«ادیسه» در دو روایت؛ از کریستوفر نولان تا هوش مصنوعی 

پیشگفتار

«ادیسه»، نوشتهٔ حماسی-شاعرانهٔ هومر که آن را قدیمی‌ترین اثر ادبی جهان می‌دانند، از همان ابتدای تاریخ سینما فیلم‌سازان را برای اقتباس سینمایی افسون خود کرده بود. تا امروز نسخه‌های گوناگونی از این اثر اقتباس شده است که نخستین آن در سال ۱۹۰۵ توسط ژرژ ملی‌یس، فیلم‌ساز فرانسوی، ساخته شد. این فیلم صامت، یک صحنه از ماجراهای اولیس را در بر می‌گیرد که در برابر غاری با غول یک‌چشم روبه‌رو می‌شود و قرار است با او به نبرد بپردازد. با توجه به اینکه این فیلم ۱۲۱ سال پیش و با تکنیک‌های اولیهٔ تاریخ سینما ساخته شده، اثری جالب توجه از کار درآمده بود.

فیلم «ادیسه»

کریستوفر نولان از مدت‌ها پیش در صدد ساخت فیلمی شایسته با به‌کارگیری آخرین امکانات پیشرفته برآمد و دست به ساخت آن زد؛ فیلمی که مدت‌ها اخبار آن شیفتگان سینما را در سراسر جهان به خود مشغول کرده بود و حتی عده‌ای بلیت‌های آن را از ماه‌ها پیش خریداری کرده بودند.

سرانجام «اودیسه» کریستوفر نولان ابتدا در فرانسه از ۱۵ ژوئیه و دو روز بعد، ۱۷ همین ماه، در سراسر جهان به نمایش درآمد و با استقبال منتقدان و به‌ویژه تماشاگران روبه‌رو شد.

از مدتی پیش، کارگردان جوان ایرانی، اشکان کوشا، مقیم لندن، نیز در صدد ساخت این اثر حماسی از زاویه‌ای دیگر و با استفاده از هوش مصنوعی برآمد که این موضوع مورد توجه رسانه‌های آمریکایی، اروپایی و دیگر رسانه‌ها قرار گرفت.

این کارگردان ایرانی در رسانه‌های گوناگون انگلیسی‌زبان توضیح داده است که هدف اثر «اودیسئوس: سقوط» (Odysseus: The Fall) ارائهٔ بازخوانی‌ای بدیع و متمایز از فیلم کریستوفر نولان است و انتظار می‌رود تا پایان تابستان در پلتفرم شرکت سازنده، که مستقر در انگلستان است، منتشر شود.

آیا شاهد نسخه‌ای متفاوت از «ادیسه» با ساخت هوش مصنوعی خواهیم بود؟ فیلم Odysseus: The Fall (ادیسه: سقوط)، محصول مشترک استودیوی «فانتین زیرو» (Fountain 0) و «اش کوشا»، هنرمند ایرانی حوزهٔ موسیقی تکنو، قصد دارد پا جای پای اقتباس کریستوفر نولان از حماسهٔ هومر بگذارد. سازندگان این اثر (او به همراه برادرش این فیلم را ساخته است) و بنا به گفتهٔ وی، مجموعاً ۱۰ هزار دلار هزینهٔ آن شده است.

در ادامهٔ اخبار آمده است که این نسخهٔ جدید در اواخر تابستان، سفر ادیسه را که تماماً توسط هوش مصنوعی خلق شده است، به نمایش خواهد گذاشت. به گزارش نشریهٔ ورایتی، این فیلم دو ساعت و پانزده دقیقه‌ای به‌صورت آنلاین برای اجاره و خرید در دسترس خواهد بود.

قابل یادآوری است که این نخستین تجربهٔ این کارگردان جوان ایرانی در این عرصه نیست؛ اثر پیشین او با عنوان Dreams of Violets (رویاهای بنفشه) که آن هم محصول هوش مصنوعی بود، برای نخستین بار در جشنوارهٔ فیلم ترایبکای نیویورک به نمایش درآمد. این اثر، که در جلسه‌ای خصوصی آن را دیده‌ام، یک فیلم داستانی بلند با پرسوناژهایی الهام‌گرفته از وقایع ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه در تهران است و بازگوکنندهٔ وقایع کشتار آن روزهاست؛ زمانی که عده‌ای در حال فرار از دست پاسداران و بسیجی‌ها به بن‌بست کوچهٔ بنفشه پناه برده‌اند و شب تا صبح در آنجا خود را مخفی کرده‌اند و برای رهایی از ترس و التهاب، هر یک شروع به روایت داستان خود می‌کنند.

در مورد فیلم «ادیسه: سقوط»، اگرچه تریلر اولیه شباهت‌هایی به سبک فیلم‌سازی نولان دارد، اما کمپانی «چشمهٔ صفر»، یکی از تهیه‌کنندگان اثر، ادعا می‌کند که این اقتباس با ارائهٔ بازتفسیری بدیع از سفر اولیس، از طریق «خاطرات تکه‌تکه‌شدهٔ مردی که در لحظات پایانی زندگی خود غرق می‌شود؛ سفری که در واقع آزمایشی سخت است و هر هیولا ویژگی خاص خود را دارد»، از دیگر آثار متمایز می‌شود؛ همانند فیلم اول این کارگردان، «رویاهای بنفشه‌ها».

این کارگردان ایرانی از علاقهٔ دیرینه‌اش به اسطورهٔ اولیس می‌گوید:

آنچه برای من جالب است، شخصیت خود اولیس و تفسیری است که از طریق خوانش‌ها و ترجمه‌های مختلف به دست آورده‌ام. واقعاً می‌خواستم آن را به اشتراک بگذارم.

او در گفت‌وگو با رسانه‌های آمریکایی توضیح می‌دهد: این پروژه که با استفاده از مولد ویدیوی هوش مصنوعی «کلینگ» توسعه یافته است، بر یک فرآیند عمداً «انعطاف‌پذیر» متکی است که در آن «فیلمنامه» صرفاً از یادداشت‌ها تشکیل شده است. این روش به کارگردان اجازه داده است تا فیلم را به‌طور مداوم تنظیم کند. تهیه‌کننده می‌افزاید:

اشکان کوشا، فراتر از پرسش‌هایی که مطرح می‌شود، از رویکرد خود دفاع می‌کند:

تام راجرز، منتقد آمریکایی، نیز با این دیدگاه هم‌نظر است و این ابزارها را راهی برای برانگیختن کنجکاوی دوستداران سینما می‌داند: