمان فرزندش را هم باید تامین کند:
البته پدر بچه هم در هزینههای درمان کمک میکند اما من از او چیزی تقاضا نکردهام و نمیکنم. از روند گرانی دارو و درمان هم که خبر دارید. باز خوب است بچهی من بیمه است و بیمهی تکمیلی هم دارد و همین بخشی از هزینهها را جبران میکند اما نگرانی اصلی من بیماری نیست، بیماری خوب میشود فقط باید صبور باشیم.
خشونت پنهان جنگ
همزمان با تجاوز نظامی ایالات متحده آمریکا و اسرائیل به ایران رسانههای ایران به نقل از کارشناسان و مسئولان دولتی نسبت به افزایش خشونت خانگی هشدار دادند. فاطمه که میگوید خیلی شانس آورد در یکی از بمبارانها فقط چند دقیقه زودتر آنجا را ترک کرد، یکی از ساکنان ایران است که این وضعیت را زندگی میکند:
همسرم از آن دوران به بعد اخلاقش با ما خیلی عوض شد. زود عصبانی میشود و بسیار زودرنج است. مدام از اینکه بچهدار شدیم و ازدواج کردیم پشیمان است. دوران جنگ خانهی ما هم جنگ بود و دعواهای بدی در خانهی ما شد. همهاش هم سر بیپولی بود. قبلاً کار من خوب بود و میتوانستم حداقل بخشی از هزینهها را بدهم.
او برای اینکه بتواند خشونت خانگی را کمتر کند مغازه به مغازه برای فروش محصولات خود میرفت، با وجود اینکه کسی بیرون نمیرفت و میگفتند خطرناک است. آنان نیز یا نمیخریدند و میگفتند مشتری ندارند، یا نصف قیمت میخریدند.
برای خانواده چهار نفره فاطمه آن روزها «دوران خیلی سختی بود»، چرا که «هر چیزی را که پسانداز کرده بودیم، مجبور شدیم خرج کنیم». پس از رفع قطع اینترنت با اینکه دوباره کارش را شروع کرد اما مانند قبل مشتری ندارد چون «مردم دیگر توان خرید ندارند». او میگوید: «امسال هم صاحبخانه اجاره را بالا برده است؛ چون پولش را نداریم، باید به منطقهی پایینتری برویم. زندگی بینهایت سختتر شده است.»
روژا که چند سال قبل طلاق گرفت و جدا زندگی میکرد مجبور شد به خانه پدری بازگردد:
یک ماه است به خانهی پدریام برگشتهام. زندگی در اینجا بسیار برایم سخت است، خصوصاً وقتی خانوادهات دیدگاه سنتی نسبت به زنان داشته باشند. دیگر پول رهن و اجارهی خانه را نداشتم و مجبور شدم پیششان برگردم. حالا باید کاملاً تابع قانون آنان رفتار کنم؛ اگر نه، مدام باید دعوا کنم که توی این شرایط هیچ روحیهای برایم نمانده است. چون همهی تمرکز من برای کار و مخارج زندگی است.
او که قبلا با اجبار و اصرار خانواده ازدواج کرد، باز هم با فشار برای ازدواج دست به گریبان است. همزمان در شبکههای اجتماعی پیامهای رکیک دریافت میکند؛ خشونت و تعرض کلامی. رژا میگوید:
فشارهای خانواده انگار باز ناخودآگاه او را به سمت آن سیاهچالهی قبلی میکشانند. هرچند داشتن استقلال در این وضعیت برای زنان بسیار کار سختی است. مردان هم نمیتوانند مستقل باشند، چه برسد به ما. ولی حداقل شرایط کاری برای آنان کمی بهتر است و در محل کار مورد سوءاستفادهی جنسی قرار نمیگیرند.
پدر شیما کارگر ساختمانی بود اما پنج سال است به دلیل مصدومیت ناشی از حادثه کاری دیگر نمیتواند کار کند. برادرش جوشکار ساختمان و تامین کننده اصلی هزینه معیشت خانواده چهار نفره آنها است. شیما که در ۳۴ سالگی ازدواج نکرده کارشناس مهندسی کشاورزی است و تا قبل از قطع اینترنت با تولید محتوا برای فروشگاهها، داروخانهها و شرکتهای بیمه کمک خرج خانواده بود. در کنار او و برادرش، مادرشان هم بافتنیهایش را میفروشد. او میگوید: «آن چند ماه، وضعیت نهتنها خانهی ما، بلکه همهی مردم خیلی بد بود. الان هم اینگونه است؛ از بعد از جنگ انگار نرخ همهچیز سرعت چندبرابری به خود گرفته. مردم نه کار دارند و نه پول، و همهچیز دارد گران میشود. اینکه این وضعیت تا کی ادامه دارد، خدا میداند.»
تمام اعضای خانواده شیما سه ماه بیکار بودند. او تلاش کرد در یک نمایندگی بیمه شاغل شود اما به دلیل آزارهای کارفرما عطای آن را به لقایش بخشید:
دوران جنگ که همه بیکار بودیم، وضعیت با بدبختی میگذشت. هفتهی اول را نگذاشتیم داداشم به سر کار برود، اما بعد از یک هفته خودش به زور رفت و من بعد سه هفته بیکاری، در دفتر بیمه هشت ساعت کار میکردم برای ۱۲ میلیون پول بدون بیمه. آن هم بعد از مدتی از سر کار آنجا نماندم. صاحب آن دفتر بیمه یک مرد متأهل بود و از من خوشش آمده بود. وقتی او پیشنهاد داد، من ناراحت شدم. اما او دست بردار نبود؛ به همین خاطر فقط چند هفته آنجا کار کردم و در آخر حقوقم را نیز کامل نداد.
او کار تولید محتوا در شبکههای اجتماعی را به کار حضوری ترجیح میدهد چرا که «اینجا خشونت کلامی و مجازی است اما در محل کار خشنتر و عینی». شیما و برادرش همچنان در خانه کوچک پدری زندگی میکنند، چرا که «با این اوضاع اصلا امکان مستقل شدن وجود ندارد».
مقاومت در میانه امید و ناامیدی
شیما به آینده امیدی ندارد:
به آینده هیچ امیدی ندارم. احساس میکنم همهچیز بدتر میشود اما بهتر نه. چون وقتی این چند سال از عمر خودم را نگاه کردهام، وضعیت گذشته را بهتر از امروز دیدم. در ایران تو شب میخوابی و فردا بیدار میشوی، میبینی قیمتها چند برابر شدهاند.
روژا هم با اینکه «امید زیادی به تغییر وضعیت» ندارد، میگوید: «با تمامی این شرایط و سختیها جلو آمدهام؛ حتی برگشتم به پیش خانواده بخشی از همان مقاومتی بود که در این شرایط داشتم. امید زیادی به وضعیت ندارم، اما میدانم دیر یا زود مردم به خیابان میآیند، چون دیگر کسی چیزی برای از دست دادن ندارد. باید به سمتی برود این وضعیت. مردم هم بیرون بیایند، دوباره کشته میشوند. انگار یک دور باطل شده است که تنها باید از ما کشته شود و ما هر بار بدبختتر شویم».
فاطمه نیز چندان امیدی به آینده ندارد اما آینده فرزندانش برایش اهمیت ویژهای دارد و به همین دلیل میگوید «مهم است کارش را ادامه دهد» تا بتواند فرزندانش را از ایران خارج کند تا آنان «حداقل این وضعیتی را که ما تجربه کردهایم تکرار نکنند.».
به باور او:
بعید است دیگر چیزی در این مملکت بهبود پیدا کند، چون بهجای اینکه مردم به جلو حرکت کنند، همه دارند به عقب برمیگردند. این مملکتی که پر از آبادانی است، در دست این قدرتها تبدیل به ویرانه شده؛ یکی با بمب و موشک مردم را میکشد و دیگری با تفنگ. طنز ماجرا این است که هر دو هم میگویند بهخاطر مردم جنگ میکنیم.
روایت زنان روایتی ملموس از فروپاشی ناگهانی اشتغال و استقلال مالی زنان در ایران پس از بحرانهای اخیر، قطعی اینترنت و فشار تحریمها ارائه میدهد. قطعی سراسری اینترنت، بستر اصلی کسبوکار آنها را یکباره نابود کرد. پس از وصل مجدد شبکه، آسیبهای زیرساختی نمایان شد: ریزش شدید دنبالکنندگان و مشتریان، افت شدید قدرت خرید مردم برای کالاهای غیرضروری و تحمیل هزینههای جدید برای خرید فیلترشکن. این تغییرات، بازگشت به سطح درآمد قبلی را غیرممکن ساخت و پساندازهای خرد این زنان را بلعید.
بازگشت به بازار کار سنتی و استثمار مضاعف شکست کسبوکارهای مجازی، این افراد را مجبور به ورود به بازار کار فیزیکی کرد؛ بازاری که خود تحت تأثیر تورم و رکود ناشی از تحریمها فلج شده بود. در این بازار: دستمزدها به زیر حداقل قانون کار رسید. نبود بیمه و عدم رعایت حقوق کارگری به رویهای ثابت تبدیل شد. نبود امنیت شغلی و بروز رفتارهای ناخواسته و مزاحمتهای جنسی در محیطهای کاری حضوری، ماندگاری زنان را دشوار کرد و آنها را میان پذیرش تحقیر یا بیکاری مجدد قرار داد.
سرریز بحران به نهاد خانواده و آسیب روانی از دست رفتن شغل و درآمد مستمر، مستقیم بر روابط خانوادگی اثر گذاشت. خانوادههایی که پیشتر با چند منبع درآمدی زندگی میکردند، با ناتوانی سرپرستان (مانند بیماری پدر یا رکود در شغل همسر) مواجه شدند. در نتیجه، فشارهای اقتصادی به تنشهای حاد خانوادگی، بازگشت اجباری زنان به خانههای پدری، از دست رفتن استقلال فردی و اعمال فشار از سوی خانوادهها برای ازدواجهای ناخواسته انجامید.
چشمانداز و پیامد کلی قطع اینترنت و شوکهای اقتصادی، سنگر شکننده اما مستقل اقتصاد زنانه را فرو ریخت. این شرایط نهتنها زنان را به خط فقر راند، بلکه با سلب استقلال مالی، آنها را در دور باطلی از وابستگی، ناکارآمدی ساختاری و ناامیدی نسبت به آینده گرفتار کرد.
با این همه آنها همچنان میان امید و ناامیدی تلاش میکنند. به باور فتانه:
یک یوگینی همیشه میگوید بپذیر و راه درست را پیدا کن. این به معنای تسلیم نیست، به معنای قبول واقعیت است. بعد از مرحلهی پذیرش است که میتوان راه درست را پیدا کرد وگرنه مدام در حال دست و پنجه نرم کردن با چیزی هستی که زورت به آن نمیرسد.
«ز» هم با اینکه روزهای سختی را زندگی میکند، اعتقاد دارد «ضرباتی که وارد میشوند تا به حال ما را نکشتهاند» و به همین دلیل امید دارد به آینده چرا که «امید آخرین چیزی است که میمیرد». او میگوید:
برای ما زنان جنگ همیشه بوده است. در درون خانواده و جامعه. از سوی حکومتها. تحریمهای اقتصادی خودشان جنگ چند ساله بودند که بیشتر از همه بر زنان تاثیر منفی داشت. تمام این خشونتها زندگی را سختتر کرده است اما من باور دارم ما نباید ناامید شویم.
همین امید را مهسا هم دارد:
درست است فضا خیلی ناامیدکننده است، اما میگویند در ناامیدی شب سیاه بسی امید هست.




نظرها
نظری وجود ندارد.