خزر در پایینترین تراز آبی ۲۰۰ سال اخیر؛ کاهش سالانه آب به ۱۰ تا ۲۰ سانتیمتر رسید
مقامهای محیط زیست ایران از شتاب گرفتن پسروی دریای خزر خبر میدهند. افزایش دمای آب و تبخیر در کنار کاهش ورودی رودخانهها، تالابهای ساحلی، بنادر و معیشت ساکنان شمال ایران را تهدید میکند و مطالعات علمی از احتمال افت چندین متری سطح خزر تا پایان قرن خبر میدهند
بخش محیط زیست
دریای خزر با کاهش گسترده آب روبرو است. منابع آب این دریا عمدتا پیش از رسیدن به خزر توسط انسان مصرف میشود و گرمایش زمین به تبخیر آب دامن زده است. تصویر از ناسا
دریای خزر به پایینترین تراز آبی خود در حدود دو قرن اخیر رسیده است. فاجعهای که در صورت تداوم، میتواند علاوه بر تغییر گسترده خط ساحلی شمال ایران، تالابهای ساحلی، فعالیت بنادر، صیادی و معیشت جوامع محلی را با پیامدهای جدی مواجه کند.
محمدرضا کنعانی، مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران روز پنجشنبه ۲۲ مرداد اعلام کرد بر اساس روندهای موجود، تراز آب دریای خزر اکنون سالانه حدود ۱۰ تا ۲۰ سانتیمتر کاهش مییابد و این پهنه آبی در شرایط فعلی در پایینترین تراز خود طی حدود ۲۰۰ سال اخیر قرار گرفته است.
به گفته کنعانی، افزایش دما یکی از عوامل اصلی تشدید این وضعیت است. دمای آب دریای خزر طی دو دهه گذشته حدود ۱.۵ درجه افزایش یافته و در نتیجه، میزان تبخیر نیز بین ۱۰ تا ۱۵ درصد بیشتر شده است. افزایش تبخیر در پهنهای بسته مانند خزر اهمیت ویژهای دارد، زیرا برخلاف دریاهای آزاد، امکان جبران کاهش آب از طریق اتصال به اقیانوسها وجود ندارد.
خزر بزرگترین پهنه آبی محصور جهان است و ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان در سواحل آن قرار دارند. بخش عمده آب ورودی آن نیز از رودخانهها، بهویژه ولگا، تامین میشود. به همین دلیل، تراز آب خزر به تعادل میان آب ورودی رودخانهها و بارندگی از یک سو و تبخیر از سوی دیگر وابسته است.
نشانههای بحران البته از سالها قبل آشکار شده بود. دادههای ماهوارهای نشان میدهند سطح آب خزر از اواسط دهه ۱۹۹۰ روندی عمدتا نزولی داشته است. یک بررسی منتشرشده در سال ۲۰۲۵ نیز نشان میدهد سطح آب خزر از سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۲۴ حدود دو متر پایین رفته و به حدود ۲۹ متر پایینتر از سطح آبهای آزاد رسیده است.
در ایران نیز اندازهگیریها از شتاب گرفتن این روند حکایت دارند. همایون خوشروان، مدیر سابق مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر، پیشتر گفته بود سطح آب خزر بین سالهای ۱۹۹۸ تا ۲۰۲۳ نزدیک به دو متر کاهش یافته است. به گفته او، سرعت افت در دورههای مختلف یکسان نبوده است و از ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳ سطح آب در تنها چهار سال حدود ۹۰ سانتیمتر کاهش یافت.
تغییر خط ساحلی و تهدید تالابها
پیامد این روند فقط عقب رفتن آب از ساحل نیست. کنعانی هشدار داده است که ادامه کاهش تراز میتواند بر معیشت جوامع ساحلی، تاسیسات و زیرساختها و زیستبومهای وابسته به خزر، بهویژه تالابهای ساحلی، اثر بگذارد.
نشانههای این وضعیت هماکنون در برخی مناطق دیده میشود. کاهش تراز خزر یکی از عوامل اصلی بحران تالاب میانکاله و خلیج گرگان محسوب میشود. پیشتر مقامهای محیط زیست مازندران گفته بودند کاهش تراز خزر در کنار کمبود بارندگی و نرسیدن حقابه باعث خشک شدن حدود ۲۰ هزار هکتار از تالاب میانکاله شده است.
کاهش عمق آب همچنین میتواند فعالیت بنادر و کشتیرانی را دشوار کند. با عقبنشینی خط ساحلی، مسیرهای دسترسی کشتیها کمعمقتر میشوند و بنادر برای ادامه فعالیت ممکن است به لایروبی گسترده یا تغییر زیرساختهای خود نیاز پیدا کنند. این مشکل بهویژه در بخش شمالی خزر که بسیار کمعمق است، شدیدتر خواهد بود.
خزر تا پایان قرن چقدر کوچک میشود؟
نگرانی بزرگتر به آینده مربوط است. پژوهشهای علمی نشان دادهاند در سناریوهای متوسط تا شدید تغییرات اقلیمی، سطح خزر ممکن است تا پایان قرن حاضر ۹ تا ۱۸ متر دیگر کاهش یابد. در صورت افت ۹ متری، حدود ۲۳ درصد و در سناریوی ۱۸ متری حدود ۳۴ درصد از مساحت کنونی خزر میتواند از دست برود.
ناسا نیز با استناد به مطالعات علمی گزارش کرده است که افت ۹ تا ۱۸ متری میتواند حدود ۹۳ هزار کیلومتر مربع از بستر کنونی خزر را به خشکی تبدیل کند. مساحتی تقریبا هماندازه کشور پرتغال. بخش بزرگی از این تغییر در سواحل کمعمق شمال خزر رخ خواهد داد.
البته این ارقام پیشبینیهای بلندمدت بر اساس سناریوهای اقلیمیاند و میزان واقعی افت به عواملی مانند افزایش دما و تبخیر، بارندگی، میزان آب ورودی رودخانهها و نحوه مدیریت منابع آب در پنج کشور ساحلی بستگی خواهد داشت.
نظرها
نظری وجود ندارد.